https://www.occitanica.eu/files/original/72bb13645079ae18078550b752cf9a56.jpg a1dcd35d7c4bf1ce3d171673ea3268b3 https://www.occitanica.eu/files/original/708e5c51932bab62fc313a107ee35392.jpg a95de28422cf4ed8b204f22d6711c8eb https://www.occitanica.eu/files/original/c8a77b3a4c61401ccefb7e18eb338a82.jpg 2b9d78ba6c5483854495967a09cebb20 https://www.occitanica.eu/files/original/96fdfd2cad01684dd78987966e7c2266.jpg 1a7a18596b5329969b049d9d4f600c92 https://www.occitanica.eu/files/original/51cadfd4f07438e99fe84d2f76374282.jpg 3a296c99e4fd0c4087c4518964446ae9 https://www.occitanica.eu/files/original/aa8bd2d7110c339b42c4781ef88e1378.jpg b74588a2c32f8c00f6171301f736a3f4 https://www.occitanica.eu/files/original/92754caa523f9bae0e35fb68690e5ac0.jpg 1b7d7cfe22215634cc7d18c81bbd0954 https://www.occitanica.eu/files/original/dd122c37295cefb606d17436cc208c5d.jpg 237d2da6e775bf4cc367061ace4e8864 https://www.occitanica.eu/files/original/cdccf12d03812abeaac42a0c2ad1776c.jpg 6395f62b5534ef7035f0463ef6185a58 https://www.occitanica.eu/files/original/a23461be18d2181d0c74144840ec3246.jpg dc30eb229dcca16856b9a63c27f698b6 https://www.occitanica.eu/files/original/f0018eb1cc636cab900b6960d4b54473.jpg 34aa9411e46f6da7fa65053f4324132c https://www.occitanica.eu/files/original/27874e934957af7f3915f23fd565a659.jpg 78339dfaaf4d50615a11af168b37891e https://www.occitanica.eu/files/original/0f9d01587503260692576bcac8efed48.jpg 9f9333f8420212c5c006848aec18fc09 https://www.occitanica.eu/files/original/f335608da2f658046d9281b66f3e37bd.jpg 9ea0fca912c0457cc548db883798ae42 https://www.occitanica.eu/files/original/8601c687d0f6cbf70ba0ba76af24a3bf.jpg c0b821813b1768b677de83c63a307aff https://www.occitanica.eu/files/original/baef36bfe1e55d594c5f03d77fe1051c.jpg d849f7dffe74ed92b55e5f8e7f2aa314 https://www.occitanica.eu/files/original/58b0579bb3735be30f9ffc03a9bbae64.jpg 555f9c747bb6e941ba937ed3151db5b9 https://www.occitanica.eu/files/original/5ab345454377bb2e3c747c13dbc7a848.jpg d756ab51bdfe2c5269c0e8e70860e780 https://www.occitanica.eu/files/original/69fce25a50cc01ab0980a37722cd1052.jpg bae502c2bb8cd2f8d1e57e27addcec17 https://www.occitanica.eu/files/original/0c7afd64de8faba82c95d7c0f45434b4.jpg 4e572689139371a24858367632027776 https://www.occitanica.eu/files/original/e13ded284450863d4f22272de1eb2f15.jpg 51d32f41fdc42f2518ecd9988b2d39d3 https://www.occitanica.eu/files/original/fc3b906e9db797a8a9cf8ae33866cb4c.jpg 0f00f64d84e3e37afcd382b11dafa8b1 https://www.occitanica.eu/files/original/44bbaf9c86499342c93e2daf9be19a20.jpg dca525d6dd394d8a8488f7e7a7b2eac7 https://www.occitanica.eu/files/original/d50b063cb702b8389176bc59a48912d2.jpg 6f934866f3eaf9644c06cd75b489f6e8 https://www.occitanica.eu/files/original/0c96066778743f522e98d2e0160c0fd1.jpg 388955985e9a9aa6db71ea018a0147b5 https://www.occitanica.eu/files/original/ea1d6967a2f25664e27d04f7dd3522b8.jpg 8391d92763cca2e55887957a66a0bcb3 https://www.occitanica.eu/files/original/f35ba339e20e7b7349d75247ac123b4a.jpg 6e39e75729bed2f6043331df9be81910 https://www.occitanica.eu/files/original/f01f09ae88a7ad4e1269da314b09b3ff.jpg 470858947e687183040d3193792b0f05 https://www.occitanica.eu/files/original/a561b43b162f01a53e6e7cb40dc3fe9d.jpg 07842003f5d747880fe54801fca618f2 https://www.occitanica.eu/files/original/20c4f9dd52ee7e229815beb29271a9b8.jpg bfc830e418b79eef6b1e015fd22086ee https://www.occitanica.eu/files/original/f19f2bdef8ae1eefcabc7fa1eb1dc669.jpg f23548c7f8eade5f9d5867fb8d676207 https://www.occitanica.eu/files/original/b209d3f85d01797c7325999374f425be.jpg aaca6a3ad9d568f0786b9cd02a70277c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/d6fc8973ffcce9e8855fa61d6191dee5.jpg 79fa54bcc82f54f12636369b4ef4cde8 https://www.occitanica.eu/files/original/b87ede8afb36119575794e2ea51f9ddf.jpg 230bf5e86c545dbb81b4eb1d8a78e871 https://www.occitanica.eu/files/original/2058e8aaa4639cc6b5aed59b5f853278.jpg 0ceaa3c699e87fe385e51b01d1ff3de7 https://www.occitanica.eu/files/original/15693974ce86a1f562d551a0d1755bf2.jpg dca2a8d76c172a5a013fd584acb71ba1 https://www.occitanica.eu/files/original/adb2db01b5897675b4eb75cc0954e4ba.jpg 0889aadd4d0b6ce8e292ade3caf69996 https://www.occitanica.eu/files/original/c17b99b8a573cfbca80b83f00892785d.jpg 092d84d68dc9be1697d790158c70cc06 https://www.occitanica.eu/files/original/4adb2498549bcb43659883676c615409.jpg 33f64729aabb8a7f15dbe4da384441e6 https://www.occitanica.eu/files/original/a321732298ae74f8eb4a3a29bb3de8b2.xml acbe23ed8e03ab2d4e2c74aa80d73517 https://www.occitanica.eu/files/original/9f68b9cf94180661fefeea87f7940faf.pdf 6b0d760cae4186e37a7d10c2cc44b6c0 PDF Text Text Master 1 LLCER Spécialité occitan André TEULADE La sinonimia dins los diccionaris occitans Mémoire dirigé par M. Hervé LIEUTARD Jury : Mme Marie-Jeanne VERNY M. Hervé LIEUTARD 1 �2 �Resumit Lo present trabalh a per tòca d’ensajar de metre al lum los problèmas pausats per la sinonimia dins las reviradas de l’occitan al francés e invèrsament. De fach, es la consultacion indefugibla de diccionaris dins l’activitat de revirada que nos a acarat a aquels problèmas. Après aver fach lo ponch sus la nocion de sinonimia e sus las que li son aparentadas, nòstra recèrca se concentrarà donc sus lo tractament dels sinonims dins los diccionaris que ne dispausam. Ensajarem tanben de veire çò que poiriá èstre dins l’ideal un diccionari occitan bilingüe o non. E mai se a priori l’estudi concernís l’occitan en general, avèm pas per ambicion de tractar totes los dialèctes. Nòstre prepaus serà puslèu concentrat sul lengadocian e, se ne vira, sul provençal que los dos nos son mai familhièrs. Diccionaris utilizats dins lo present memòri Per mai de detalhs, veire la bibliografia pp. 37-38 ; las datas son las de las edicions qu’avèm utilizadas e pas las de las primièras edicions. Francés-occitan Dictionnaire provençal-français suivi d’un vocabulaire français-provençal de J.T. AVRIL, 1991. Lexique français-occitan de R. BARTHE, 1984. Dictionnaire de base français-provençal, C.R.E.O.-Provença, 2004. Dictionnaire français-occitan de C. LAUX, 2004. Occitan-francés Dictionnaire occitan-français de L. ALIBÈRT, 1977. Lou Tresor dóu Felibrige (TDF) de F. MISTRAL, 1979. Petit dictionnaire provençal-français d’E. LÉVY, 1991. Dictionnaire occitan-français de C. LAUX, 2001. Occitan Tot en òc de M. BRAÇ, R. MARTÍ, A. ROCH e J-C. SÈRRAS, 2002. Diccionari general occitan de CANTALAUSA, 2003. Diccionari ortografic, gramatical e morfologic de l’occitan de J. UBAUD, 2011. Francés Le Nouveau Petit Robert, P. ROBERT, 2002. 3 �Ensenhador 0. Introduccion................................................................................... 7 1. Los mots e lors diferents senses : generalitats............................... 8 1.1. Polisemia..........................................................................................8 1.2. Sinonimia.........................................................................................8 1.3. Iperonimia e iponimia......................................................................9 2. Problèmas especifics de sens pausats per l’occitan.......................10 2.1. Revirada del francés a l’occitan.......................................................10 2.2. Revirada de l’occitan al francés.......................................................11 2.3. Los sinonims....................................................................................12 3. Revirada a l’occitan del vèrb francés effrayer............................... 13 3.1. Los diferents biaisses de revirar lo vèrb francés effrayer ................13 3.2. Retorn sus las reviradas....................................................................14 3.3. Conclusion........................................................................................16 4 �4. Los lexics e diccionaris preses en compte dins lo present memòri 17 4.1. Lexics e diccionaris francés-occitan................................................17 4.1.1. Lexique français-occitan de Roger BARTHE.....................................................17 4.1.2. Dictionnaire français-occitan. Languedocien central de Christian LAUX ........18 4.1.3. Dictionnaire de base français-provençal, C.R.E.O.-Provença............................21 4.1.4. Vocabulaire français-provençal de J.T. AVRIL.................................................23 4.2. Diccionaris occitan-francés..............................................................24 4.2.1. Lou Tresor dóu Felibrige de Frédéric MISTRAL...............................................24 4.2.2. Dictionnaire occitan-français de Loís ALIBÈRT...............................................26 4.2.3. Dictionnaire occitan-français. Languedocien de Christian LAUX.....................27 4.2.4. Dictionnaire provençal-français de J.T. AVRIL................................................29 4.2.5. Petit dictionnaire provençal-français d’Emil LÉVY..........................................29 4.3. Diccionaris en occitan (diccionaris de lenga)..................................31 4.3.1. Diccionari general occitan de CANTALAUSA.................................................31 4.3.2. Tot en òc de M. BRAÇ, R. MARTÍ, A. ROCH e J-C. SÈRRAS.........................33 5. Quin diccionari ideal ?................................................................... 34 5.1. Diccionari francés-occitan................................................................34 5.2. Diccionari occitan-francés................................................................34 5.3. Diccionari de lenga occitana............................................................35 6. Conclusion..................................................................................... 35 Bibliografia........................................................................................ 37 5 �6 �0. Introduccion Sus la partida francesa del territòri d’Occitània, la coexisténcia de l’occitan amb lo francés se tradutz per una situacion de diglossia. Aquesta diglossia respond pas a la definicion que ne donèt en 1959 A. Ferguson per qual la diglossia concernís doas varietats d’una meteissa lenga avent de foncions complementàrias. Respond puslèu a la definicion que ne dona l’escòla sociolingüistica de Montpelhièr a l’entorn de R. Lafont que, segon lo sit Internet de l’Universitat de Montpelhièr 31, reprenguèt aqueste concèpte de diglossia en l’adaptant a la situacion de l’occitan e en li donant una dimension mai polemica dins l’encastre d’un rapòrt conflictual podent opausar doas lengas distintas sus un meteis territòri2. Lo trabalh normatiu dels sègles XIX e XX, menat en particular per lo Felibritge e los occitanistas, a permés, se non de despassar la diglossia, al mens de restructurar la lenga occitana e de li ofrir d’autras perspectivas qu’una assimilacion, equivalenta a una desaparicion programada. Pasmens, confrontat al francés qu’es lenga oficiala unica sul territòri francés, l’occitan a pas los mejans d’una vertadièra autonomia e donc sos locutors – que son totes francofòns – vivon lor lenga dins un rapòrt mai o mens estrech de dependéncia de cap al francés. Emai un bon locutor de l’occitan se deu referir, o volguèsse o non, al francés ; digam que pensar de contunh en occitan es pas forçadament totjorn aisit. E los obratges d’aprendissatge de l’occitan confirman aquesta manca d’autonomia. Fòrça sovent, son escriches en francés. Cal pasmens far una excepcion notabla amb la Gramatica Occitana de Loís Alibèrt que, pareguda en 1935, pausava los fondaments de la normativizacion modèrna de la lenga ; èra escricha en occitan. Mas per çò qu’es dels diccionaris, los de lenga occitana son pas nombroses e de tot biais son pas fòrça desvolopats. E los autres diccionaris, es a dire los diccionaris bilingües, que son relativament nombroses, mòstran de facto que l’aprendissatge de l’occitan passa per lo francés. Ne sèm pas pus al temps de l’abat Boissier de Sauvages que son diccionari, paregut al sègle XVIII, èra el destinat a corregir las fautas de francés dels locutors miègjornals. Al contrari, los usancièrs dels diccionaris actuals an per prètzfach de reconquistar la lenga occitana. Mas òm pòt dire – sens granda exageracion – que l’occitan s’apren ara coma s’apren una lenga estrangièra. 1 http://www.univ-montp3.fr/uoh/occitan/une_langue/co/module_L_occitan_une%20langue_26.html 2 « a repris ce concept de diglossie en l'adaptant à la situation de l'occitan et en lui donnant une dimension plus polémique dans le cadre d'un rapport conflictuel pouvant opposer deux langues distinctes sur un même territoire. » 7 �Donc, a travèrs los diccionaris, l’occitan s’explica per lo francés. Mai precisament, un mot occitan s’explica per un mot francés ; mas plan sovent, s’explica al mejan d’una tièra de mots franceses, normalament sinonimics, çò que poiriá èstre percebut coma una manca d’assegurança o una incertitud de cap al sens e que, de tot biais, se pòt revelar geinanta per d’unes utilizaires que i a. Es aqueste constat que nos a conduch a estudiar lo biais dels diccionaris de tractar la sinonimia, relacion de sens per excelléncia. 1. Los mots e lors diferents senses : generalitats Quand òm se tracha de revirada d’una lenga a una autra, lo socit d’exactitud fa qu’òm a tendéncia a voler establir una correspondéncia biunivòca entre un mot d’una lenga e un mot de l’autra. Una tala correspondéncia es pas totjorn realizada a causa de l’abséncia generala de monosemia dins lo lexic e tanben a causa de la nonequivaléncia semantica sistematica dels mots d’una lenga a l’autra. E, coma dich çai sus, per un mot donat, los diccionaris propausan sovent mai d’una revirada demest las qualas es pas totjorn aisit de far una causida judiciosa. Abans d’anar mai luènh dins l’estudi dels problèmas de revirada, anam dire un mot general sus las nocions de polisemia e de sinonimia que son al còr d’aquesta problematica. 1.1. Polisemia La polisemia d’una unitat lexicala es la capacitat d’aquesta unitat d’aver mai d’un sens ; generalament aquò es lo fruch d’una evolucion dins lo temps. La polisemia se met en plaça per resquilhament de sens, per apondon d’un sens figurat, per metafòra, per metonimia, per sinecdòca o per analogia. Los senses diferents d’una unitat lexicala son çò qu’òm sona las accepcions. La polisemia es lo rapòrt entre un significant e los senses d’aqueste o significats. 1.2. Sinonimia La sinonimia es una relacion de sens qu’entretenon doas unitats lexicalas diferentas ; òm a tendéncia de dire que dos mots sinonims son dos mots de sens meteis e que per aquò, se pòdon intercambiar dins quin contèxt que siá. Aquesta definicion es pas qu’una primièra aproximacion de la sinonimia. De fach, ne foguèsse aital, un dels dos mots auriá pas vertadièrament de rason d’èstre, en vertut del principi d’economia de la lenga. Es admés qu’una sinonimia tala que descricha çai sus es purament teorica 8 �e la sinonimia observada generalament es puslèu una « sinonimia parciala », segon l’expression de S. Ploux e B. Victorri que definisson aital aquesta sinonimia : doas unitats lexicalas son en relacion de sinonimia 1 se tota ocurréncia de l’una pòt èstre remplaçada per una ocurréncia de l’autra dins un cèrt nombre d’environaments sens modificar notablament lo sens de l’enonciat ont se tròba 2 (PLOUX e VICTORRI, 1998 : 162, in Cahier du CRISCO, n° 32 : 17). Dins la definicion, l’advèrbi « notablament » indica implicitament que la substitucion d’un sinonim a una unitat lexicala donada produtz un pauc totjorn una modificacion semantica ; en mai, aquela substitucion es pas totjorn possibla puèi que pòt concernir pas qu’ « un cèrt nombre d’environaments », çò que restrenh encara l’idèa de similitud entre doas unitats lexicalas dichas sinonimas. En definitiva, la sinonimia permet d’aportar una nuança semantica pel biais de significants diferents qu’an de significats vesins. Es important de notar que la nocion de sinonimia es una nocion sincronica, es a dire que met en relacion d’unitats lexicalas consideradas a un moment determinat – e non pas a de moments diferents de l’evolucion de la lenga. Per exemple lo mot francés « chef » que son sens a resquilhat de « tête » a « personne qui dirige » es ara utilizat pas que dins aquesta darrièra accepcion – a despart dins d’expressions calhadas – e donc un sinonim de « chef » serà necessàriament un mot coma « patron » o « directeur » e non pas per exemple lo mot « crâne ». De fach, un sinonim d’un mot donat se deu sarrar semanticament de l’accepcion qu’aquel mot a dins lo contèxt ont apareis. Lo mot occitan « cap » a las meteissas accepcions que lo mot francès « chef », a la diferéncia près que las doas accepcions son correntas a l’ora d’ara ; pasmens, coma en francés, los sinonims del mot « cap » son determinats per l’accepcion – donada per lo contèxt – d’aqueste mot. 1.3. Iperonimia e iponimia : relacions semanticas connèxas a la sinonimia L’iperonimia es una relacion semantica entre dos tèrmes que, d’un ponch de vista logic, seriá de l’òrdre de l’inclusion. Aquò es donc pas une relacion de meteissa natura coma la sinonimia. En efièch, l’iperonimia possedís un pendent : l’iponimia. Aital, es una relacion dobla qu’es pas recipròca coma la sinonimia. L’iperonim es lo tèrme de mai granda generalitat mentre que l’iponim es lo tèrme de generalitat 1 Los autors opausan la « sinonimia totala » a la « sinonimia parciala » ; mas lo tèrme de « sinonimia », lo resèrvan a la segonda, puèi qu’es ela qu’es mai correnta. 2 « deux unités lexicales sont en relation de synonymie si toute occurrence de l'une peut être remplacée par une occurrence de l'autre dans un certain nombre d'environnements sans modifier notablement le sens de l'énoncé dans lequel elle se trouve. » 9 �mendre. L’iperonim englòba plusors iponims que son alara diches coïponims 3 (Cahier du CRISCO, n° 32 : 69). Per exemple, lo mot arbre es un iperonim de casse, de fraisse e aquestes dos mots, iponims del mot arbre, son coïponims – un cap a l’autre. Se l’iperonimia es de pas confondre amb la sinonimia, l’usatge qu’es fach de la primièra se pòt sarrar de lo qu’es fach de la segonda e donc l’iperonimia merita d’èstre presa en consideracion dins aqueste estudi. Per exemple, l’iperonimia es un mejan de defugir la repeticion sens modificacion semantica. Veirem tanben qu’es un mejan de comolar una manca lexicala, se ne vira, dins lo cas d’una revirada. 2. Problèmas especifics de sens pausats per l’occitan dins las reviradas 2.1. Revirada del francés a l’occitan Retendrem tres cases principals que se rescontran per revirar un mot del francés a l’occitan : • Lo mot francés a un equivalent occitan plan definit, dins una accepcion comuna a las doas lengas : aital lo mot francés main (partida del còrs uman) a per equivalent occitan lo mot man. • Lo mot francés a pas d’equivalent occitan plan definit, çò qu’òm rescontra dins lo lengatge familhièr : per exemple lo mot francés lâcheur se revira per una definicion : persona qu’abandona sos companhs (LAUX, 20041) ; cal alara trobar un sinonim que poiriá èstre « abandonaire » – aqueste mot existís en cò de Mistral (Lou Tresor dóu Felibrige (TDF)2) jos la forma abandounaire – e òm remarca que l’equivalent francés d’aqueste mot que poiriá èstre « abandonneur » es pas dins los diccionaris franceses. Lo mot placaire, qu’es present dins lo TDF, poiriá èstre una autra solucion. Òm rescontra tanben aquela situacion dins l’utilizacion d’un vocabulari tecnic : lo vèrb francés haubaner a pas d’equivalent occitan e alara se revirarà per una perifrasa : téner amb de tirants (LAUX, 2004). 3 « L'hyperonymie est une relation sémantique entre deux termes qui, d'un point de vue logique, serait de l'ordre de l'inclusion. Ce n'est donc pas une relation de même nature que la synonymie. En effet, l'hyperonymie possède un pendant : l'hyponymie. Ainsi, c'est une relation double qui n'est pas réciproque comme la synonymie. L'hyperonyme est le terme de plus grande généralité tandis que l'hyponyme est le terme de moindre généralité. L'hyperonyme englobe plusieurs hyponymes qui sont alors dits cohyponymes. » 1 Dictionnaire français-occitan de Christian LAUX, 2004, v. bibliografia p. 37. 2 Lou Tresor dóu Felibrige de Frédéric MISTRAL, v. bibliografia p. 37. 10 �• Lo mot francés a mai d’una accepcion e alara cal trobar lo mot convenent per rendre compte d’aquela accepcion. Per exemple lo mot francés dos se revirarà per esquina se s’agís de la partida del còrs uman o animal, mas per revèrs se s’opausa a endrech coma dins lo grop nominal lo revèrs d’un chèc e dins aquesta situacion, lo legeire deu far pròva de la vigilància mai granda. Avèm un autre exemple amb lo mot francés râler que, se designa lo fach de far ausir un bruch rauc de respiracion, se revira en occitan per raufegar mentre que, se designa lo fach de manifestar son malcontentament, se revira per romegar o biscar. 2.2. Revirada de l’occitan al francés Aurem los meteisses cases que per la revirada francés-occitan. • Mot occitan sens mot equivalent francés : es lo cas per exemple del vèrb occitan s’espatarrar que se deu revirar per la perifrasa s’étendre de tout son long. • Mot occitan de mai d’un sens : – Lo mot occitan pietat a doas reviradas en francés, piété e pitié, qu’òm deu plan destriar ; n’es aital tanben per los derivats pietadós e pietadosament. Emai òm poiriá pensar que lo mot pietat recobrís dos mots omofòns e omografs sens rapòrt un amb l’autre. Pasmens es malaisit d’o veire aital puèi que l’etimologia de piété e de pitié es la meteissa – venon del latin PIETAS. – Per contra, per lo mot occitan negar que el tanben a doas reviradas en francés, noyer e nier, òm pòt considerar qu’es un meteis mot que recobrís dos mots omografs e omofòns sens rapòrt entre eles, puèi que las etimologias dels mots franceses noyer e nier son diferentas – NECARE e NEGARE respectivament. – Lo mot occitan renegar a mai d’una accepcion, amb los senses de pas voler conéisser e de blasfemar – francés renier e jurer (blasphémer). Pasmens la construccion del vèrb (transitiva dins lo primièr cas e intransitiva dins l’autre) permet normalament de levar l’ambigüitat de sens. • De mai, lo dialectalisme de l’occitan fa que segon los parlars, un meteis mot pòt aver de senses diferents e donc de reviradas diferentas : en provençal, lo mot plovina a per accepcion principala gelée blanche, mentre qu’en lengadocian aquel mot significa bruine, pluie fine. Dins lo meteis òrdre d’idèa, lo vèrb escarnir recobrís d’accepcions coma railler, insulter, échauder ; pasmens dins lo parçan de Sumena (Gard), lo mot a pas que l’accepcion échauder al sens figurat : « ai manjat un camparòl que m’a rendut malaut ; o tornarai pas far : soi escarnit ». • Autre fenomèn : un possible cambiament de registre d’una lenga a l’autre. Per exemple, lo mot francés pâtre es d’un registre sostengut – a costat de berger d’un registre corrent. En occitan, avèm lo mot pastre – de raprochar de pâtre –, qu’es el 11 �d’un registre corrent. Amb aquò, per lo mot occitan bergièr, de meteis sens, pas cap de diccionari nos indica de quin registre relèva ; lo diccionari occitan-francés de C. Laux (LAUX, 2001) nos indica simplament qu’aqueste mot es pauc usitat. • Cal senhalar tanben qu’un mot occitan pòt aver de variantas – sovent de paronims del meteis sens estrictament – que s’aprenon al dialectalisme e qu’en particular pòdon èstre induchas per lo biais de prononciar : frut, fruch ; capinhar, carpinhar ; idèa, idèia ; fromatge, fromatge1. 2.3. Los sinonims • Lo fenomèn de sinonimia es present dins totas las lengas. E en occitan, aqueste fenomèn a un pes particularament important. Per exemple, lo mot escoba coneis un molon de sinonims : balaja, engranièra, mas tanben gensa, ramàs, genèsta. • Sai que lo dialectalisme jòga un ròtle màger dins la multiplicitat dels sinonims2. Per reprene l’exemple çai sus, òm pòt precisar que lo mot gèsta es puslèu gascon, mentre que gensa s’ausís en lemosin. Un exemple classic es lo mot padena qu’a per sinonim sartan ; per çò que sabèm, lo primièr mot es plan atestat en lengadocian e en gascon, mentre que lo segond o es en Provença. Pasmens, la soleta preséncia dels dos mots a l’intrada poêle dins lo diccionari de Laux (LAUX, 2004) mòstra que lo dialectalisme es un factor d’enriquiment mutual dels lexics. • Se regardam de près una tièra de sinonims d’un mot, es pas rar de ne trobar un qu’es un calc del mot francés correspondent : aquò s’apren a l’origina comuna de las doas lengas. Per exemple, lo vèrb occitan noirir parièr que lo francés nourrir ven del latin NUTRIRE. En mai d’aquò, avèm tot un molon de sinonims del vèrb occitan noirir : abalir (o abarir), apasturar, apadoïr e tanben alimentar, que pasmens son pas equivalents dins quin contèxt que siá. Autre exemple : lo mot diarrèa, en francés « diarrhée », que ven del grèc « diarrhoia », a mai d’un sinonim que son usatge depend del nivèl de lenga : escorrença e foira son familhièrs, caganha es del registre popular. • Un autre aspècte de la sinonimia es l’usatge que, de còps que i a, n’es fach per defugir la diglossia. Es aital qu’un locutor pòt metre de caire un mot non pas per son inadaptacion a son discors, mas per sa tròp granda proximitat amb la lenga francesa. Aquel biais de far pòt èstre pas pertinent puèi que pòt menar a l’utilizacion de sinonims que convenon pas. Es aital que parlar de « papafard » (« paperasse » en francés) alluòc de « papièr », per evitar un mot tròp vesin del francés, a pas grand sens3, se lo contèxt o justifica pas. 1 Segon J.Ubaud, lo mot fromatge, metatèsi de formatge, seriá un francisme (UBAUD, 2011). 2 Es pas la sola rason : es tanben que l’occitan a pas jamai conegut d’institucion de regulacion qu’aguèsse pogut limitar son lexic. 3 Exemple citat per J. Ubaud (UBAUD, 2011 : 78). 12 �• Aquel pes de la sinonimia dins lo lexic occitan pesa tanben dins lo contengut dels diccionaris ont sinonims e accepcions – unes estent pas totjorn plan diferenciats de las autras – an una plaça importanta que pòt destimborlar lo legeire de còps que i a. Per illustrar aqueste constat, anam dins un primièr temps examinar los biaisses de revirar en occitan lo mot francés « effrayer ». Puèi, farem un examen critic d’unes diccionaris dins lor biais de presentar lors articles. 3. Revirada a l’occitan del vèrb francés effrayer D’un biais general, per las citacions dels diccionaris, adoptam la grafia dels quites diccionaris e i presentam los mots dins l’òrdre que i apareisson. 3.1. Los diferents biaisses de revirar lo vèrb francés effrayer Vaicí los diferents biaisses de revirar lo vèrb effrayer qu’avèm trapat dins qualques diccionaris : Effrayer Barthe1 esglasiar, espaurugar C.R.E.O.-Provença2 Laux3 espaventar esglasiar/englasiar engerdar | espaurir, espaurugar esfraiar, espaurir, espavordir Avril4 Eifraya.5 Espantar. Espoouri. tablèu 1 Avèm donc aicí en tot sèt biaisses diferents de revirar effrayer se prenèm pas en compte las variantas esglasiar-englasiar, esfraiar-eifraya e sèm fàcia a una causida problematica. 1 Lexique français-occitan de Roger BARTHE, v. bibliografia p. 37. 2 Dictionnaire de base français-provençal, C.R.E.O.-Provença (Centre Regional d’Estudis Occitans-Provença), v. bibliografia p. 37. 3 Dictionnaire français-occitan de Christian LAUX, v. bibliografia p. 37. Dins aqueste diccionari, lo trach oblic “ / ” dessepara dos mots-reviradas que son siá de variantas de normalizacion grafica, siá doas formas dialectalas, de senses meteisses e d’originas meteissas ; lo trach vertical “ | ” dessepara de grops de diferentas accepcions. 4 5 Dictionnaire provençal-français suivi d’un vocabulaire français-provençal de J.T. AVRIL, v. bibliografia p. 37 De fach, avèm trapat « eifraya » dins la partida provençal-francés del diccionari. 13 �La revirada mai pròcha del francés, a saber esfraiar amb sa varianta eifraya apareis pas que dins los diccionaris provençals. L’especificitat dialectala d’aqueste mot es confirmada par sa preséncia dins Lou tresor dóu Felibrige (TDF) de Frédéric Mistral a l’intrada esfraia que dona la definicion : effrayer, donner de la frayeur. Pasmens, lo vèrb esfraiar es present dins lo Diccionari ortografic, gramatical e morfologic de l’occitan de Josiana Ubaud que pren en compte « los parlars lengadocians ». Aquela contradiccion es benlèu pas qu’aparenta puèi que lo lengadocian oriental coneis una proximitat estrecha amb lo provençal. De notar tanben que lo mot effrayer ven del latin popular esfridare (far sortir de la patz) e donc esfraiar sembla legitim en occitan, lenga romanica. 3.2. Retorn sus las reviradas Coma dich çai sus, esfraiar es present dins lo TDF jos la forma esfraia, mas es absent dins lo diccionari occitan-francés de Loís Alibèrt e dins lo diccionari elementari illustrat Tot en òc e tot parièr dins lo Diccionari General Occitan de Cantalausa ; dins lo Petit Dictionnaire d’Emil Lévy, trapam esfredar, esfreidar, esfrejar (de raprochar del latin esfridare), mas dins lo sens de trebolar, qu’es un aflaquiment d’esfraiar. Se, dins los diccionaris occitan-francés, cercam lo mot espaurir qu’es propausat per revirar effrayer dins los diccionaris del C.R.E.O.-Provença e de Laux, vaicí çò que trapam : Espaurir TDF1 Alibèrt2 effrayer, intimider, effaroucher, effaroucher épouvanter Laux3 Avril4 Effrayer. Donner l’alarme. effrayer, Faire effaroucher peur. Effaroucher. Causer de l’éloignement Lévy5 effrayer, épouvanter, effaroucher Cantalausa6 Tot en òc7 intimidar ; enjaurar /embaurar / far espaventar/ paur esglasiar (far bravament paur) tablèu 2 1 Lou Tresor dóu Felibritge de F. MISTRAL, ja mencionat. Dictionnaire occitan-français de L. ALIBÈRT. 3 Diccionaire occitan-français de C. LAUX. 4 Dictionnaire provençal-français suivi d’un vocabulaire français-provençal de J.T. AVRIL, ja mencionat. 5 Petit dictionnaire provençal-français d’E. LÉVY. 6 Diccionari general occitan de CANTALAUSA. 7 Tot en òc de M. BRAÇ, R. MARTÍ, A. ROCH e J-C. SÈRRAS. 2 14 �Se fasèm parièr per lo mot espaurugar (que trapam en cò de Barthe e Laux), avèm : Espaurugar TDF rendre peureux, effaroucher, effrayer, intimider Alibèrt effrayer, épouvanter Laux Avril effrayer, épouvanter Lévy absent absent Cantalausa absent ; pasmens, trapam “espaurugant” : Tot en òc far paur que fa paur tablèu 3 Per lo mot espaventar (Laux), avèm : Espaventar TDF épouvanter Alibèrt épouvanter Laux épouvanter, effrayer Avril Épouvanter. Donner des frayeurs Lévy Cantalausa espantar/ épouvanter, esglasiar (far una effrayer paur granda) Tot en òc causar una paur intensa tablèu 4 E per lo mot esglasiar (Barthe, Laux), avèm : Esglasiar TDF Alibèrt effarer comme une apparition, effrayer, épouvanter ; épouvanter, mas effrayer tanben : crier, chanter avec exaltation Laux Avril Lévy Cantalausa Tot en òc esglaziar : tuer effrayer/ épouvanter, absent terrifier esglaiar : tuer avec une arme, effrayer, remplir d’effroi ; craindre espaventar, terrorizar causar una paur bèla tablèu 5 15 �3.3. Conclusion Lo simple mot francés effrayer qu’es un biais corrent e neutre de designar lo fach de « bailar una paur fòrta » dona luòc, dins los diccionaris bilingües, a de reviradas multiplas – n’avèm rescensadas aicí pas mens de sèt. Aquestas reviradas recobrisson de fach d’accepcions sinonimicas, mas diferentas, qu’ofrisson tota una gamma de grases que nos son revelats per las reviradas dels diccionaris occitan-francés. Globalament, poiriam considerar qu’avèm las correspondéncias seguentas (en paur creissenta) : Gra de paur 1 2 3 4 5 occitan espaurir espaurugar esfraiar espaventar esglasiar francés intimider effaroucher effrayer épouvanter terrifier tablèu 6 Pasmens, vesèm ben que la realitat es pas tan simpla e que lo tablèu çai sus es reductor ; se per lo francés, lo gra de paur tal coma i es indicat pòt èstre considerat coma rasonablament corrècte, l’occitan, dins sa varietat lexicala tala coma apareis dins los diccionaris estudiats : • presenta un nombre grand de mots per descriure lo concèpte estudiat ; als sèt vèrbs presentats dins lo tablèu 1, podèm apondre los qu’apareisson dins los tablèus 2 a 5, coma enjaurar, embaurar, espantar1 ; • presenta d’accepcions concurrentas per un meteis mot : – per dos diccionaris diferents : per exemple, espaurir es effaroucher per lo TDF, effrayer per Alibèrt e épouvanter per Lévy (tablèu 2); – per un meteis diccionari : per exemple, espaurir es a l’encòp effrayer, épouvanter, effaroucher en cò de Lévy (tablèu 2). Enfin, de vèrbs pòdon conéisser de senses qu’an pauc de rapòrt amb la nocion presa en compte : dins lo TDF, esglasiar a un segond sens : crier, chanter avec exaltation, e aquí sèm pas pus dins lo camp semantic de la paur. Parièr per lo mot espantar qu’a dos senses : faire paur e tanben estonar fòrtament, e òm sap que l’estonament implica pas necessàriament la paur ; es interessant de remarcar qu’Alibèrt indica que « [espantar] es una forma reducha de espaventar » e sembla donc qu’aquesta reduccion va cotria amb l’aflaquiment de sens al passatge d’un mot a l’autre. L’estudi çai sus met en evidéncia la riquesa del vocabulari occitan, riquesa que trebola la precision semantica puèi que se pòt pas fixar una correspondéncia biunivòca 1 Dins lo TDF, trapam tanben trevirar per effrayer ; e tanben aqueste mot apareis amb sa varianta tresvirar dins lo Dictonnaire occitan-français de Laux amb lo sens de bouleverser, effrayer. 16 �entre lo mot e son sens coma o mòstra l’assag de realizacion d’una tala correspondéncia (tablèu 6). 4. Los lexics e diccionaris preses en compte dins lo present memòri S’agís aicí non pas de far un estudi aprigondit de cada diccionari, mas de veire per cadun – pel biais de qualques exemples – cossí los sinonims i son tractats. Coma ja dich, la grafia de cada diccionari es estada servada, e parièr per la tipografia – tant coma se podiá. 4.1. Lexics e diccionaris francés-occitan 4.1.1. Lexique français-occitan de Roger BARTHE Aqueste lexic es estat establit d’après los parlars lengadocians. S’inscriu dins la draia dels principis que L. Alibèrt definiguèt dins sa Gramatica occitana e dins son Dictionnaire occitan-français. L’autor nos indica qu’« [a] aculhit dins aqueste lexic pas qu’una partida del diccionari francés »1, çò qu’es de segur lo partit pres d’un lexic. Mas senhala tanben la profusion d’equivaléncias – per un meteis mot francés – que relèva dins de diccionaris coma lo TDF o lo Dictionnaire occitan-français d’Alibèrt. E estima mai de far una autra causida : « una seleccion morfologica e lexicala mai estricta que tenguèsse compte de las exigéncias fondamentalas d’una lenga veraiament modèrna e de sa foncion veïculara »1. Per el donc, la normativizacion passa per una mena de simplificacion. • Per cada mot francés, lo diccionari dona una traduccion lo mai sovent unica : champignon, camparòl. La varianta campairòl es pas donada pas mai que de sinonims coma cocomèla o coberlon – que sèrvon un sens general – o de mots que designan d’espècias particularas de camparòls. • En cas de revirada dobla o tripla, òm pòt comprene que son de sinonims que son donats : beauté, beutat, belesa, belor. Aicí, la simpla enumeracion, se podèm pensar que va d’un mot d’usatge comun vèrs de mots mai recercats, nos dona pas cap d’indicas sus las nuanças que pòrtan los mots per ne poder far un usatge pertinent. 1 BARTHE, 1984 : 15. 17 �• Se l’intrada es presa dins un sens especific, aquela especializacion es precisada entre parentèsis davant la revirada : bosse, bòssa, giba ; (provenant d’une contusion) bachòca, nhòca. Dins l’exemple çai sus, vesèm que la precision es fondamentala per evitar un contrasens : per exemple, parlant d’un òme gibós, se poiriá pas dire : La bachòca qu’aviá dins l’esquina lo geinava bravament. • Aqueste lexic, d’un usatge simple, pòt rendre de servicis apreciables ; son ancianetat pòt pausar problèma d’una part per de que lo vocabulari modèrne i caup pas completament – i trobam pas lo mot informatique e mai se la revirada del mot ordinateur i figura – e d’autra part per de que l’ortografia es pas pus la qu’es convengut d’aplicar ara d’après las recomandacions del Conselh de la Lenga Occitana (CLO) : per exemple, lo mot nymphe es revirat nimfa mentre que lo CLO recomanda ninfa. Pasmens se cal rementar qu’aqueste lexic data de 1984. 4.1.2. Dictionnaire français-occitan. Languedocien central de Christian LAUX Aqueste diccionari es vengut en 1997 comolar un vuèg per sa modernitat e son contengut. Es una òbra que despassa largament lo quadre d’un lexic, e mai l’autor diga « [qu’] èra pas possible de multiplicar las indicacions de causida e los exemples »1. E remanda a d’autres diccionaris coma lo TDF o lo diccionari d’Alibèrt. Mas çò que pausa problèma a l’autor es qu’una « reactivacion de l’emplec de l’occitan [seriá] necessària per abordar de domenis […] especializats [o] d’aparicion recenta »1. Aital, aquò fa que lo diccionari auriá pas la modernitat que son autor podiá esperar. En senhalant los diccionaris que l’an ajudat a establir lo sieu, l’autor, a prepaus del « Dictionnaire français-occitanien » de Louis PIAT, parla de « son utilizacion dificila, – per la quantitat de las equivaléncias que dona »2. E aquesta remarca correspond al problèma que pausam aicí. Las intradas son tractadas de biaisses divèrses. Coma senhalat en nòta 3, pagina 13, los mots-reviradas son gropats en accepcions diferentas desseparadas per un trach vertical “ | ”. Per cada accepcion, los mots-reviradas son desseparats per de virgulas e, d’après LAUX, pòdon èstre considerats coma sinonims. D’autra part, lo trach oblic “ / ” dessepara dos mots-reviradas que son siá de variantas de normalizacion grafica, siá doas formas dialectalas, de senses meteisses e d’originas meteissas. • Una intrada pòt èstre seguida d’un o de mai d’un mot-revirada : emprisonner vt empresonar. incarcérer vt encarcerar, empresonar. 1 2 LAUX, 2004 : 7. LAUX, 2004 : 8. 18 �Lo rapròchament d’aquestas doas intradas es interessant : la primièra nos dona una revirada unica qu’es un calc del francés, mentre que la segonda dona dos sinonims e òm pòt se demandar la rason d’aquela dissimetria, per qué lo mot encarcerar es pas propausat dins la primièra intrada o al contrari per qué lo mot empresonar es propausat a la segonda. De segur los dos mots son de sinonims perfièches, la nuança estent que lo mot empresonar es d’un usatge mai corrent que lo mot encarcerar ; aqueste es format a partir del mot carce o carcer – qu’a pas d’equivalent en francés – mentre qu’aquel es format a partir del mot preson – prison en francés. L’interès de donar dos sinonims per l’intrada incarcérer, es benlèu pedagogic que lo mot empresonar pòt esclairar lo sens dels mots incarcérer e encarcerar – d’un registre mai sostengut, eles. En mai, sabèm que lo mot francés incarcérer a per sinonim écrouer per sinecdòca puèi que lo sens primièr del vèrb écrouer es « marcar sus un registre (dich “écrou”en francés, “escrova” o “escroa” en occitan) al moment de la mesa en preson ». A l’intrada écrouer, avèm la definicion seguenta : écrouer vt empresonar, encarcerar, enregistrar (sur le registre d’une prison). E òm se pòt demandar per de qué lo mot escroar1 es pas propausat en primièr per revirar écrouer. De notar : enregistrar remanda a l’etimologia – veire çai sus. • Lo diccionari propausa sovent de sinonims que ne son pas vertadièrament : écrin nm escrinh, estug. Se lo mot escrinh conven plan (designa una bóstia que i son estremats d’objèctes precioses), lo mot estug (que designa un contenent cròi de forma adaptada a l’objècte que i pòt caupre) pòt pas remplaçar lo primièr se l’òm vòl èstre precís ; de segur, es al legeire de veire se i a intercambiabilitat dins lo contèxt ont apareis lo mot. D’un autre latz, per un legeire francés, i a pas gaire d’ambigüitat per çò qu’es de la diferéncia entre los dos mots que son relativament transparents. • La situacion pòt èstre diferenta per una intrada coma la seguenta : illettré adj illetrat, analfabèt. Sèm aicí dins la meteissa situacion que per lo mot écrin amb un primièr mot que conven e lo segond qu’a pas lo meteis sens puèi que illetrat significa « que sap pas legir nimai escriure » e analfabèt significa « que sap pas reconéisser las letras de l’alfabèt, qu’a pas aprés a legir e a escriure » ; e donc remplaçar un mot per l’autre pòt èstre pas pertinent ; sèm aicí dins un cas de sinonimia inclusiva : un analfabèt es necessàriament illetrat, lo contrari es pas forçadament verai. Per extension, aqueles 1 Lo mot escroar es present dins lo Diccionari ortografic, gramatical e morfologic de J. Ubaud e tanben dins lo TDF – jos la forma escroua. 19 �dos tèrmes designan de personas sens cultura per lo primièr (illetrat) e ignar per lo segond (analfabèt) que del còp es mai pejoratiu que lo primièr. De remarcar l’intrada : analphabète adj/n analfabèt. ont es pas question del mot illetrat, benlèu en causa de l’inclusion çai sus dicha. • Mots de senses diferents : coup nm 1 (choc) pic, còp, patac, tust, nhòca. […] Lo mot francés coup correspond al mot occitan còp dins totas sas accepcions1 ; mas per çò qu’es de l’accepcion choc definida per Le Petit Robert coma « [le] mouvement par lequel un corps vient en frapper un autre »2, sembla que lo mot tust siá lo sinonim mai convenent. Se pausa la question de saber cossí interpretar los autres mots donats en definicion : sinonims vertadièrs – es a dire intercambiables amb tust – o noms especializats. La consultacion del Dictionnaire occitan-français de Christian Laux (LAUX, 2001) nos permet de precisar las definicions : pic : tust donat amb quicòm de ponchut ; nhòca : còp de punh, blavairòl (“ecchymose, bleu, marque d’un coup”) ; patac : tust, bruch d’un tust. Aital, los diferents mots son plan especializats puèi que pic indica un mejan per donar lo tust, nhòca que s’aplica essencialament a un tust sul còrs pòt designar la resulta del tust, pòt indicar tanben un mejan de lo donar – amb lo ponh ; per çò de patac, es l’acompanhament sonòr e pas forçadament lo tust el meteis que pòt designar. A aquela tièra de mots, podèm apondre lo mot tustal e tanben lo mot corrent truc, que el es pas especializat e es un vertadièr sinonim de tust a aquò près que lo truc sembla qu’a pas una intensitat tan granda coma lo tust, mas aquò depend benlèu de l’emplec d’aquel mot que cadun es acostumat de n’aver. • Mots qu’an pas d’equivalent estrict en francés : flécher vt senhalizar. 1 Un « còp » pòt èstre una relacion sens movement brutal, coma per exemple dins l’expression « donar un còp de man ». Pasmens aiçí l’occitan a d’autras ressorsas : remplaçarà per exemple « un còp de telefòn » per « una telefonada » e de segur la segonda solucion es mai pertinenta puèi que un còp de telefòn poiriá èstre un tust amb l’aparelh. L’autre sens corrent del mot còp es “cas ont un fach se passa” (« `l’ai vist un còp e un autre ») ; còp es alara sinonim de fes o vetz. 2 ROBERT, 2002. 20 �Aicí, la revirada es estada renduda per un mot qu’es una traduccion dirècta del vèrb francés « signaliser », tèrme general ont la referéncia a una sagèta (« flèche ») apareis pas. En fach « signaliser » es un iperonim del mot « flécher ».3 4.1.3. Dictionnaire de base français-provençal, C.R.E.O.Provença La primièra edicion d’aqueste diccionari data de 1992. Es remarcable qu’es l’òbra d’una còla qu’a evoluit dins lo temps e la version qu’estudiam aicí es de 2004. « Dictionnaire de base », coma anonciat dins son títol, cèrtas. Mas, segon sos autors, aquel diccionari se vòl pasmens èstre mai qu’un lexic e presenta d’articles « estructurats e detalhats, d’exemples, […] [en tot limitant] lo nombre d’articles »2. Evidentament, aquela posicion va pas sens causidas ; los autors o reconeisson, e, per exemple, propausan de « palliar l’abséncia d’unes articles que i a en recorrent a de sinonims : per exemple remplaçar s’étioler per dépérir,… »3. Dins las convencions de presentacion, es dich que lo signe “ || ” dessepara « las subdivisions de nivèl primièr » e que lo signe “ | ” dessepara « las subdivisions de nivèl segond ». Aquestas subdivisions son pas explicitament definidas : pòdon correspondre a d’accepcions diferentas, mas pas totjorn. • Per cada dintrada, lo diccionari propausa sovent un solet mot-revirada : faim, nf fam f. • De còps que i a, dona mai d’un mot revirada : – sens precision : dispos, adj dispaus ; lèst ; galhard. grognon, adj & n renaire, renós, renòsi ; rampin ; ronflon. Aicí, per lo mot grognon, avèm una pluralitat de mots-reviradas qu’es un pauc embarrassanta. Soleta la pontuacion pòt benlèu nos donar una indicacion : las tres primièras definicions, desseparadas per de virgulas, indican probablament de sinonims estreches que correspondon a l’intrada, mentre que las doas autras serián de sinonims dels tres primièrs mots, mas de senses mai alunhats o tot simpletament de mots mens corrents. sacoche, nf saqueta, biaça. Per aqueste darrièr exemple, se pòt notar la particularitat del mot biaça, – de raprochar del francés besace, eissit del bas latin BISACCIUM – que designa tanben la mangisca que se met dins la saqueta e aquesta connotacion fa que i a pas 3 Lo diccionari ortografic de J. Ubaud menciona pasmens lo mot sagetar, mas dins lo sens de « percer de flèches », sens que conven pas aicí (UBAUD, 2011 :17). 2 C.R.E.O.-Provença, 2004 : i. 3 C.R.E.O.-Provença, 2004 : iii. 21 �intercambiabilitat entre los dos mots-reviradas. Òm dirà benlèu pas : veni de crompar doas biaças per mon vèlo.1 – en precisant lo sens : fier, adj fièr [ts] || (aussi : hautain) : auturós. – en donant d’exemples d’emplecs que permeton de se far una idèa del sens de cada mot-revirada donat : choix, nm chausida, tria f. Le bon (mauvais) choix : La bona (marrida) chausida. Un article de choix : Un article de tria. Aital, lo mot chausida apareis coma neutre, mentre que lo mot tria possedís una connotacion melhorativa. • Anam ara examinar lo tractament de las intradas « toit » e « toiture » : toit, nf teulissa f (cubèrt m) […]. toiture, nf teulissa f. Los dos mots franceses son revirats pel meteis mot « teulissa », çò que se pòt explicar per lo pauc de diferéncia qu’un locutor francés coma occitan fa entre los dos mots. Pasmens, aqueles dos mots an pas exactament la meteissa significacion : lo diccionari Le Petit Robert nos ditz : TOIT […] Surface supérieure d’un édifice […]  couverture, toiture. TOITURE […] Ensemble constitué par la couverture d’un édifice et son armature […]. Donc, la diferéncia entre los dos mots s’apren a una relacion d’inclusion entre los dos significats associats e aital, dins una utilizacion precisa, la neutralizacion de los dos mots en occitan jos la forma unenca teulissa es pas pertinenta. Pasmens, lo diccionari pren la precaucion d’apondre una precision per la revirada de « toit », en indicant lo mot cubèrt que del còp se sarra de la definicion de Le Petit Robèrt e conven donc dins un us que se volriá precís. D’un autre latz, remarcarem que lo mot « teulissa », derivat del mot teule, designa stricto sensu lo cubèrt (o cobèrt) d’un edifici qu’es realizat amb de teules, es a dire amb de placas de tèrra cuècha. E donc deuriá pas s’aplicar a quin cobèrt d’edifici que siá. De segur, aquel mot2 s’es impausat per l’usatge. Mas un cobèrt de lausas se pòt nommar « lausada » (Laux, 2001). De notar que lo mot « toit » pòt èstre rendut per tech – essit del latin TECTUM – qu’es neutre per çò del material utilizat per sa construccion. 1 Lo mot SACOCHO es present dins lo TDF e sacòcha se trapa tanben dins lo Dictionnaire occitan-français de LAUX. 2 Lo lengadocian utiliza tanben los mots teulat e teulada dins los senses confonduts de toit e toiture. 22 �4.1.4. Vocabulaire français-provençal de J.T. AVRIL Paregut en 1839, e donc plan abans la fondacion del Felibritge, es escrich dins una grafia fonetica apielada sul francés amb qualques particularitats, coma per exemple l’utilizacion frequenta del grafèma <ih> que servís a indicar la semiconsonanta intervocalica [j] (ex. : DAIHA per dalhar) e del grafèma <jh> que marca l’africada [ʤ] (ex. : JHASSO per jaça). Segon son autor, vòl embraçar totes los parlars de Provença en insistissent sus « los tèrmes qu’an rapòrt amb l’economia rurala, [se] propausant d’emplenar […] l’espèra [de la] populacion agricòla »1. Per la partida de l’òbra que nos interessa dins aqueste paragraf, podèm desgatjar los traches seguents : • Lo Vocabulari presenta la particularitat de donar, de còps que i a, per una intrada, d’en primièr una definicion en francés, puèi la revirada : BÉLIER. s.m. Mâle de la brebis. Aret. • La definicion en francés pòt de còps que i a èstre pas qu’un tèrme general (iperonim) de l’intrada : FOIE. s.m. Viscère. Fege. Fuge. • Pòt tanben esclairar bravament la quita intrada : FAUBERT. s.m. Balai de navire. Radasso. • O n’indicar pas qu’una accepcion fòrça particulara : POCHE. s.f. Filet à prendre les lapins. Paneou. • Lo Vocabulari pòt tanben donar mai d’un mot-revirada sinonim, en particular per de mots avent rapòrt amb l’agricultura : HOUE. s.f. Instrument d’agriculture. Eissado. Picolo. Magaou. • Pòt precisar las nuanças de sens dels sinonims : ÉCORCHER. v.a. Ôter la peau d’un animal. Espeya. Escourtega. – Enlever seulement un peu la peau. – Escruveiha. Eigrouviha. […]. 1 AVRIL, 1991 : VI. 23 �4.2. Diccionaris occitan-francés 4.2.1. Lou Tresor dóu Felibrige de Frédéric MISTRAL Fruch d’un long trabalh – mai de vint ans –, es lo diccionari mai complèt de la lenga occitana. Es presentat coma un « diccionari provençal-francés ». Pasmens, segon son quite autor « [embraça] los divèrses dialèctes de la lenga d’òc modèrna »1. E sabèm que per aquel prètzfach, Mistral faguèt apèl a de correspondents dins tot lo territòri occitan. Los mots occitans son escriches en grafia que se ditz sovent ara “mistralenca”, que Mistral adoptèt jos la pression de J. Roumanille après aver trantalhat – qu’aquesta grafia, la trobava pas satisfasenta. Aquel diccionari se vòl complèt, òm poiriá dire enciclopedic. Per çò de nòstre subjècte, es anonciat que lo diccionari « [conten] la sinonimia de totes los mots dins sos senses divèrses »2. 4.2.1.1. Las intradas • Cada intrada presenta en general diferentas varietats dialectalas d’un meteis mot : CAMIN, CAMI (l.), CAMMIN (niç.), CHAMIN (a.), CHAMI (lim. d.), CHEMI (d.) l. : “languedocien” ; niç. : “niçois” ; a. : “dialecte des Alpes” ; lim. : “limousin” ; d. : “dauphinois”. Lo primièr mot (CAMIN) deu èstre comprés coma de provençal general. • Se ne vira, son indicats en mai de sosdialèctes del provençal : FUEIO, FIUEIO (rh.), FUIO (m.) rh. : “dialecte des bords du Rhône” ; m. : “marseillais”. 4.2.1.2. Las definicions • Lo diccionari dona de mots-reviradas nombroses, de senses vesins : CHAFARET, s.m. Bruit confus, tumulte, vacarme, sabbat, tapage. La primièra revirada (bruit confus) pòt èstre considerada coma lo sens primièr ; designa un bruch qu’a pas la meteissa intensitat que la qu’es portada per los autres mots-reviradas. La pluralitat de mots-reviradas, utila per i posar d’accepcions divèrsas, pòt tanben pausar problèma per causir la revirada mai pròcha de l’intencion de l’autor. • Autre exemple : 1 2 MISTRAL, 1979 : pagina de títol. Ibidem. 24 �S’ESPARPAIA, v.r. Ouvrir les paupières, s’éveiller, v. desparpela ; se lever, apparaître, en parlant du soleil, v. leva ; s’éparpiller, s’étendre, s’étaler, s’épanouir, se mettre à l’aise, se débrailler, v.espandi. Las primièras definicions fan mai o mens referéncia al fach de dobrir las parpèlas, coma lo rementa lo remandadís a desparpela que son etimologia es pas equivòca. Las segondas an totjorn per referéncia lo revelh, mas aplicat metaforicament al solelh. Las tresenas nos donan una varietat de senses e aquí sèm pas pus dins de sinonims ; sol lo contèxt nos pòt donar la clau de la causida de far dins una revirada, mas aquela causida se pòt revelar malaisida : se mettre à l’aise es pas parièr que se débrailler. • Lo profusion de definicions pòt menar a de contradiccions ; BOUFA, v.a. et n. Souffler, inspirer, v. alena ; Foguèsson los mots « souffler » e « inspirer » dins lo meteis camp lexical, designan doas activitats respiratòrias contràrias que se pòdon normalement pas intercambiar. • Aquò pausat, lo diccionari gropa los mots per senses en remandant a d’autres mots mai corrents o mai precises. Per exemple, per lo vèrb ENCAPA, avèm la presentacion seguenta : ENCAPA, v.a. et n. Concevoir, comprendre, v. coumprendre ; commencer une affaire, v. entamenar ; atteindre son but, frapper ; rencontrer, réussir bien ou mal, v. capitar ; tenir le gibier en arrêt, en parlant d’un chien de chasse, v. aplantar ; t. de marine, v. cap. Amb lo primièr sens que fa referéncia a una activitat cerebrala – lo mot encapa es format a partir del mot cap –, lo diccionari remanda a coumprendre qu’es un vertadièr sinonim per aquesta accepcion. Per lo segond sens, s’agís d’un sens especializat, que pot pausar problèma amb lo tresen sens : entamenar o capitar un afar se pòdon pas confondre. La definicion “réussir bien ou mal” es contradictòria. La definicion seguenta es encara plan especializada. Per quant a la darrièra, es pas precisat de que se tracta exactament : en cercant al mot cap, trapam qu’aquel mot a lo sens de « proa » e òm pòt pensar que, per un batèu, ENCAPA vòl dire « se dirigir vèrs ». • Sovent las reviradas son illustradas per d’exemples d’emplecs : 25 �TRAIRE, v.a. et n. Tirer, extraire, arracher, déraciner, v. tira ; jeter, lancer, faire passer, v. jita ; produire, v. rendre ; sortir, v. sourti. […] Traire lo pan, tirer le pain du four ; traire li cebo, arracher les oignons ; traire au sòu, jeter à terre, renverser ; trai-me lo pan, fais-moi passer le pain ; aquèu plant trais forço rasin, ce cépage produit beaucoup de raisins. Pasmens, d’unes exemples que i a pòdon èstre de sens doble : traire de pèiro, extraire des pierres de la carrière, jeter des pierres. Los exemples d’emplec pòdon tanben aver un rapòrt non immediat amb las definicions inicialas, a travèrs d’expressions particularas : trais coma lo bras, il pleut à verse ; que los enfant tragon pas mau, que les enfants ne prennent pas mal ; lo trason pas eila, ils ne le rejettent pas. • De còps, estant que lo diccionari cobrís las diferentas varietats dialectalas de l’occitan, una meteissa intrada dona las reviradas de divèrses parlars : POULIDO, s.f. Ver luisant en Languedoc, v. luseto, luserno ; belette en Rouergue, v. moustelo. Per conclure, podèm dire que las questions de sens son resolgudas per lo TDF gràcias al decopatge en accepcions o nuanças – desseparadas per de ponches-virgulas – ; al dintre de cada partida d’aquel decopatge, avèm diferents sinonims, reviradas de l’intrada e a la fin, un remandadís gaireben sistematic a un mot general que fixa lo domeni semantic de l’accepcion o de la nuança considerada (veire per exemple çai sus lo mot TRAIRE o lo mot ENCAPA). 4.2.2. Dictionnaire occitan-français d’après les parlers languedociens de Loís ALIBÈRT Es lo primièr diccionari qu’utiliza la grafia classica mesa en plaça pel quite autor. Cada article presenta un mot simple de la lenga amb d’en primièr sas reviradas, puèi son donats los derivats e enfin l’etimologia d’aqueste mot. Son indicats tanben las variantas de las intradas, variantas comunas o sosdialectalas. • Per cada mot presentat, lo diccionari dona mai d’una revirada, sinonima una de l’autra : flac, -a, adj. Faible ; mou ; flasque ; lâche ; non tendre ; indolent. • Se ne vira, dona las diferentas accepcions del mot : 26 �calandra, f. Alouette, grosse alouette ; bon compagnon ; jeune apprenti ; marchand ; surnom de l’âne. Las diferentas accepcions son aicí desseparadas per de ponches-virgulas. • De còps que i a, lo diccionari dona de sinonims en occitan : bleda, f. Bette, poirée […]. Syn. armòl. • Las diferentas accepcions fan de còps que i a referéncia a de significants que l’usatge comun a pas costuma d’assimilar, mas puslèu de distinguir francament : cais, m. Mâchoire, dent, la bouche, les joues. • De fach, lo diccionari seguís la màger part del temps Lou Tresor dóu Felibrige. Podèm per exemple comparar las intradas ESCAMPA de Mistral e escampar d’Alibèrt : ESCAMPA, v.a. et n. Répandre, verser malgré soi, étendre, épancher, jeter ; perdre, dissiper son bien ; gâter un enfant par trop de soin, en Rouergue. escampar, v.tr. Répandre, verser, étendre, épancher, jeter, perdre, dissiper, gâter. Vesèm aquí la similitud perfiècha entre los diferents mots-reviradas, en mai dins lo meteis òrdre. Notem pasmens las precisions de sens que dona Mistral e que dona pas Alibèrt : verser malgré soi, dissiper son bien, gâter un enfant par trop de soin. • En marge del diccionari d’Alibèrt, la Gramatica Occitana del meteis autor nos dona d’exemples de sinonims que per lor nombre se pòdon revelar desconcertants. Prendrem pas que la locucion « mentre que » qu’Alibèrt ne’n dona pas mens de dotze sinonims : dementre que, entretant que, entre que, mentretant que, en atretant que, de ço que, demest que, entrement que, entretemps que, del temps que, pendant que, durant que (ALIBÈRT, 1976 : 256). 4.2.3. Dictionnaire occitan-français. Languedocien de Christian LAUX Es lo correspondent del Dictionnaire français-occitan. Languedocien central del meteis autor. Nos atardarem pas sus el puèi qu’a la meteissa estructura, en particular per çò qu’es de la presentacion dels articles. • Per cada intrada los mots-reviradas son mens nombroses que dins los dos diccionaris precedents. Per exemple, per lo mot cais ja vist en cò d’Alibèrt, avèm : cais nm mâchoire, museau. Aicí, se fa pas pus referéncia als mots dent, bouche, joue e òm pòt aital comprene que lo mot mâchoire deu èstre considerat coma lo sens primièr de cais. De 27 �notar lo segond mot-revirada museau que s’aplica a un animal e qu’es absent en cò d’Alibèrt. • Una particularitat interessanta e inabituala es que lo diccionari, en mai de la revirada en francés d’un mot donat, propausa sovent un sinonim en occitan que pòt èstre una varianta mas pas forçadament : capinhar vt taquiner, tracasser | quereller. Syn carpinhar. carpinhar es pus una varianta de capinhar qu’un vertadièr sinonim. arsar vi brûler. Syn ardre, cremar. Los sinonims ardre e cremar son mai corrents que l’intrada arsar. consternat adj consterné. Syn atupit, embaboquit. Mentre que consternat rementa sens equivòca lo francés consterné, amb los sinonims atupit e embaboquit, avèm dos mots pròpriament occitans. • Lo diccionari pòt donar de mots-reviradas vesins sens que sián de vertadièrs sinonims : escobilhas nf pl balayures, détritus, immondices, ordures. Notam que la revirada balayures mesa en primièr es la que correspond melhor a l’origina del mot escobilhas qu’es el derivat del nom escoba. • Un exemple de sinonimia problematica : propausar vt proposer. Syn prepausar. prepausar vt préposer proposer, syn propausar. La reciprocitat de la sinonimia fa qu’es normal que dins los dos articles trobem los dos vèrbs sinonims un de l’autre – un còp qu’es decidit que lo primièr es sinonim del segond. Mas l’introduccion del mot-revirada préposer (segonda linha) romp aquela simetria. Sabèm qu’en francés, los mots préposer e proposer, que son paronims, an de senses diferents e son donc pas de sinonims. Del còp, es malaisit de considerar, coma o fa lo diccionari, qu’aquestes dos mots son doas accepcions del mot occitan prepausar. Seriá donc benlèu mai pertinent de reservar lo mot propausar a la revirada de proposer e lo mot prepausar a la revirada de préposer, los dos mots occitans avent los senses respectius de lors reviradas francesas. Pasmens, sabèm que lo mot occitan prepausar es utilizat fòrça correntament dins lo sens del vèrb francés proposer e donc que cal benlèu admetre aquela anomalia coma un fach de lenga indefugible. 28 �4.2.4. Dictionnaire provençal-français de J.T. AVRIL Coma son pendent francés-provençal, utiliza una grafia fonetica basada sul francés. • Generalament, per una intrada en provençal, lo diccionari propausa una revirada e, en mai d’aquò, dona una definicion d’aquesta : ROUMIOU. s.m. Pélerin1. Celui qui par piété fait un voyage à un lieu de dévotion. […]. • Pòt tanben donar, mai d’una revirada sinonimica : MOURRE. s.m. Museau. Groin. Visage. Nazeau2. Il se dit des animaux. On le dit par mépris et par dénigrement de la bouche et du visage de l’homme. • Paradoxalament, de còps que i a, ignòra l’accepcion primièra d’un mot. Per exemple, lo vèrb RIRE es present sonque dins las doas intradas seguentas : RIRE. v. n. Terme de cuisine. Frémir. […]. RIRE. v. n. Terme de ravaudeuse. S’érailler. S’élimer. Montrer la corde. […]. • Òm pòt pensar que, del temps que lo diccionari espeliguèt, podiá rendre al près d’un cèrt public un servici dels bèls puèi qu’es finalament a l’encòp un diccionari bilingüe e un diccionari de lenga. 4.2.5. Petit dictionnaire provençal-français d’Emil LÉVY • Paregut en 1909, aqueste diccionari a la particularitat de presentar un vocabulari classic que lo rend interessant per l’estudi de l’occitan medieval. Pasmens, es pas un catalòg d’arcaïsmes, mas plan un diccionari de son temps. E coma lo sotalinha J. Ubaud, « tornar metre en circulacion de formas claras e confòrmas coma acomjadar, adietar, [..], sagetar, […] sembla salutari per la lenga » (UBAUD, 2011 : 17). • La grafia de Lévy se sarra de la grafia classica ; pasmens, lo <-t> final après <n> es estat suprimit e lo gra d’apertura de las vocalas es indicat pel mejan d’un signe plaçat jos aquelas vocalas. • Per una intrada, lo diccionari dona un o mai d’un mot-revirada. Los sinonims son desseparats per de virgulas, mentre que las accepcions o son per de ponchesvirgulas : baronejar v.n. faire le baron, se pavaner. aramida s.f. convention, promesse ; combat. 1 2 Sic. Sic. 29 �esclarzir v.a. purifier ; illuminer, rendre brillant ; éclaircir, expliquer ; […]. • Dins son comentari sus aquel diccionari, J. Ubaud menciona tanben los vèrbs formats per apondon del prefixe <a-> a un vèrb de basa ; sens donar de responsa precisa, pausa implicitament la question : son aquels vèrbs de variantas, de sinonims o an un sens diferent del vèrb de basa ? Avèm comparat sus qualques exemples lo tractament del diccionari de Lévy amb lo d’autres diccionaris : Exemple 1 comensar v.a et n commencer ; commencer à parler. acomensar v.a. commencer. Lo vèrb prefixat es una varianta del vèrb de basa, çò que retrobam dins los autres dicionaris. Exemple 2 comparar v.a. comparer ; contrebalancer, égaler ; payer. acomparar v.a. comparer. Lo vèrb prefixat es una varianta del vèrb de basa, mas òm pòt se pausar la question per las autras accepcions de comparar : son valablas per acomparar o pas ? Lévy se desmarca dels autres diccionaris que eles, mencionan pas acomparar. Exemple 3 comolar v.a. combler acomolar v.a. augmenter. Aicí, los dos vèrbs an de senses diferents. Los autres diccionaris prèstan a acomolar lo sens de accumuler levat Cantalausa, que coma Lévy, reten lo sens de augmenter. Exemple 4 donar v.a. donner ; livrer, céder ; […]. adonar v.a. confier ; v. réfl. s’adonner à, s’occuper de ; fréquenter. Lo vèrb adonar, per son primièr sens, apareis pas coma una simpla varianta de donar, mas puslèu coma un sinonim. Lo sens de confier, lo retròbam pas dins los autres diccionaris que se contentan totes de mencionar la forma reflectida. Exemple 5 comandar v.a. commander, ordonner ; recommander ; confier, donner en dépôt. acomandar v.a. donner en dépôt, remettre en garde. 30 �Lo vèrb sufixat a pas lo sens primièr del vèrb de basa. Pasmens a lo sens de la tresena accepcion d’aqueste. E los autres diccionaris coneisson pas acomandar. Aquel estudi, qu’es luènh d’èstre exaustiu, mòstra que diferents cases son possibles, mas meritariá d’èstre aprigondit per ne traire de conclusions precisas. Se sembla qu’amb Lévy, i a mai de diferéncias entre un vèrb prefixat e lo vèrb de basa correspondent, òm pòt se demandar fins a quin ponch aquela distincion es pertinenta uèi. 4.3. Diccionaris en occitan (diccionaris de lenga) 4.3.1. Diccionari general occitan a partir dels parlars lengadocians de CANTALAUSA Aqueste diccionari es un dels primièrs d’èstre estat escrich completament en occitan, amb la grafia classica. Per çò qu’es de la presentacion dels articles, l’autor nos indica que « los tèrmes sinonims son separats per una barra de galís [e que] las accepcions diferentas son separadas per un punt-virgula e un espaçament pus larg quand la justificacion informatica o ven pas entrepachar »1. Veirem qu’una question se pót pausar a aquel prepaus. • Los articles son presentats segon dos biaisses principals : per una intrada donada, lo diccionari dona siá una definicion estricta (1), siá un/una o mai d’un/una sinonim o accepcion (2) : (1) cabús : accion de tombar dins l’aiga cap primièr. (2) enavant : estrambòrd ; vam ; vigor ; adressa. (2) acès : recès / abric. Lo primièr biais permet normalament de porgir la significacion del mot estudiat e donc de ne trobar lo mot-revirada en francés. Per çò qu’es del segond biais, per una intrada donada, lo diccionari porgís de mots explicatius e non pas una definicion ; aquels mots explicatius son donc necessariàment de sinonims de l’intrada e aital se poiriá que ne’n donèsson pas sas accepcions exactas. • Lo segond biais pòt esclairar l’intrada se un sinonim al mens – o accepcion se tenèm compte de la convencion de l’autor – es sufisentament conegut coma per exemple aicí : blos : pur ; cande ; esclet. • N’es pas aital se los sinonims son pas mai coneguts del legeire que la quita intrada, coma pòt èstre lo cas amb : 1 CANTALAUSA, 2003 : 9. 31 �demagar : agorrufar, amochonar, frostir. En supausant que los tres vèrbs donats sián desconeguts, sèm obligats d’anar quèrre lors definicions : – per agorrufar, son propausats frostir e afatonir, – per amochonar, es propausat amochelar, – per afatonir, trapam frostir ; agorrufar ; amochonar. – per frostir, trobam enfin agorrufar / afatonir ; somsir ; macar ; espotir ; bresar ; marcir / passir. Se los darrièrs mots somsir, macar, espotir, bresar, marcir / passir son d’un usatge pro corrent, son pas de vertadièrs sinonims del vèrb demagar que lo TDF revira per « froisser, chiffoner, bouchonner ». Vesèm donc aquí una mena de circularitat que pel melhor nos embarra e al pièg nos mena sus un sens erronèu. • La pluralitat de sinonims es interessanta quand son propausats de mots de senses meteisses : esquichar : sarrar / cachar / quichar / comprimir. • Es mai problematica quand son propausats de mots de divèrses nuanças semanticas : embelinar : enfachinar / pivelar/falquetar / sedusir / emboemiar / enjulhar /encantar / enjaular / emmascar. Lo mot-intrada clau l’idèa de getar un sòrt, aital coma los mots propausats en definicion ; mas los mots coma sedusir, encantar an d’autras accepcions que s’alunhan d’aquesta idèa (sedusir pòt aver lo sens de interessar fòrça e encantar lo de satisfar bravament). • De còps que i a, las definicions propausadas pòdon pausar una causida problematica : gorrina1 : prostituïda ; lesbiana. De fach, çò que pòt trucar aicí a l’ora d’ara deu èstre mes en perspectiva diacronicament : lo TDF nos indica que lo mot GOURRINO, amb sas variantas GOUÏNO, GOUINO, […] se revirava per gouine, gourgandine, coureuse, truande, prostituée e segon Le Petit Robert, lo mot gouine es una forma vielhida de prostituée, mentre qu’ara a lo sens que li coneissèm – de connotacion pejorativa. Avèm donc afar aicí, per lo francés, a un resquilhament semantic que mòstra l’importància de l’aspècte sincronic de la sinonimia. E, per l’occitan modèrne, sembla dificil d’estacar al mot gorrina la polisemia tala que donada çai sus per Cantalausa. 1 De notar qu’aquesta intrada es tractada a despart de l’intrada « gorrin,-a » ont trapam : vagabond ; libertin. 32 �Remarcam que per aquel mot, Alibèrt, dins son diccionari, dona quasiment las meteissas definicions que Cantalausa1 ; e n’es parièr pel diccionari seguent Tot en òc2. • Aquò dich, lo diccionari de Cantalausa es d’una granda riquesa lexicala e, fin finala, poiriá èstre considerat coma un vertadièr diccionari de sinonims. Es mai qu’aquò de segur. 4.3.2. Tot en òc de M. Brac, R. Martí, A. Roch e J-C. Sèrras Se presenta el meteis coma « Diccionari elementari illustrat, segon los parlars lengadocians ». Se vòl desmarcar dels diccionaris bilingües e porgir un otís simple per acompanhar l’evolucion de la lenga occitana e de son ensenhament. Dins son contengut, pòrta una atencion particulara a las variantas e als sinonims e aquestes, per los autors, « remandan als mots que presentan senses identics, eventualament per solament una part de las definicions »3. • Una intrada pòt far l’objècte d’una definicion explicativa sovent corteta : fada f èstre subrenatural que sembla una femna e que ten poders magics. condrech, -a, adj en bon estat. • Una intrada pòt èstre explicada simpletament pel biais d’un sinonim o mai d’un sinonim : ragentar vt/vp banhar. Lo sinonim donat aquí, qu’es corrent, permet d’esclairar rapidament lo mot cercat. • N’es parièr per l’intrada seguenta que lo mot bruch es corrent : chafaret m bruch, rambalh. En mai, lo segond sinonim permet d’enriquir lo vocabulari del legeire ; pasmens es pas precisat s’aquel mot a un sens particular. • Mas, se lo sinonim es pas corrent, aquò obliga lo legeire a se referir a l’intrada del quite sinonim : rafir vt fronzir. • Aquel diccionari es comparable a lo de Cantalausa dins lo biais de presentar los articles. Pasmens, e mai aquò aparesca pas tròp dins los exemples causits çai sus, los autors an mes l’accent sus las definicions puslèu que sus los sinonims per tal de porgir un verdadièr diccionari de lenga. 1 Alibèrt dona gouine, prostituée e apond tanben gourgandine e truande (de raprochar del TDF). Mas òm pòt se demandar quin sens atribuissiá al primièr tèrme. 2 Pasmens aqueste diccionari remplaça lesbiana per omosexuala. 3 Tot en òc, 2002 : 7. 33 �5. Quin diccionari ideal ? Anam ara ensajar de veire qual poiriá èstre lo tractament ideal dels sinonims per un diccionari occitan. Devèm donc considerar tres tipes de diccionaris. De per lo ligam estrech entre sens e sinonimia, una presentacion dels sinonims deu èstre integrada al còrs dels articles, en referéncia a las divèrsas accepcions de las intradas. 5.1. Diccionari francés-occitan Per una intrada en francés, lo diccionari deuriá d’en primièr far una tria de las diferentas accepcions d’aquel mot que poirián èstre classadas per nivèl d’usatge descreissent (de mens en mens correntas). Per cada accepcion, caldriá donar un motrevirada qu’aguèsse la meteissa definicion dins las doas lengas, – çò que supausa qu’aquesta definicion siá plan fixada – e tanben qu’aguèsse lo meteis nivèl de lenga. Aquel mot-revirada deuriá poder èstre posat dins lo fons comun als diferents dialèctes : s’aquò èra pas possible, e que pasmens lo diccionari aguèsse una vocacion interdialectala, deuriá propausar un mot-revirada per cada dialècte en precisant aqueste. En mai del mot-revirada principal, lo diccionari propausariá de sinonims, que per cadun, sas nuanças deurián èstre precisadas e remandar se ne vira a de sinonims franceses correspondents. Cada sinonim seriá acompanhat de la mencion de son registre de lenga, puèi que los registres francés e occitan coïncidisson pas totjorn : una colhonada relèva del registre familhièr (LAUX, 2001) mentre que lo mot correspondent francés relèva del registre « très familier » (Le Petit Robert). Çò important es de far pas un simple catalòg de sinonims que donèsse l’impression d’une intercambiabilitat generala, mas de porgir una presentacion que permetèsse una causida pertinenta segon lo contèxt. Per çò far, lo diccionari dèuria far apèl a d’exemples d’emplecs. 5.2. Diccionari occitan-francés Simetric del precedent, aqueste diccionari s’articulariá del meteis biais, en prenent en compte las accepcions, las formas dialectalas, los registres de lenga e en donant de sinonims occitans coma lo diccionari de Laux (Laux, 2001), mas en precisant la nuança de sens amb de mots correspondents franceses e d’exemples d’emplecs. 34 �5.3. Diccionari de lenga occitana Es lo diccionari que – per d’usatgièrs que i a – se deuriá substituir a tèrme al diccionari precedent, pel tal de diminuir los efèctes de la diglossia e en particular de donar a l’occitan l’autonomia que li rendèsse sa dignitat. Aquel diccionari deuriá presentar cada mot en donant d’en primièr son etimologia, son istòria tanben, puèi, passar en revista sas divèrsas accepcions. Per cada accepcion, caldriá que precisèsse se ne vira lo dialècte que ne relèva – en indiquant las variantas dialectalas e ortograficas –, e donèsse son registre de lenga et sa definicion. Puèi lo diccionari porgiriá pas forçadament de sinonims, mas de mots qu’an un rapòrt de sens estrech amb l’accepcion considerada e qu’a partir d’eles se poiriá aprigondir la recèrca. Los exemples d’emplecs, las citacions manlevadas o pas a la literatura, deurián tanben ocupar una plaça importanta per tal de rendre compte del caractèr vivent de la lenga. 6. Conclusion Avèm assajat de veire cossí la nocion de sinonimia tala que tractada pels diccionaris pòt pausar de problèmas relativament a l’exactitud. S’agissiá pas evidentament de descridar lo trabalh de totes aqueles lexicografes qu’an porgit, al prètz d’esfòrces pacients e sovent solitaris, un corpus que tota persona que s’interessa a l’occitan lor pòt n’èstre pas que reconeissenta. Cal senhalar la contribucion del Congrès Permanent de la Lenga Occitana1 amb son dico d’Òc2, que met a disposicion, via Internet, un traductor francés-occitan pel biais de sièis diccionaris que cobrisson bona part del territòri occitan (vivaroalpin, provençal, lengadocian, gascon). Aqueste utís permet tanben de far una recèrca de l’occitan vèrs lo francés. Lo dico d’Òc porgís aital l’accès simultanèu a sièis diccionaris amb totas lors ressorsas. Aquel exemple es fòrça interessant que mòstra que l’informatica es un mejan remarcable de promocion e de progrès per la lenga. Per far simple, e per se’n téner a la problematica dels sinonims, poiriam dire qu’es la profusion d’aquestes sinonims que dins los diccionaris, pausa problèma per l’embarràs ont meton lo legeire. E es vertat que la riquesa lexicala de l’occitan contribuís a aquela situacion. Lo problèma es que, per oposicion al francés ont cada mot recep una definicion precisa – via un diccionari de lenga – que revèla las nuanças de sens cap a sos sinonims, en fàcia, per un mot occitan, los diccionaris presentan 1 Sit Internet : http://www.locongres.org/ 2 Accès en linha : http://www.locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc/ 35 �sovent sos sinonims sens n’indicar lors nuanças semanticas 1. Es aquí qu’un diccionari ideal poiriá portar sos esfòrces. Se pòt paréisser un pauc iconoclasta de descridar la profusion lexicala occitana, òm pòt pas s’interrogar pas sus la dificultat que pausa aquela situacion als locutors qu’an pas crescut dins un banh occitan. De per la situacion diglossica que coneissèm en Occitània, rars son los que vivon un bilingüisme vertadièr. E donc la riquesa de l’occitan e sa diversitat pòdon paradoxalament èstre un problèma per bravament de locutors. Dins una recèrca ulteriora, poiriam estudiar l’usatge en occitan – escrich (a travèrs la literatura, la premsa…) o oral – dels sinonims e de las accepcions lexicalas e comparar aquel usatge a lo que n’es fach en francés. I a autonomia o subordinacion d’un cap a l’autre ? Per exemple, los sinonims en occitan se calcan suls sinonims en francés ? Un estudi diacronic permetriá tanben de veire se los lexics, per çò qu’es de las accepcions, an seguit la meteissa evolucion dins las doas lengas. Per tornar sus la problematica dels diccionaris, podèm pensar que çò que fa sofracha a l’occitan es – perdon a Cantalausa e als autors de Tot en òc – un vertadièr diccionari de lenga occitana, sul modèl per exemple del diccionari francés Le Petit Robert. Un diccionari aital – sens que se poguèsse pensar que va resòlver totes los problèmas –, en mai de porgir un otís lingüistic de qualitat, marcariá un pas important per l’autonomia de la lenga, lo trespassament de la diglossia e en un mot, la dignitat de l’occitan. De segur, la tasca es enòrma e caldriá rompre amb las abituds de trabalh solitari, mai o mens benevòl dins aquel domeni, e metre en òbra de mejans umans e materials a la mesura d’aquel prètzfach. junh de 2014 1 Exemple : dins LAUX, 2004, a l’intrada dépenser, trapam un primièr mot-revirada qu’es despensar seguit dels sinonims degalhar, emmerçar sens mai de precision sus aquestes. De fach, degalhar clau l’idèa de despensar inutilament e emmerçar seriá de raprochar de emplegar, investir (son argent). 36 �Bibliografia Diccionaris francés-occitan AVRIL, J.T., Dictionnaire provençal-français suivi d’un vocabulaire françaisprovençal, Apt, Edouard Cartier, imprimeur-libraire, 1839 (reïmpression de C. Lacour, Nimes, 1991). BARTHE, Roger, Lexique français-occitan (1èra edicion : Paris, Les Amis de la langue d’oc, 1973), Tolosa, Collège d’Occitanie, 1984. LEBRE, Elie e MARTIN, Guy e MOULIN, Bernard, Dictionnaire de base françaisprovençal, Ais de Provença, C.R.E.O.-Provença1 SARL EDISUD, 2004. LAUX, Christian, Dictionnaire français-occitan. Languedocien central (1èra edicion : 1997), Puèglaurens, IEO edicions, 2004. Diccionaris occitan-francés ALIBÈRT, Loís, Dictionnaire occitan-français. D’après les parlers languedociens (1èra edicion : 1966), Tolosa, Institut d’Estudis Occitans (IEO), 1977. MISTRAL, Frédéric, Lou Tresor dóu Felibrige (1èras edicions : 1882-1886, Ais de Provença), Raphèle- lès- Arles, Culture provençale et méridionale, 1979. LÉVY, Emil, Petit dictionnaire provençal-français (1èra edicion : 1909), Raphèle- lès- Arles, Culture provençale et méridionale, 1991. LAUX, Christian, Dictionnaire occitan-français. Languedocien, Puèglaurens, Section du Tarn de l’Institut d’Etudes Occitanes, 2001. Diccionaris en occitan BRAÇ, Mirelha e MARTÍ, Robèrt e ROCH, Alan e SÈRRAS, Joan-Claudi, Tot en òc. Diccionari elementari illustrat. Segon los parlars lengadocians, Puèglaurens, IEO edicions, 2002. CANTALAUSA, Diccionari general occitan. A partir dels parlars lengadocians, Lo Monastèri (Rodés), Edicions Cultura d’Òc, 2003. [En linha : www.ieo12.org/]. UBAUD, Josiana, Diccionari ortografic, gramatical e morfologic de l’occitan. Segon los parlars lengadocians, Canet de Rosselhon, Edicions Trabucaire, 2011. Diccionari en francés ROBERT, Paul, Le Nouveau Petit Robert. Dictionnaire alphabétique et analogique de la langue française (1èra edicion : 1966), París, direccion REY-DEBOVE, Josette e REY, Alain, 2002. 1 C.R.E.O.-Provença : Centre Regional d’Estudis Occitans-Provença. 37 �Autres ALIBÈRT, Loís, Gramatica occitana. Segon los parlars lengadocians (1èra edicion : 1935), Barcelona-Tolosa, Institut d’Estudis Occitans-Institut d’Estudis Catalans, 1976. DOUALAN, Gaëlle, « Introduction à une approche instrumentée de la synonymie. L’exemple du dictionnaire électronique des Synonymes du CRISCO », Cahier du CRISCO, n° 32, Caen, Université de Caen, septembre 2011, [En linha : http://www.crisco.unicaen.fr/IMG/pdf/Cahier_du_CRISCO_no_32.pdf]. PLOUX S. & VICTORRI B., 1998, « Construction d'espaces sémantiques à l'aide de dictionnaires de synonymes », Traitement Automatique des Langues, Vol 39/1, pp. 161-182. 38 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Campus Memòri Variante Idiomatique Languedocien Graphie Graphie classique / Grafia classica Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource La sinonimia dins los diccionaris occitans / André Teulade Subject The topic of the resource Dictionnaires occitans Occitan (langue) - Synonymes et antonymes Description An account of the resource <!DOCTYPE html> <html> <head> </head> <body> <div style="text-align: justify;">Le travail pr&eacute;sent&eacute; ici a pour objectif d'essayer de mettre en &eacute;vidence les probl&egrave;mes pos&eacute;s par la synonymie dans les traductions de l'occitan au fran&ccedil;ais et inversement. De fait, c'est la consultation syst&eacute;matique de dictionnaires dans l'activit&eacute; de traduction qui nous a confront&eacute; &agrave; ces probl&egrave;mes. Apr&egrave;s avoir fait le point sur la notion de synonymie et les notions apparent&eacute;es, notre recherche se concentrera donc sur le traitement des synonymes dans les dictionnaires dont nous disposons. Nous t&acirc;cherons aussi de voir ce que pourrait &ecirc;tre, dans l'id&eacute;al, un dictionnaire occitan bilingue ou non. Bien qu'a priori l'&eacute;tude concerne l'occitan en g&eacute;n&eacute;ral, nous n'avons pas l'ambition de traiter de tous les dialectes. Notre propos sera plut&ocirc;t concentr&eacute; sur le languedocien et, le cas &eacute;ch&eacute;ant, sur le proven&ccedil;al, ces deux-ci nous &eacute;tant plus familiers.</div> <div style="text-align: justify;">&nbsp;</div> <div style="text-align: justify;">M&eacute;moire de master I LLCER Sp&eacute;cialit&eacute; occitan (Universit&eacute; Paul-Val&eacute;ry Montpellier-III) sous la direction d'Herv&eacute; Lieutard.</div> </body> </html> <!DOCTYPE html> <html> <head> </head> <body> <div style="text-align: justify;">Lo present trabalh a per t&ograve;ca d&rsquo;ensajar de metre al lum los probl&egrave;mas pausats per la sinonimia dins las reviradas de l&rsquo;occitan al franc&eacute;s e inv&egrave;rsament. De fach, es la consultacion indefugibla de diccionaris dins l&rsquo;activitat de revirada que nos a acarat a aquels probl&egrave;mas. Apr&egrave;s aver fach lo ponch sus la nocion de sinonimia e sus las que li son aparentadas, n&ograve;stra rec&egrave;rca se concentrar&agrave; donc sus lo tractament dels sinonims dins los diccionaris que ne dispausam. Ensajarem tanben de veire &ccedil;&ograve; que poiri&aacute; &egrave;stre dins l&rsquo;ideal un diccionari occitan biling&uuml;e o non. E mai se a priori l&rsquo;estudi concern&iacute;s l&rsquo;occitan en general, av&egrave;m pas per ambicion de tractar totes los dial&egrave;ctes. N&ograve;stre prepaus ser&agrave; pusl&egrave;u concentrat sul lengadocian e, se ne vira, sul proven&ccedil;al que los dos nos son mai familhi&egrave;rs.<br /><br />Mem&ograve;ri de master I LLCER Especialitat occitan (Universitat Paul-Val&eacute;ry Montpelhi&egrave;r-III), jos la direccion d'Herv&eacute; Lieutard.</div> </body> </html> Creator An entity primarily responsible for making the resource Teulade, André Lieutard, Hervé. Directeur de thèse Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Alternative Title An alternative name for the resource. The distinction between titles and alternative titles is application-specific. La sinonimia dins los diccionaris occitans / André Teulade La sinonimia dins los diccionaris occitans / André Teulade Source A related resource from which the described resource is derived <!DOCTYPE html> <html> <head> </head> <body> <p><strong>LLACS - Universit&eacute; Paul-Val&eacute;ry Montpellier III</strong></p> <p><br /><img src="http://www.locirdoc.fr/E_locirdoc/images/stories/um3.jpg" alt="" height="130" /><img src="http://www.locirdoc.fr/E_locirdoc/images/stories/redoc.jpg" alt="" height="130" /></p> </body> </html> Date Issued Date of formal issuance (e.g., publication) of the resource. 2015-05-15 Rights Information about rights held in and over the resource © André Teulade Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf 1 vol. (38 p.) Language A language of the resource oci Type The nature or genre of the resource Text monographie imprimée Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context http://purl.org/occitanica/CT-Num_0005 Relation A related resource Vignette : http://occitanica.org/omeka/files/original/72bb13645079ae18078550b752cf9a56.jpg http://www.sudoc.fr/18562006X Occitanica Jeu de métadonnées internes a Occitanica Portail Le portail dans la typologie Occitanica Mediatèca Sous-Menu Le sous-menu dans la typologie Occitanica Campus Type de Document Le type dans la typologie Occitanica Mémoire universitaire Contributeur Le contributeur à Occitanica LLACS Univ MTP 3 Catégorie La catégorie dans la typologie Occitanica Ressources scientifiques