https://www.occitanica.eu/files/original/8a08c3631557c9ed425b665bb0f11510.jpg 01ab225979fcc2dd5467911e9e16a9fa https://www.occitanica.eu/files/original/74ae5e726bd8462c1bc9d299dbca9b73.jpg 2432a218ec89d36ca5881c088f0c4861 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/54b81254cbdf2c60a8f99252da7c3b8f.jpg 15db2efa4113f7cf517428d2415824b6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/c9e340c805c4d2e095ea82b45075da65.jpg 8924e28270ef4ff3cfe8dd1c986f7595 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/5bd127f7be4dfae768f48a574fa893e6.jpg d8416607c392696134b81905065f2131 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/7687a6eaaffa451999609e43f2ac4a50.jpg ea7450d1af5f3cb5f5f476fc5eb7869b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/14aae6c50e728c5199bdacf1e39ca94d.jpg f17dd1652ff2d4a9d01a2fc577d93c2f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/99c09f0dd2dcd83049de645579fcdd91.jpg b1bd073c85a5fdb1b8135c2b9554361b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/fd05d138177657bbe30066664face28e.jpg a4d0cfe69b5a2e22a262aa1a88d04ddf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/ae431122abc2759203f2e9600a1a0a48.jpg 7c0bb583c4d11da2fa5c0976d4e802f8 https://www.occitanica.eu/files/original/5b2dc716f9817c9a153684fc05cc7d5e.jpg f861887b5882d4bcf2ffb9614d482e09 https://www.occitanica.eu/files/original/c36011edf25c01514f665d1928d14913.jpg ea006504cf0a27c33be8b8ced9e87f4e https://www.occitanica.eu/files/original/ff23d02ab6249e88d174fabe0eeeef8b.jpg 2252ef8a389b7d202c67292f90300f31 https://www.occitanica.eu/files/original/e1e26181056c732606466b3d136d89c0.jpg 784b88792f52ceef0a827aae95084975 https://www.occitanica.eu/files/original/bd39bab30c557bc05a37946f03c0d73f.jpg 7d7ca875c368690c06bc67cadb53c66f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/964365cb5462b42709fe9b370cbab200.jpg 17027a1d8c1c3256914a7768e35d7508 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/8430535f21808fb741f0a5c62409479a.jpg 9b2e4b79bffaa1cc17dff5438c9651b7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/c82af6bf1b13638c0098bab91d388f09.jpg ba494905821b07175a6ee66530d89925 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/6a51e23c4666ab9c12812ee8734b2749.jpg 25283db808d4db9c427e812d93cb2884 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/065de210e282849aa66364c8a7bf5722.jpg 7ab3d22c5a64406720ac3c0c5519d5b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/2b16fa3928d44edde082a056c5442a3b.jpg a92f510ccb1a2b21ed40e0d6bb63844e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/c756d66c4fdbcd038d8f66610a54381f.jpg 30d337491b49219e8f678cb094ef12ce Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/a1a19a6ab3bd4fdd5e0f916023bd9d65.jpg 06071c2474d314827574c0093574add8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/2946508148de1b615659b5b351fb6bcd.jpg 37689e5ae2c5ca8e89081f7afc664592 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/7575ac5d2fed0dbe2aed6ee4506ef56c.jpg d31ae793d05bd4144affb2290d6b495d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/71dec5d76c69b826aea26bfefbdad0ca.jpg 5ed7d1c84f4c1b7744481ae9e5e22b6f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/ba1fe44df1296a82e884fb938ba87569.jpg 39c8e582956a344f984febe500637ec0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/152e1587d5d6c7175fbe3ccba34932d6.jpg 0555f08a03ee9e6a9623f55ab9d8da2b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/dd22a304c6d22c417d1a0757be9522b3.jpg c4f0c68fa2c6b49e625ce1a564a4fc76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/2d2ba2417f47c991c6f0685f696d9ce8.jpg 0eacdb64796d5b7ad7baada47a5e3924 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/8aeb3c7834216302f43dbb36aeb2c0f9.jpg 5b8b036a1679dc5eb2f7f6653bb8ca87 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/d5de6bb226ac7d1f0562cd4e7b2e3b09.jpg db0f46c190386443c49447e67c5d2bda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/9f16796e285a12321e00f28ea65fa71a.jpg 567fb3d9a7b5ac5e5a5b2dd3cd2f4f29 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/043e9e91d7d3e904ccf9cf7118f1fe22.jpg 826ffca801ae2f1cb2b6d202375dabc9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/3ccf3a3833b70a570dab72e040bbf9e0.jpg 41bd9c8ea3ab70015bf7bbcf1c14491d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/4cf620883855b228960f019fa4936b30.jpg aa5829c860683aa93480532de1335b71 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/712aafd8959067d0dbe8d171c76cf107.jpg 80d4ed8d77f7915e9eb33dc18432ae90 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/a7fb2d11ffc2973d63a7db1298492b79.jpg 19b59db2b58080a3220bad9c063cee4e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/f85b993a1db9a0151b124f5f3d95e1af.jpg 8151624274511caef1b3539616786bbc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/3518a49e16a861b50753b7eabb75c0f0.jpg 560421061e81b6bb84399b8e8d4f7bfd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/6d5be9606bac0784b512c2a9337e9774.jpg 30c934e0137b15d09562f66e28ffacbe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/f82180455633e09bf362874cbb81d42f.jpg 5ccc6541eb53b6acf09035c10ea919f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/0f7753006a028b6d1334dc495b5fc181.jpg bb92b61ffa1872d2cfac6f5d7eb02a84 https://www.occitanica.eu/files/original/cd293e3695887c74ccca5e661c58bcdc.jpg ce46c992699a7d2c7c04dcf176df58e4 https://www.occitanica.eu/files/original/2522678517190347c871db1419142017.jpg 4d049c5e926c4df622a7cd78faa340b0 https://www.occitanica.eu/files/original/b3f8a1a0bd235a90a9014494cc3e4301.jpg 490d98271b01a3e6961a51ed7fc66b76 https://www.occitanica.eu/files/original/c2f367b7a5b618b88b5a2a323bc4e29c.jpg 630e65136f7ac20a6bc2f86c15e382d4 https://www.occitanica.eu/files/original/79f3926999cb0311a390d89f974290c5.jpg 01d5b719e5f18f8bef2af141d609224a https://www.occitanica.eu/files/original/032eeae7c277fd9544a51658980791de.jpg a6786a79e7406a466507e65a9690fc60 https://www.occitanica.eu/files/original/c5e8ac9056c45426bfa8e95363489b49.jpg 91ac2718cf697a820d97de65e4b5d639 PDF Text Text UNIVERSITE PAUL VALERY –MONTPELLIER IIIArts et Lettres, Langues et Sciences Humaines et Sociales MASTER 2 LLCER Spécialité Occitan Marie-France Tourrel –Fourcadier La réthorique au service de la médisance et de la célébration de la guerre dans quelques sirventés de Bertran de Bòrn et Guillem de Berguedà Mémoire dirigé par Madame Gilda CAÏTI-RUSSO Maître de recherches habilitée à diriger des recherches en occitan médiéval. Mémoire soutenu le 27 juin 2014 Jury : Mme Caïti Russo et M. Ph. Martel �Ensenhador I. Introducion A. Lexic 1. Sirventés o cançon ? 2. Vocabulari e Expressions B. Conclusions 1. L’istòria a travèrs dels noms de luòcs e de personas 1. 1 Las valors 1. 2 La cultura 1. 3 Las guèrras 1. 4 Los personatges -Reis, nòbles, amics e enemics -Los joglars 1. 5 Los eveniments 2. La geografía 3. Intratextualitat, semblanças e diferéncias 4. Intertextualitat 1 2 2 4 15 17 18 19 20 21 21 23 24 27 30 31 II. Rimas e ritmes 1. Esquemas 1.1 Bertran de Bòrn 1.2 Guillem de Berguedà 2. Los vèrses 3. Las coblas 4. Las rimas 35 35 35 36 39 40 41 III. Retorica 43 IV. Recepcion 58 V. Conclusion 67 VI. Annèxes I Tèxtes 1. Guillèm de Berguedà 2. Bertran de Bòrn Annèxes II 1. Autres tèxtes - G. de Bornelh No posc sofrir c'a la dolor - B. de Bòrn Seigner en coms, a blasmar - B. de Bòrn Quan la novela flors par el verjan - B. de Bòrn Rassa, mes si son primier - G. de Berguedà Reis, s'anc nuill temps foz francs ni larcs donaire - Conon de Béthune AHI ! AMORS, COM DURE DEPARTIE - Conon de Béthune Bien me deüsse targier 68 68 74 82 82 82 84 85 87 88 89 90 VII. �VIII. 2. Mapas e genealogias -Castells de G. de Berguedà -Mapas -Genealogias 92 93 94 95 Bibliografia 1. Manuals 2. Monografias 3. Articles 4. Adreiças Internet 96 96 96 97 97 Mercejaments �Introduccion Dins l’encastre de l’estudi de cinc tèxtes per cadun dels dos trobadors, lo Catalan Guillem de Berguedà e lo Lemosin Bertran de Bòrn, la presentacion de las tematicas mòstra una mena de fraternitat literària mas tanben lingüistica e estilistica. Totes los cinc (o gaireben) son de sirventés, un genre que s’aparenta a la cançon mas que pòt èsser politic e qu’es sustot critic. L’analisi aprigondida del lexic, de la construccion dels poèmas es lo miralh d’una arquitectura poetica ont los dos òmes excellisson. La bastison d’un sirventés, coma o ditz Guillem dins Un sirventes ai en cor a bastir, obesís a de règlas e un saber far que s’apèvan sul lexic e sus la retorica que son de mejans al servici d’una tòca: blaimar un enemic, lo ridiculizar e criticar las accions o la passivitat d’un naut personatge. Per Bertran aqueles mejans sostènon son laus a la guèrra e sa critica contra los nòbles indecises. Los dos òmes s’èran amistançats e pas soncament amb las idèas de criticar, satirizar o blaimar los nòbles, nauts personatges de lor temps o de lor ròdol, reis o ducs. Lo sirventés, qu’es lo genre dels poèmas causits dona una leiçon de geografia e d’istòria locala e regionala e mòstra las luchas medievalas, coma se passavan encara del temps de Bertrande Bòrn, senhor lemosin. Se vei tanben una forma de resson a travèrs del lexic, de l’estil, de la ritmica, coma se se respondián los tèxtes, e existisson de ligams entre las idèas e l’estil dels dos autors e d’autres poètas de lor temps. L’estudi de la retorica emplegada per cadun, amb totas las figuras utilizadas al servici de sa tòca, permet de se mainar de l’abiletat de la construccion dels poèmas. Per acabar, se pausa la question de saupre cossí lor òbra es passada a la posteritat a travèrs del temps e cossí nos es venguda duscas al sègle XXI. 1 �Lexic Los dos autors, per parlar de lor composicion, se servisson de paraulas diferentas: chansó, chan, “cansson”. Abans d’estudiar lo vocabulari de cada autor per ne veire la finalitat es necite de saupre çò qu’es un sirventés e quinas diferéncias existisson entre aquel genre e los autres. Sirventés o Cançon? Lo sirventés, sa significacion es: “littéralement le chant du serviteur” 1. Dins los dos cases que nos ocupan seriá puslèu un criticaire que vòl donar de leiçons a qualqu’un de pus ric, de pus potent que el mas que se condusís pas coma cal e respècta pas las leis de la noblesa o de la cavalariá: Pretz, Paratge, Valor… Lo serventois pòt prene totas las formas; es al meteis temps educatiu, per ensenhar, e moralizator, per castiar los que òbran mal. Vaquí çò que caracteriza lo genre del sirventes coma o definís la codificacion de las Leys d'Amors de 1356: «dictatz ques servish al may de vers o de chanso en doas cauzas. la una cant al compas de las coblas. lautra cant al so e deu hom entendre cant al compas. sos assaber que tenga lo compas solament. ses las acordansas. om am las acordansas daquelas meteyshas dictios. o dautras semblans ad aquelas per acordansas. e deu tractar de reprehensio. o de maldig general. per castiar los fols e los malvatz. o pot tractar quis vol. del fag dalcuna guerra.» Segon E. Hoepffner, lo sirventés es per la glòria del senhor çò qu’es la cançon per la dòna.2 La cançon, ela, deu «tractar principalmen damors o de lauzors. Am bels mots plazens et am graciozas razos»3 Marie-Geneviève Grossel ditz: «[…] par définition, la canso est intemporelle, transcende le temps et passe donc, quasi immuable, de l’oral à l’écrit, sans avoir subi l’usure des événements; au contraire, le sirventes est fragile, temporaire, fugace; il se perd aussi vite qu’il se crée; en outre, considéré comme de peu de valeur, il n’était naturellement pas promis à la mémoire de l’écriture, pour nous seule susceptible de le faire encore connaître.»4 1 Monika Gudrun Berta Edinger, La Polysémie de la parole : Décodage de la lyrique multilingue en langues romanes chez Raimbaut de Vaqueiras et Dante Alighieri, A THESIS SUBMITTED IN PARTIA FULFILLMENT OF THE REQUIREMENTS FOR THE DEGREE OF MASTER OF ARTS in THE FACULTY OF GRADUATE STUDIES (French) UNIVERSITY OF BRITISH COLUMBIA (Vancouver) December 2010. 2 Hoepffner, Ernest, Les Troubadours, Armand Colin, Paris, 1955. P.10. 3 Las flors del Gay Saber o Las Leys d’amors, édition de Gatien-Arnoult, Toulouse, 1841-43, 1841. Gallica, Bibliothèque numérique, bnf.fr. P. 340. «Le sirventes doit traiter de blâme, de reproches généraux pour corriger les fous et les méchants; on peut aussi traiter si l’on veut du fait de quelque guerre.» «La cançon doit traiter principalement d’amours ou de louanges, amb des belles paroles et des explications agréables.» 4 Grossel, Marie-Geneviève Quand le monde entre dans la chanson Chansons politiques, chansons de croisade, serventois et autres tensons de trouvères. p. 213-230 http://crm.revues.org/index.html Référence papier: Marie-Geneviève Grossel, «Quand le monde entre dans la chanson », Cahiers de recherches médiévales, 11|2004, 213-230. Référence électronique: 2 �G. de Berguedà emplega de mots diferents: Martin de Riquer ditz qu’utiliza sonque un còp lo vèrb trobar per dire «compausar de cançons»5. L’autor se nomma chantaire; parla de bastir: Un sirventes ai en cor a bastir. Es aquí que l’autor emplega lo vèrb “trametre”: v. 2 e 42. M. de Riquer supausa una “desorientadora duplicidad” per part de G. de Berguedà dins la causida del tèrmes per calificar sas òbras poeticas. 6 Aprenèm que Guillem utiliza pas jamai lo mot “vers”. Tres poesias son apeladas chansó; d’autras son chan amb sa declinason: chantar / chansoneta: Eu non cuidava chantar mas trobam «comta e di» (v.31) dins Joglars, no·t desconortz. Òm se pòt demandar qué significa aquel diminutiu “-eta”. De segur es pas un diminutiu vertadièr: dona un sens puslèu ironic e trufaire. Amics Marques, enqera non a gaire parla d’una “canssonˮ al vèrs 2 que ven “sirventés” que lo joglar “romansaˮ al vèrs 42. Segon Riquer, “romansa” significa “dire, contar e cantar al meteis temps”.7 Es encara un “chan” dins lo vèrs 42 de Un sirventes ai en cor a bastir. Tòrna un sirventés que a l’autor li agrada de “bastir” e non plus faire coma dins Amics Marques, enqera non a gaire (v. 2 e 3) e Cançoneta leu e plana (v. 3). Lo mot “Sirventés” lo trobam dins sièis composicions del trobador catalan. Existís una mena de mimetisme de far un sirventés tanben dins lo vèrs 7 de Cant vei pels vergiers desplegar. Dins aquel tèxt, coma son amic, Bertran de Bòrn vòl que lo joglar “fassa chantar” son sirventés (v.66/67). Dins belh m’es quan vey camjar lo senhoratge, B. de Bòrn demanda a “Arnautz joglars” que “pòrte son sirventés”: v.41/42). M. Zink, per exemple, argumenta que la « canso correspond à ce qu‘il est convenu d‘appeler le grand chant courtois. » Apond que, a l’epòca dels trobadors, « les troubles politiques et religieux du temps favorisent en outre la composition de nombreux sirventès… » .8 Paul Zumthor9 escriu: «Le sirventes occitan est une chanson dont l’argument diffère de celui de la chanson proprement dite; le français crée pour ce mot sirventois qu’il utilise spécialement pour une certaine forme de poésie mariale.» Marie-Geneviève Grossel, «Quand le monde entre dans la chanson», Cahiers de recherches médiévales [En ligne], 11|2004, mis en ligne le 10 octobre 2007, consulté le 18 octobre 2013. URL: http://crm.revues.org/1863; DO : 10.4000/crm.1863 5 Veire: Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.187 a 195. 6 Op. cit. p.190. 7 Op. cit. p. 147. 8 Zink Michel, Littérature française du Moyen Âge, PUF, Paris, 1992. P.106. 9 Zumthor Paul, Essai de poétique médiévale, Essais, Seuil, 1972. Réédité 2000. P.194. 3 �Lo sirventés qu’èra jà emplegat per son aspècte satiric, moralizator e son ton de propaganda per las Crosadas d’Orient o d’Espanha, per Marcabrun (1129-1150), èra pas çò qu’es vengut amb G. de Berguedà10 : «el carácter de poesía vejatoria personal o de programa de una actitud feudal que logrará gracias a nuestro Guillem de Berguedà e a su amigo Bertran de Bòrn». Dins la tèsi de G. Gouiran, aprenèm que Bertran «n’emploie pas les substantifs chan ou chanson au sens spécialisé de «chanson d’amour», mais dans une acception plus générale, et ils peuvent même désigner un sirventés […]. Bertran parle de «chanson», de «chantar»11. Es lo sirventés una “mise en pratique d’une morale”, es un “blâme moral plus que social” en relacion amb de valors que l’autor respècta o pensa que se devon onorar mas que la(s) persona(s) que critica apara(n) pas. Als uèlhs de B. de Bòrn, cal pas trespassar un ideal.12 Sabèm que totes dos an emplegat lo sirventés tal coma lo definisson las Leys d’amors: an cercat a donar de leiçons als reis, als nòbles de lor país. An volgut ensenhar quora e cossí se batre per respectar las valors presadas, conservar un poder o l’aumentar. E lo vocabulari, las expressions, l’art de la rima e la retorica foguèron de mejans adreitament e artisticament utilizats per arribar a lor tòca. Vocabulari e Expressions Dins una primièra part del tablèu, podèm notar los mots que revèrtan las criticas marridas o trufairas sus las decas umanas e moralas dels enemics. Es l’element màger que caracteriza lo sirventés. Puèi òm pòt estudiar las violéncias dins las expressions o dins l’evocacion de la guèrra e lo blaime que se vòl pedagogic. Es interessant de veire tanben las qualitats que son presadas a aquela epòca dins la noblesa per agachar cossí son evocadas. Los vèrbes, los adjectius e los substantius son nombroses: lor ròtle deu èsser important. Ensajarem de veire per de qué. La conclusion será consagrada a l’analisi de las semblanças e / o de las diferéncias, de l’intratextualitat e l’intertextualitat. 10 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.153. «le caractère de poésie vexatoire personnelle ou de programme d’une attitude féodale qui réussira grâce à notre G. de Berguedà et à son ami B. de Bòrn.» 11 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. lv e lix. 12 Op. cit, p. LX e LXII. 4 �1. Criticas Decas fisicas Bertran de Born Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.37: chapa obre mantel (afrejolit) Guillèm de Berguedà Cansoneta leu e plana Del bratz no us pretz una figa v.15 Amics Marques, enqera non a gaire La rasca v.8 Bragas v.13 qe·l man aviatz vana v.24 Decas moralas Golardisa e pigresa Pois lo gens terminis floritz Flacs, vans e sojornaditz (v.18) Sos bas paratges (v.10) S’engrais v.21 Eu non cuidava chantar Cobes de manjar v.17 Quan vei pels vergiers desplegar Reis que badalh v.53 Vaneiar v.55 Coardiá Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.16: trop volha parlar (bavarda) v.33 a 36 Pois lo gens terminis floritz Pauc arditz v.17 Paor v.27 En mar no·l debur v.16 Quan vei pels vergiers desplegar No eria arditz ni maus v.51 Non ausetz als far v.60 S’el lo n’ausa proar v.22 Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge Joglars no·t desconortz Cansoneta leu e plana Amics Marques, enqera non a gaire Coart v.44 Un sirventes ai en cor a bastir S’esmaia v.37 Be·m platz lo gais temps de pascor Venalitat e Avarícia Can mi perpens ni m’arbire Pois lo gens terminis floritz esser soudadiers logaditz v.9 Quan vei pels vergiers desplegar Volc en mais l’aver portar v.31 v.35: s’anc lor det vestirs vertz ni blaus D’un sol s’en saup ben pagar v.38 Saup mal pagar v.41 Eu non cuidava chantar Gelosia v.18 Joglars no·t desconortz Cansoneta leu e plana 5 �Logier atenda / de senhor v.61 Gazanhar v.63 Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.33: re no met en gatge v.40 gandir sens baratar v.44: gazanhar Amics Marques, enqera non a gaire Un sirventes ai en cor a bastir Gazaigna v.18 Be·m platz lo gais temps de pascor v.51: metetz en guatge Can mi perpens ni m’arbire Messorga e Feloniá Pois lo gens terminis floritz Es aunitz v.8 e 53 Prejur v.25 Reis tafur v.33 e 51 Fals reis perjurs e savais v.55 Malvatz hom / malvatz faitz v.32 e 51 Rei apostitz v.44 Traïtz v. 52 e 62 Fui traïtz v.35 Cor dur v.59 Eu non cuidava chantar De traicion non a par v.24 Bausia v.26 Quan vei pels vergiers desplegar v.26: serai amics coraus Amics Marques, enqera non a gaire Traicher v.36 Engans e no-fes v.38 Volpill v.43 Escogossa v.26 Corns v.27 Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.12: avols om v.14: l’a ops de faitel v.23: noi chal devinar Be·m platz lo gais temps de pascor Joglars no·t desconortz Aon v.21 Cansoneta leu e plana Traichor v.4 Engan v.5, 7 + refranh Qui en vos se fia / ni a amor ni paria v.22 Un sirventes ai en cor a bastir Can mi perpens ni m’arbire v.40: nos a traiz uns traire 6 �2.Violéncias Menaças e Blaime B. B. de Bòrn Pois lo gens terminis floritz Mal agur v.6 v.11: fenira coma lais Quan vei pels vergiers desplegar Deschausitz e braus v.11 Encuzar v.17 Mal laus v.19 Folejar v.15 Blasmar v.39 G. de Berguedà Eu non cuidava chantar Un jorn que l’aucia v.28 no·m val reptar v.25 Joglars no·t desconortz Colpas ni tortz v.8 agurs ni sortz v.3 dan ni pro v.7 Cansoneta leu e plana Dan v.11 v.24 garder se deu totas ves Amics Marques, enqera non a gaire Colp v. 21. 25.45 (3) Un sirventes ai en cor a bastir Tort / colpa v.5 Dan v.16 Gen savaia v.14 Colps v.46 Guèrra Pois lo gens terminis floritz v.52: mortz Quan vei pels vergiers desplegar Osteiar v.12 v.48: ab coutel tot no·l fenda Amics Marques, enqera non a gaire v.10: lanssa v.20 e 26: mort m’agratz Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.30: estorn Cruseltat Mòrt naturala Be·m platz lo gais temps de pascor v.7:tendas e pavilhos fermatz v.10: chavaliers e chavals armatz v.12: las gen e l’aver fugir v.14: grand re d’armatz v.16: fortz chastels assetjatz v.17: barris rots et esfondratz v.36: del mortz e dels nafratz v.26, 33 e 37: estorns, estor e estorn v. 39: asclar chaps e bratz v.47: chazer per los fossatz v.19 e 47: fossatz v.56: guerrejatz v.36, 40 e 49: mortz Quan vei pels vergiers desplegar v.44 e 48:pessejar Can mi perpens ni m’arbire v.9, 18, 27, 36, 45, 48, 50, 51 7 �3. Qualitats Pois lo gens terminis floritz Eslais v.3 e 30 Larguesa Coratge e temeritat Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.25: to seu be engatge v.27: pro·l coston ostatge v.28: fa estragatz dos Un sirventes ai en cor a bastir v.39: C’a tot lo mond tenetz donar ubert Pois lo gens terminis floritz v.34 e 41: atur Joglars no·t desconortz Desconortz v.1 Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.19: adreit coratge Be·m platz lo gais temps de pascor v.23: ses temor v.24: fai enardir v.25: valen vasselatge Can mi perpens ni m’arbire v.45: no·m fa paor morz v.41-42: desconorz / no m’es Valors Cavalèirosas Pois lo gens terminis floritz v.43 : val v.44 : pretz Un sirventes ai en cor a bastir v.18: conquier pretz Pros v. 29. 37 e 46 Quan vei pels vergiers desplegar v.51: arditz belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.4 esser pros v.20: bon pretz v.22 e 42: chapdel v.30: fai estorn e vouta e sembel v.31: li platz domnejar v.17: onrar paratge v.44: pretz Be·m platz lo gais temps de pascor v.37: vassalatge v.38: hom de paratge 8 �Valor pedagogica Can mi perpens ni m’arbire v.20: val Un sirventes ai en cor a bastir v.40: Qui mais val mais de bes l’en revert Pois lo gens terminis floritz v. 49: retraissera v.50: rencur Quan vei pels vergiers desplegar v.8: Tal quels coms Richartz l’entenda v.13.14.16 e 65: Eu l’en reprenda / chastiar / volh que de mi aprenda 4. Adjectius Pois lo gens terminis floritz v.1: gens Bas: v.10 Malvatz: v.32 v.55: savais Quan vei pels vergiers desplegar v.19: mals v.41 e 57 : Mal v.51 : arditz belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.12 e 20: avols, avol Bos: v.18 ; bon: v.20 Be·m platz lo gais temps de pascor v.1: gais Can mi perpens ni m’arbire Mals talanz: v.9 Nescis deporz: v.14 Eu non cuidava chantar v.17: cobes v.14: bell’e bona, v.18: plens Joglars no·t desconortz v.6: mortz v.10: estortz bo: v12, bon: v.34 v.17: mal (apres) Cansoneta leu e plana v.5: ples v33: pejor Amics Marques, enqera non a gaire v 2: bona v.16: meillors v.22: rire v.30: gais Un sirventes ai en cor a bastir v.4: bona compaigna v.14: savaia v.17: bella v.27: mieiller v.29: gaia 9 �5. Vèrbes accions Pois lo gens terminis floritz Floritz, s’espandis, m’es vengut, eslais, far, sapchan, sian, venc, es aunitz, sobreisssitz, fenira, tornara, trais, conques, vas, debur, pert, s‘engrais, beva, deseretatz, plevitz, gequitz, mostre, estrais,cobrera, cobrara, atur, Lais, dis, retraissera, pres, trames, trait. Quan vei pels vergiers desplegar Vei, desplejar, viulan, far, tornar en paus, venc, ostejar, dic, acusar, comtet (v.18) / comtar (v.28), gitar, defenda, proar, intret, covidar, conqueri, celar, serai (v. 26, 51), trames, degra liurar, portar, renda; m’an dit, det, fetz donar, sobreprenda, pajar (v.38,41), blasmar, mes; prestet, pessejar, balhet, guizar, fenda; divinar, s’estenda (v.56, 68), parlar, Mandet, atenda, afanar, gazanhar, chantar. belh m’es quan vey camjar lo senhoratge vei chamjar (v.1, 7), laisson (v.2) / laissar (v.3), renovel / renovelar (v.5 e 8), chantar, s’apaya, coston, art, fai, met, sobra, liura, vest, gandir, baratar, porta, amassar, gazanhar. Be·m platz lo gais temps de pascor Fai venir (v.1, 14), fugir, es Claus, envazir, esser acesmatz, Segre, a pres e donatz, tranchar e desguarnir, ferir, anaran, er entratz, asclar, dic / dijas (v.41, 56), manjar, beure, dormir, cridar, enneir, chazer, metetz, guerrejatz, ai, estai. Eu non cuidava chantar Chantar, clamar, amagar, comprar, encontrar, manjar, menar, reptar, aucia, gardatz, meillurar, luynar Joglars no·t desconortz Vai, gartz, traga, erai (2), tenra, torn, ven, dic, jon, abeurat, passatz, comta e di, regon, trag, maleu Cansoneta leu e plana Farai, perdetz, paron, portatz, auria, estendes, se fia, gardar, tenga, mes. Amics Marques, enqera non a gaire Fi (v.2, 6), faire, autrej, dona, viron, laissetz, fossetz, virant, cuidei, traire, empeissi, encorbar, ditz, vi, nasca, aiatz, aurei, destreigner, m’agratz, fos, detz, crideron, pocsetz enpeigner, escogossa, sap far enpeigner, tem, poiria, escriut port, fesatz, podetz, pres, porta, legitz, romansa, donet, pres, capusa, dola, afolla Un sirventes ai en cor a bastir Bastir, trametrai, desavenir, m’acuoill, seguir, puosc remanir, taigna, vau, conquier, gazainha, fai, agra, reman, partir, estraia, dic, volv e·m vir, dauratz, stagna, chausir, donar, revert, tramet, pert (v.42, 46), seguit, 10 �Sens, sentiments e psicologia Can mi perpens ni m’arbire Venh, vai / van (v.18, 25) Esser: es (v.9, 19, 22, 23, 27, 28, 42), soi (v.2, 36, 42), er. vire, ausire (v.8, 50), devire, pren, teinh, dire (v.7, 47). pass / passar (v.13, 24). fassa, reinh, camja, er, saludan, fa, m’agra. Pois lo gens terminis floritz es aunitz (v.8, 52), prezon, lau, prez, traïtz (v.35, 52 e 62), servitz, val, complitz, apostitz, apais, plagues, rencur, traÏ, Quan vei pels vergiers desplegar M’adoussa, volh (v.7, 65) / volc v.31)/ volon (v17), entenda, acordar, es dreitz, reprenda, chastiar, pesa·m, folejar, aprenda (v.16, 65), ausa (v.22) / auset (v.60), no·m par, posc (v.25)/ poc (v.47), saup (v.38, 41, 49) / sapcha (v.65), conoc, badalha, au, vanejar, s’entenda, perdo, belh m’es quan vey camjar lo senhoratge poscha esser pros, m’es vis, deu, tenc, ama / aman (v.13, 32), enojan, volha parlar, sap onrar, a adreit coratge, garda / gart (v.21, 24), noi chal devinar, platz domnejar, vol / volha (v.39, 42) Eu non cuidava chantar Plorar, amar, pesar Joglars no·t desconortz Aon, am, Cansoneta leu e plana Ben aion, pretz, ten dan, fia, gardar se deu, se vana Amics Marques, enqera non a gaire sap, rire·n fetz, tengront, valc, gabar, feigner, destreigner Un sirventes ai en cor a bastir Cuich, cre, plaia, platz, esmaia (v.13, 37), cre, desir, remir, sofraigna, volont, contraigna, cuietz, amar, valetz, val, plaia, membre Be·m platz lo gais temps de pascor Platz (7 còps), auch (v.3, 43, 44, 46), vei veirem (v.6, 9, 13, 16, 18, 47, 49; 33), enardir, non es re prezatz, pens, val, aidatz, Can mi perpens ni m’arbire Perpens, arbire, meravil seinh, plaz, deinh, vol, enseinh, cuidavam, assire, cossire, val, feinh, contradire, mire, complire, prec, estreinh, membron, aire, escarnire, volc sofrir, traiz, desconorz, tire, crezes, auci, deinhet. 11 �6.Sentiments Quan vei pels vergiers desplegar Amor v.57: en lo·lh perdo belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.32: l’aman joglar Religion Can mi perpens ni m’arbire Dieu v.11 + Dieus: 4, 37 v.40: nos a traiz uns traire Eu non cuidava chantar v.13: plorar v19: amar Joglars no·t desconortz v.2: amor Un sirventés ai en cor a bastir v.17: desir v.31: amar Eu non cuidava chantar v.16: Dampnedieu Joglars no·t desconortz v.33: pregon Un sirventes ai en cor a bastir v.28: Dampnidieus 7. Colors Pois lo gens terminis floritz v. 42 com aurs val mai d’azur Quan vei pels vergiers desplegar v.2 sendatz grocs, indis e blaus. V.35 vestirs vertz ni blaus 8. Vestits Pois lo gens terminis floritz v.59: la rauba Quan vei pels vergiers desplegar V.35 vestirs vertz ni blaus v.46: la jupa del rei d’armar belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.37: chapa sobre mantel 9. Musica Amics Marques, enqera non a gaire v.46 l’escut d’aur Un sirventes ai en cor a bastir v. 34 so dauratz c’autra poestatz stagna Cansoneta leu e plana v.31 : brajas de cortves Amics Marques, enqera non a gaire v.13 en las bragas Quan vei pels vergiers desplegar v.4 e 5: sonet e viulan v.6: trompas e corn e graile 12 �10. Natura, animals e aliments Quan vei pels vergiers desplegar v.3, 42: chavaus Eu non cuidava chantar v.8: del peis belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.6: flor; ausel v.38: chaval Joglars no·t desconortz v.25: caval Be·m platz lo gais temps de pascor v.2 e 4: fuolhas, flors; auzels v.10 e 45: chavals v.23 e 36: chaval 11. Noms pròpis de personas e / o de luòcs Pois lo gens terminis floritz v.5: Aragones v.13 : Melhau e Carlades v. 15: Sur v.19: Proensa v.20: Sanzo v.22: Rossilhones v.23: Jaufres v.24: Vilamur v.25: Tolzal v. 28: Castrasoritz v.29: Toleta v.31: Barcelones v.37: Garcia Ramitz v.39: Arago v.40: Alaves v.48: Berengier de Besaudunes v.57: Manuels v.62: Grecs Quan vei pels vergiers desplegar v. 8: Richartz v.10: Arago v. 19: Castellot v. 20: Espanhol v. 27: Gastos, Bearns e Paus v. 39: Artuset v.40: Juzeus v.41: Peire v.:43: Fontebraus v.49: Peire Roïs v.58: Catalas, Laraus Cansoneta leu e plana v.18: ortiga Amics Marques, enqera non a gaire v.28: gossa v.30: raineta v.43: volpill v.10 e 32 : plan e montaigna / plan e desert Eu non cuidava chantar v. 3: Arnautz del Vilar v.6 e 34:Mon Sogr’ v.9: Baros v.14, 29, 33: Ma Sogra v.20: N’Estefania v.22: Barselona v.23: Tortoz’ a Narbona v.33: Berga e Cardona Joglars no·t desconortz v.4: Arago v.13: Tortosa v.15: Mon Marques v.16: Guillem de Clarmon v.17: Vescomt v.28: Agremon v.29: N Arnaut v.30: N Hugo d’Aveu v.32:N Bascol Romeu v.34: Dieu Cansoneta leu e plana v.3: Mon Marques v.4: Mataplana v.6 e 8, 13, 20, 21 27, 29 34:Marques v.9: Melgur, Somieras Amics Marques, enqera non a gaire v.1, 15, 25: Amics Marques v.4: Mataplana 13 �v.59: Peitiaus v.67: Navar v.68: Castela v.5 :Sailforas v.7 : N’Albert v.12: N Guillems de Savasona v.14: Vic Belh m’es quan vey camjar lo v.16: Pasca senhoratge v.18: Rotlans, Serragosa v.42: Arnautz, Richart v.22 : En Guillem de Clarmon v.23 : Mataplana Be·m platz lo gais temps de pascor v.37 : Mos Sogres, Barselones v. 1: Pascor v.41: Raimon de Paz v.54: Papiols v.42: N Nas-de-Corn v.55: N’Oc-e-No v.43: Fransa Can mi perpens ni m’arbire Dieu v.11 + Dieus: 4, 37 v.28: Lo Seinhor v.46: Folquets Un sirventes ai en cor a bastir v.2: N Sanchon, Espaigna v.8: En Robert v.15: turcs v.22: Bordels e Blaia v.24: En Dalmatz de Biert v.25: Sardaigna v.33Reis castellans v.36: Peiron, Alamaigna v.41:Mon Tristan v.44: Castelbon, Deus v.45: N’Albert 14 �Conclusions L’estudi del lexic de cadun dels dos trobadors permet de donar de precisions sul biais d’escriure e la volontat evidenta de criticar, blaimar…e / o la tòca que cadun se dona per aquò far. Nos permet tanben de consolidar qualques assercions sul caractèr dels òmes. Descobrissèm lor mond dins son encastre istoric, geografic mas tanben cultural e social. Es l’escasença de parlar de la guèrra e de las costumas de l’epòca medievala. Lo glossari de G. de Berguedà dona per l’òbra complèta 1291 mots, sens comptar los noms pròpris, e l’analisi que ne fa M. de Riquer mòstra que parlava un “provenzal” corrècte, en particular per çò que son catalan natural, “ofrecía alguna mayor similitud con el provenzal trovadoresco.”13. L’occitan / lemosin de B. de Bòrn èra pas tant alonhat de la lenga de son amic e aital se comprenon melhor l’amistat e la fraternitat literària que s’establiguèron entre los dos òmes. Segon R. Me Segon R. Menéndez Pidal,14 los Catalans dels sègles XII e XIII compausavan dins una lenga pròcha de l'occitan mentre que los autres compositors de las autras regions d'Espanha compausavan dins lor lenga. Malgrat la riquesa del vocabulari de Guillem, sembla que pel camp lexical dels vèrbes, aquel que los emplega mai es Bertran. A partir de l’estudi del lexic podem notar que lo pus grossièr e trivial es G. de Berguedà mentre que lo Lemosin es pus fin e ponchut. Quand Guillem cita las “brajas de cortves” (v.31, Cansoneta leu e plana) es per rescondre una satira de la sodomia, l’omosexualitat (reala o supausada) del Marqués de Mataplana. Quand se trufa dels marits qu’embana, emplega un vocabulari corrent e familhièr: “los maritz aon” (v.21; “ai jon” (v.23), dins Joglars no·t desconortz. Aquò o vesèm pas en çò de Bertran que, per las meteissas accions, se servís d’un lexic cavaleirosament corrècte: “drutz” e “domnejar” (v.11; v.31, bel m’es). Es pus fin e delicat aumens dins l’emplec d’aquelas paraulas. -Los tèxtes causits donan pas gaire la possibilitat de parlar de la concepcion de l’amor qu’an los dos òmes. Curiosament aquel que cita lo mai sovent lo mot es Guillem que ditz qu’es furiós per çò que lo marit de “Ma Sogra”, la faguèt plorar (v.13, Eu non cuidava chantar). Los sentiments amoroses dintran pas plan dins los sirventés e la dòna, s’es “bell’e bona” (v.14), li servís puslèu de proteccion o d’alibí (v.17 a 20 e v. 29-32, un sirventés ai en cor a bastir). De tot biais, los adjectius “bon” e “mal” qualifican mai las accions que la dòna. 13 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, op. cit. p.245. Menéndez Pidal Ramòn, Poesía árabe y poesía europea, Colección Austral, Espasa-Calpe, S.A., Madrid, 1963. P. 73. “Los catalanes poetizaban en provenzal durante los siglos XII y XIII; los castellanos cantaban algunas canciones en lengua propia, pero, por lo común, las escribían en gallego;” 14 15 �Es un pauc la meteissa causa en çò de Bertran ont, levat pel rei sonat lo “bos reis” (v.37 dins lo poèma Pois lo gens terminis), son pas las personas que son qualificadas aital: “mal agur” v.6 de Pois lo gens terminis, “mals laus” (v.19), “ben pajar”, “mal pajar” (v.38 e 41), “mal far” (v.56) dins Quan vei pels vergiers desplegar, “bos faitz”, “bon pretz” e “mal estar” (v.18, 20, 24 Bel m’es) e “mals talanz” (v.9 dins Can mi perpens ni m’arbire). Bertran de Bòrn es un òme “de sutil elegancia cortesana y hasta delicado”15. Pasmens se congosta dins la critica e lo blaime mentre que Guillem es mai dins la ràbia e la furor. Benlèu l’explicacion d’aquel comportament es dins la frequentacion que Bertran aviá amb las corts reialas e nòblas; podiá pas emplegar lo meteis lexic tant crus e obscèn coma aquel de Guillem16. Malgrat tot, M. de Riquer ditz que Guilhèm “Es un poèta elegant e mai quand escriu paraulas grassas”17. Las flechas empoisonadas del Catalan fan autant, e benlèu mai, d’efièch que los còps de maça garçats pel Lemosin. Los sirventés de G. de Berguedà se servisson de la negacion de las vertuts cavaleirosas, fisicas e / o moralas, sostenguda per la satira la mai sarcastica e per l’insult lo mai injuriós per atacar violentament las personas enemigas. Aquelas valors tan presadas per Bertran son absentas en çò de Guillem. Riquer afortís, per Bertran, que “su temperamento belicoso y el tono denigratorio de algunas de sus poesías, además de la similitud en determinadas actitudes que hoy llamaríamos políticas” an permés una fraternizacion prigonda e aisida entre Guillem e Bertran.18 Bertrand de Bòrn es un “condottiere poétique”19. Vaquí una expression que revèrta plan son mòde de pensar e de viure: es un soldat, engatjat dins son combat e se servís de la poesia coma d’una arma. Mas sa volontat de far la guèrra val pels autres, pas per el: s’engatja pas jamai. Es pas un nòble tan fortunat coma maites de sos contemporanèus mas la venalitat, l’avarícia son de defauts que lo rebutan; al contrari de Guillem que ne ditz pas res. Encara un còp la valor de “larguesaˮ es fòrça importanta. Nòstre poèta lemosin aima pas de daissar son castèl. Se vei puslèu dins lo ròtle d’un menaire amb sos conselhs, sas exortacions, sas semonsas, son ton doctoral: sos sirventés prenon una valor pedagogica. 15 Riquer M. de, Los Trovadores Historia literaria y textos, editorial Planeta, Barcelona, 1975, T. 2, p.686. (“C’est un homme délicat, d’une élégance subtile et courtoise.”) 16 Gouiran G., Article: "Bertran de Born et Guillem de Berguedà: Les Maîtres du sirventés. 17 Veire Riquer M. de, Guillem de Berguedà, op. cit. p.183. («C’est un poète élégant même quand il écrit des grossièretés.») 18 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, op. cit. p.154. «Son tempérament belliqueux et le ton de dénigrement de quelques-unes de ses poésies en plus de la ressemblance dans certaines attitudes qu’aujourd’hui nous qualifierions de politiques.» 19 Thomas Antoine, Poésies complètes de Bertrand de Born, Toulouse, 1888. P.xlix. 16 �Avèm notat que ditz sovent que lo rei a besonh d’aprene e de comprene. Es el, Bertran, lo mèstre qu’ensenha a son superior, son sobeiran, cossí far e per de que o cal far: coneis las valors cavaleirosas e las respècta. Es lo sirventés Quan vei pels vergiers desplegar que conten mai que mai aquela leiçon de bona conducha adreiçada a Ricard. Guillem, el, utiliza puslèu un refranh popular: “qui mais val mais de bes l’en revert” (v.40, un sirventes ai en cor a bastir). Podèm jà afortir que Bertran es “le troubadour de la guerre et de ses violences […]ˮ, coma o ditz G. Gouiran20; es un “donneur de leçons”, e un “exigeant spécialiste du code aristocratique”. Bertran aima pas qu’un rei badalhe o semble pas interessat quand òm parla de batalhas davans el: “Reis que badaill ni s’estenda Qant aug de batailla parlar Sembla o fassa per vaneiar Ni en armas no entenda.” (v.53 - 56 cant vei pels vergiers desplegar) Bertran cèrca totes los mejans per butar nòbles e reis a combatre: los uns contra los autres o dins una entrepresa pus gloriosa coma la tresena crosada. Mas dona pas jamai de precisions sul cossí ni ont se cal batre: çò que sembla li agradar lo mai (“be·m platz”) es la vision dels combats. Per el es un espectacle agradiu amb de sons e de luses. Benlèu aima la guèrra pel plaser estetic e per los profièches que ne pòdon venir. Sabèm qu’èra pas un senhor tan ric coma son amic Guillem. Se comparam lo lexic del bestiari dels dos trobadors, es clar que los animals mai citats per Bertran son los cavals e pas los aucelons ni las bèstias del campèstre. B. de Bòrn vòl ensenhar l’art de la guèrra e sa necessitat. Cèrca a donar de vam a los que n’an pas gaire. Quand la guèrra entre Enric II e Felip August s’acaba per una trèva, lo 22 de junh de 1187, nòstre trobador es pas content. Son, aqueles tèxtes, un biais de conéisser los combats d’aquel temps e aital d’aver un agach sus l’istòria e la geografia a aquela apòca. Los vèrbes e la conjugason suggerisson d’accions passadas mas son tanben al present per descriure una actualitat e, per Bertran en futur, quand evòca o imagina una accion que deseja veire dins una combat. E mai se per nosautres, legeires del sègle XXI, es un pauc escur e londanh, los substantius son utiles sul plan didactic, en mai d’aver una valor estetica e poetica L’istòria a travèrs dels noms de luòcs e de personas Es posible d’establir un ligam entre aquel plaser de la guèrra, qu’es prenhent sustot per Bertran, e la societat d’aquel temps qu’es encara medievala. Los autors nos mòstran las rivalitats entre senhors e las opausicions entre vassals e sobeirans 20 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 17 �La quantitat de noms de personas e de luòcs que legissèm en çò dels dos autors es curiosa mas reveladoira de la situacion geografica e istorica del sègle XII. 1-Las Valors M. Zink pensa que «la courtoisie […] exige la noblesse du cœur, sinon de la naissance, le désintéressement, la libéralité, la bonne éducation sous toutes ses formes.». «Etre courtois suppose de connaître les usages, de se conduire avec aisance et distinction dans le monde, d’être habile à l’exercice de la chasse et de la guerre, d’avoir l’esprit assez agile pour les rafinements de la conversation et de la poésie.»21 Aquelas valors, que son puslèu las de la Fin’Amors, correspondon, a quicòm pròche, a las valors cavaleirosas dels dos trobadors, amb una reticéncia per Guillem. La mezura: “c’est la modération, le respect du code courtois, la dignité, le contrôle de soiˮ22. Es una valor fòrça presada per Bertran mas i a una condicion: aquela mezura es lo dever de se comportar segon sa plaça dins lo mond. Es aital qu’o comenta G. Gouiran23 quand ditz que “Bertan de Born est probablement l’un des troubadours qui possède au plus haut degré le sens de la mezura”. D’autras valors son importantas coma la larguesa, es a dire la generositat, cosina de la caritat crestiana; es tanben Pretz: «c’est la valeur morale, le mérite, […]; Jovent: «c’est la jeunesse, mais c’est surtout la jeunese du cœur et de l’esprit; c’est un état de l’âme qui vise à se perfectionner moralement.»; Paratge: «désigne la noblesse du cœur.». Aquel darrièr mot cobrís: onor, dreitura, egalitat e respècte de la persona umana. Paratge es un mot que resumís la civilizacion occitana de l’epòca. Mas avèm apercebut que los dos trobadors acatavan pas (pas totas) las valors citadas… G. Gouiran analiza la fidelitat de Bertran a Ricard coma una valor de cavalièr mas pensa que li garda una mena de rencura que va transpausar en çò de Anfós d’Aragon que joguèt pas un ròtle plan onorable dins lo sèti d’Autafòrt. Benlèu es per aquel sovenir amar que se va deslargar en insults, criticas e blaimes. “Les terribles ataques de Bertran contre son ennemi qu’il couvre de toute la boue qu’il a pu rassembler […] ˮ son contengudas dins los sirventés que son un “véritable monument de calomniesˮ24. En mai d’aquelas valors especificas, òm pòt trobar de qualitats umanas coma: lo coratge quand lo nòble o lo cavalièr deu acarar la mòrt, las nafraduras o los sètis. 21 Zink Michel, Littérature française du Moyen Âge, PUF, Paris, 1992. P.103. Fabre Paul, Anthologie des Troubadours, Medievalia N° 72, Paradigme, Orléans, 2010. P. 8. 23 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 24 Article de G. Gouiran: Le poète et le prince: le cas Bertran de Born, in Les Troubadours et l’Etat toulousain avant la Croisade. Actes du colloque de Toulouse (9 et 10 décembre 1988), «Annales de Littérature Occitane», CELO/William Blake and Co. Edit.1997. P. 216 e 217. 22 18 �La mòrt es pas quicòm qu’espauruga los soldats valents: lo mot “morz, mort, mortz” se vei sovent en çò de Bertran. Es pas per exorcizar la crenta. Lo coratge es una valor gaireben innada, intrinsèca, del cavalièr per defendre son ben, sa dòna o son senhor. Se vei que Bertran critica mai la coardiá e lausa mai lo coratge e la temeritat que son amic. Benlèu es per çò qu’aquelas valors correspondon mai a l’ideal d’un cavalièr. D’aquel temps, existissián pas encara ni lo mot ni lo sentiment de nacion, de país, d’estat… coma a l’ora d’ara. Sabèm que Bertran se bat per gardar son castèl d’Autafòrt quand Ricard lo ven assejar amb Anfós II d’Aragon. Per el, la guèrra es “le théâtre des exploits personnels”, lo teatre de las proesas personalas, pas dels espleits collectius25. Pasmens se lo cavalièr combat e respècta las valors cavaleirosas, que siague nòble o rei, es pas un òme onèst se lucha sonque per ganhar d’argent o de meritis. Li cal guerrejar per ganhar (o pas pèrdre) sos bens: la possession de tèrras es la caracteristica d’un grop aristocratic a un moment ont la societat es a evoluir e a cambiar.26 2-La Cultura Es clar que Bertran es noirit de las Cançons de Gèsta, de las legendas dels eròis antics, de l’epopèia, de la Taula Redonda… Dins son article titolat Bertran de Bòrn, troubadour de la violence?27 G. Gouiran ditz: « […] le seigneur d’Hautefort persiste à faire montre d’une idéologie tout droit venue des tans ancienor. Il peuple ainsi les paradis héroïques des planhz des chansons de geste.» Las referéncias als personatges ne son la pròva. Aquela literatura èra fòrça coneguda e quand se rescontravan los dos amics ne podián plan parlar. De cada costat del Pirenèus, los trobadors d’aquela epòca coneisson plan los poèmas epics. Vesèm en efèit que Guillem frequentava las corts de son país e de França. I èra admés coma nòble qu’èra e pas sonque coma trobador e coneissiá las cançons d’autres compositors. Mas fa referéncia tanben a d’òbras francesas e provençalas e, entre autras, una version de la cançon de gèsta de Raoul de Cambrai del sègle XII28. Se vei quand cita, dins la segonda tornada, los “quatre filz de N’Albert” (v.45, Un sirventes ai en cor a bastir). Coneis tanben la legenda de Rotland citada dins Amics Marques, enqera non a gaire, al v. 18.29 25 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. L. 26 Gouiran Gérard, op. cit., p.liii. 27 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 28 Raoul se batèt contra los quatre filhs de Herbert de Vermandois, luchèt e assassinèt per tornar trobar una tèrra qu’òm li aviá raubada, a son vejaire. Cf. Martín de Riquer, Los Trovadores Historia literaria y textos, editorial Planeta, Barcelona, 1975. T. I, P.540. 29 Cf.. Riquer M. de, Guillem de Berguedà, p. 160, 167 e 171. 19 �Encara una pròva, se n’es de besonh, es lo senhal dins Un sirventes ai en cor bastir: “Mon Tristan” (v.41). Es un senhal que s’èran ja donat Bernart de Ventadorn e Raimbaut d’Aurenga, coma o ditz M. de Riquer30. Guillem a mai que de lusors en literatura “extrangièra”: coneis son roman de Tristan31 de per còr e sap que Bertran e una dòna se donèron aquel pichon nom. Aquò es tanben un element de mai per mostrar los ligams d’amistat que se son creats entre lo Lemosin e lo Catalan. 3-Las Guèrras La nocion de guèrra medievala es encara la guèrra entre cavalièrs, soldats engatjats e / o mercenaris pagats.32 Pierre Bonnassie, dins son introduccion al libre de H. Débax33, afirma que “la véritable innovation reside donc dans l’objet déclaré de la fidélité: le château. C’est lui qui est au centre de tout…ˮ. Òm pòt imaginar qu’es per aquò que Bertran a defendut son castèl amb autant d’acarniment. Las intencions de Guillem son mai personalas. H. Débax afirma tanben que, en Provença, los conflictes entre vescomtes, comtes, entre poders de nivel semblable, foguèron longs e nombroses: “Les finalités de ces guerres furent certes des enjeux de pouvoir, pouvoir sur des terres, pouvoir à l’intérieur des familles”. L’autora, establís de ligams fòrts entre la feodalitat catalana e lengadociana: la lenga es la meteissa e sabèm, amb M. Agulhon e N. Coulet34, que “Bien qu’Alphonse Ier ne réside pas en Provence, son pouvoir y est fermement établi.”. Totjorn segon H. Débax, «La violence [est] omniprésente», «Le conflit est l’état permanent des relations entre grands», «la violence n’est ni aléatoire ni gratuite; elle se cristallise sur l’élément symbolique, physiquement et institutionnellement, le château, la fortification.». Las guèrras son mai d’incursions e cavalgadas, d’escaramossas qu’un combat vertadièr e organizat entre doas armadas: «les chevauchées s’attaquent aussi aux hommes; non pour les tuer, cela n’est pas de mise au sein de l’aristocratie, mais pour les rançonner.» 35. Cal atacar un castèl, non pas per tuar los òmes que pòdon servir d’ostatges e aital òm pòt ganhar de rescats. 30 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, p. 161/162. Le Roman de Tristan es l'òbra del Normand Béroul. Data de 1170. Lo Tristan de Thomas d'Angleterre data de 1175. Cf. Wikipédia. 32 Cf.: http://labretonnie.forumactif.com/t219-la-guerre-au-xiieme-siecle-les-tournois E: http://www.richardcoeurdelion.fr/la_guerre.html 33 Débax Hélène, La féodalité languedocienne, Xè-XIIè siècles, Presses universitaires du Mirail, Toulouse, 2003. P.11. 34 Agulhon Maurice, Coulet Noël, Histoire de la Provence, Que sais-je, PUF, 2001. P.33. 35 Débax Hélène, Op. cit., p.234-237. 31 20 �L’analisi de G. Gouiran refortís aquela nocion que “seule la fonction guerrière justifie leur existence.ˮ36, es a dire l’existéncia dels nòbles e veirem que un nòble es pus larc e generós en temps de guèrra qu’en temps de patz. Lo cavalièr es l’òme fòrt de la situacion: al sègle XII, es lo batalhador per exceléncia. Es aital qu’apareis la personalitat d’un nòble coma Bertran que vei cambiar lo biais de guerrejar e que sembla nostalgic d’aquelas luchas ont se pòt manifestar la valor d’un cavalièr autentic. Coma o ditz G. Gouiran, Bertran a una concepcion cavaleirosa de la guèrra.37 Aquel òme es plen d’una ardor barbara, d’un vam indomdable; es un baron ferotge que rugís e vibra d’impaciéncia dins sa passion per las armas, lo sang e la guèrra. Per Bertran, segon G. Gouiran, “la bataille selon son coeur, c’est la mêlée générale qui n’exclut pas les beaux coups d’épée du combat individuel de la chanson de geste.ˮ38 Lo vèrs 30 de Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge ont Bertran parla dels “sembel” (“E fai estorn e vouta e sembelh”) evòca los tornegs: “cette image dévaluée de la guerre” ditz G. Gouiran39. Sabèm que los presava pas plan.40 Aqueles acaraments collectius an pas d’enjòc politic. Per el, son puslèu un jòc (ont los senhors podián trobar d’argent e far de presas per s’enriquir) qu’una batèsta vertadièra ont lo cavalièr pòt mostrar sas qualitats de soldat valent e ont deu trobar la glòria e l’onor. Lo vocabulari guerrièr en çò de Bertran es important dins lo sirventés: Be·m platz lo gais temps de pascor. Sas òbras, e aquela en particular, son una mena de manual practic per descobrir los biaisses de guerrejar, los òmes e los luòcs. Per Guillem es çò meteis malgrat una focalizacion sus las personas mai que mai. 4- Los personatges Los Troubadors frequentavan las corts, los personatges citats son doncas de personas conegudas e importantes mas i son nomenats tanben los “segonds cotèls” que son los joglars. Reis e nòbles, amics e enemics. Los personatges en preséncia son los actors de las luchas feodalas, de l’epòca. “Arago, Aragones, Barcelones” son sovent citats pels dos autors: Anfós II rei d’Aragon 36 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 37 Gouiran Gérard, «B. de Born miles in ultima voluntate sua: une conception chevaleresque de la guerre», RLR, La guerre au Moyen Âge, PULM, Tome CXVI, 2012, N°2. P. 347 a 366. 38 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 39 Article de G. Gouiran: Le poète et le prince: le cas Bertran de Born, in Les Troubadours et l’Etat toulousain avant la Croisade. Actes du colloque de Toulouse (9 et 10 décembre 1988), «Annales de Littérature Occitane», CELO/William Blake and Co. Edit.1997. P. 214. 40 Gouiran Gérard, «Bertran de Born: des divertissements au «divertissement». In Bertran de Born, Seigneur et troubadour, Cahiers de Carrefour Ventadour (ISSN 1625-3337), 2009. Trobada de Hautefort 2009. P.73 e P.70. 21 �es l’acusat essencial. “Mataplana”, “Mon Marques”, “Mos Sogres”, es un dels enemics asirats de Guillem que se permet de l’escaisnommar “N’Nas-de-Corn” (v.42, Amics Marques); pasmens es son senhor. Podèm notar que “Mon Sogr’ es tanben Pere de Berga dins Eu non cuidava chantar. Aquò permet a Guillem de parlar de “(Ma) Sogra”, la femna de son enemic, que patís aital del meteis sarcasma que son espós. Los reis nomenats pels dos autors son, d’en primièr, Anfòs II d’Aragon e de Catalonha, comte de Cerdanha, escaisnommat “Lo Cast”, amator de poesias e trobador el meteis (1162-1196). Lo segond, Ricard, Còr de leon, filh d’Enric II, rei d’Anglatèrra, èra aligat amb Anfós d’Aragon. Succediguèt a son paire lo 3 de setembre de 1189. Duscas a 1199 foguèt rei d’Anglatèrra, duc d’Aquitània, duc de Normandia, comte de Peitius e d’Anjó e de Maine. Impausèt pauc a cha pauc sa sobeiranetat suls senhors aquitans e las leis feodalas que gobernavan la societat del Nòrd de França, çò que manquèt pas de descabestrar l’òdi e la revòlta d’aqueles senhors del Sud. Bertran sona son senhor dos còps per son nom e un per l’escais: “N’Òc-e-No” (v. 55, Be·m platz lo gai tems de Pascor). Puèi, jol rèine del rei francés Felip August (1180-1223) los senhors qu’èran independents se faguèron concurréncia amb las poténcias territorialas: comtat de Barcelona, ducat d’Aquitània, comtat de Provença e de Tolosa. Descubrissèm Anfós VIII de Castelha (“reis castellans”, v.33 de un sirventes), rei de 1158 a 1214, se maridèt amb Leonor, filha d’Enric d’Anglatèrra e sòrre de Ricard. Guillem sap destriar sos amics e sos enemics, sap a qual se deu adreiçar per qu’intervengan prèp del rei d’Aragon per èsser liberat de sa preson. Joglars, no’i desconortz ne presenta qualques uns: “N Arnaut, mon cosi” e "N Hugo d’Aveu”, e “N Bascol Romeu” (v.29-30 e 32)41. Tanben son presents los marrits Pons de Mataplana, lo vescomte Folc de Cardona qu’es lo “Vescomt mal apres” (“Vicomte mal éduqué”), “Guillem de Claramon” o G. de Claramunt qu’es un dignitari de Anfós II, conselhièr del monarca (lo trobam tanben dins Amics Marques, amb un quatren supausat èsser Pere de Berga. Aquel Pere de Berga es acusat de pigresa o d’anticatarisme dins l’afar d’Arnautz del Vilar que se conta dins Eu non cuidava chantar. Es un personatge catalan (conegut entre 1173 e 1185) que venguèt manjar a l’ostal de Pere que refusèt de li donar lo peis en luòc de la carn. 41 Segon Riquer M. de, Los Trovadores Historia literaria y textos, editorial Planeta, Barcelona, 1975, T. 2, p.528: aqueles personatges son de cavalièrs aragoneses. “messire Arnaud, mon cousin, et messire Hugues d’Aveu et messire Bascol Romeu,ˮ 22 �Vesèm que Guillem s’apèva sus de detalhs prosaics, de la vida vidanta, per criticar e blaimar. Sabèm que practica l’exageracion d’un element moral o fisic coma per la calva supausada de Mataplana: v. 8, “si fossetz calvs tuich vos virant la rasca” mas que partís totjorn de la realitat.42 Avèm pas rescontrat lo problèma de la golardisa ni de la noiridura en çò de Bertran: las contingéncias materialas e / o alimentàrias semblan pas tafurar lo nòble senhor d’Autafòrt. Las citicas dels desfauts morfologics se tròban pas en çò de Bertran coma dins Guillem que s’apèva sovent, per pas dire totjorn, sus una tara fisica per criticar marridament son enemic. Los joglars Gérard Zuchetto ditz: «Les joglars (du bas latin jocularis, dérivé de jocus: jeu) sont danseurs, bateleurs, montreurs d'animaux, cracheurs de feu… Ceux qui côtoient les trobaires, sont plutôt musiciens, interprètes et mélodistes eux-mêmes. De basse condition dans la société nobiliaire, le joglar a la double ambition de se faire connaître et reconnaître, à la fois par ses confrères poètes et par la noblesse des cours où il chante. Aux XIème et XIIème siècles, les noms de joglar et trobaire désignent le même chanteur et “trouveurˮ»43 Entre los personatges citats pels dos autors son doncas importants los joglars que servisson pas sonque per jogar las utilitats. La particularitat de Guillem es que sovent encarga pas a son trobador de portar son cant. M. de Riquer afirma que “En la obra de Guillem de Berguedà los juglares son algo más que meros recitantes […], como ocurre a menudo entre los trovadores contemporáneos suyos, Bertran de Bòrn, por ejemplo. Guillem de Berguedà encomienda a sus juglares mucho más.”44. Por ejemplo, dins lo sirventés Joglars, no’i desconortz prèga son “Joglars” desconegut de portar una demanda de liberacion al rei. “Raimon de Paz”, lo joglar de Guillem dins Amics Marques, deu èsser de Pau, una localitat de Ampurdan, prep de San Pere de Ròdas, ont los joves cantavan de cançons amb una tonalitat que Guillem manlevèt dins Cantarey mentre m’estau (210, 008a)45. “Papiol” es lo joglar de Bertran (v.54 Be-m platz) que “pudo haber sido un juglar catalan, procedente de Papiol del Bajo Llobregat.”46. 42 Riquer Martin de. "Guillem de Berguedà", dins Història de la literatura catalana. Barcelona: Ariel, vol. I, 1964, p. 86-87. Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971, p.93. 43 Zuchetto Gérard, Petite introduction au monde des troubadours XII ème – XIIIème siècles A l’aube de la litterature moderne… (Editions de Paris «terre des troubadours». e «le livre d’or des troubadours» 1996 et 1998). 44 Riquer M. de, Op. cit.; p.230 -231. «Dans l’œuvre de Guillem de Berguedà les jongleurs ne sont pas seulement de simples récitants comme cela est le cas le plus courant parmi les troubadours de son époque comme, par exemple, Bertran d eBorn. Guillem demande davantage à ses jongleurs.» 45 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, p.147. 46 Riquer M. de, Op. cit.; p.151. «Papiol pourait être un jongleur catalan, originaire de Papiol, région du Bas Llobregat.» 23 �R. de Boysson47, dins Études sur Bertrand de Born: sa vie, ses œuvres, et son siècle, crei que ven d’un castèl eponim, que sas roïnas demòran encara prèp de la vièlha glèisa de Saint Avit Sénieur, dins Peiregòrd. Guillem acaba son poèma un sirventes ai en cor a bastir per una tornada ont s’adreiça a “Mon Tristanˮ es a dire a son amic Bertran mas òm sap pas a qual demanda de li transmetre aquel “chan”. Los joglars son los interprètes de las composicions dels trobadors; son los vectors del cant que van interpretar, recitar, illustrar amb la musica, mostrar a un public. Se passejan d’en pertot: van a las corts, son suls prats batalhièrs… Son los que transmeton las suplicas, las pregàrias, las criticas… a las dònas, als enemics…De còps que i a escrivon sus un pergamin per poder portar melhor los poèmas inventats, “trobats” pels “trobaires”. Aital s’espandisson las novèlas, las istòrias e los recits dels eveniments. 5-Los eveniments Totes aqueles personatges son de personas qu’an participat a d’eveniments locals, regionals, “nacionals”, importants o anodins. Cal pas oblidar qu’es l’epòca de las Crosadas e los “Turcs” fan referéncia a la futura Crosada de 1190 contra los Sarazins “vau m’en als turcs” (v.15 Un sirventés ai en cor a bastir): Guillem se propausa de partir cap a Tèrra Santa. Mas coma o ditz M. de Riquer, òm sap pas plan s’es una trufariá o un projècte vertadièr.48 Sul territòri de çò qu’apelam uèi Espanha, las divisions èran prigondas e las aliganças a geometria variabla segon los interèsses del moment e de cadun. Per Guillem, Castelha èra una amiga, aligada e protectriz, vèrs qual se pòt virar; per contra lo rei d’Aragon èra l’enemic que, marridament, aluenhèt lo poèta de la cort e que s’aliguèt a Sanch VI de Navarra 49 (v. 2 Un sirventés ai en cor a bastir) lo 7 de setembre de 1190 per s’opausar a Castelha. Per mostrar la poténcia d’aquel personatge parla “dal Peiron tro sus en Alemania”: v.36 50 (“de El Padrón jusqu’en Allemagne”): es a dire una part granda del mond crestian. A la mòrt d’Anfós, montèt sul tròn Pèire Ièr (dich “lo Catolic”) qu’es lo rei que coneissèm coma Pèire II d’Aragon de 1196 a 1213. 47 Boysson R. de, Études sur Bertrand de Born: sa vie, ses œuvres, et son siècle, Slatkine, 1973. P. 41. Riquer M. de, Op. cit., p.134. 49 M. de Riquer ditz: «nada justifica interpretar España en el sentido de Castilla y podría sospecharse que está en la acepción medieval de tierras de la península dominadas aún por los moros. […] . Pel vèrs que nos interèssa apond: “nada hay que indique que este «Sanchon» sea un rey”. (“Rien ne justifie la traduction de “Espagne” par Castille et on pourrait penser que le sens est celui du Moyen-Age: des terres de la péninsule dominées encore par les Maures.». «Rien n’indique que ce “Sanchoˮ soit un roi.»). Veire: Riquer, Martin de, Guillem de Berguedà, 1. Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadía de Poblet, 1971. P.135-136. 50 “Peiron” es lo pòrt de El Padrón prèp de Santiago de Compostèla ont arribèron las rèstas de l’apóstol, al sègle IX. 48 24 �Mas l’Istòria a de dessenhs resconduts e, aqueles dos nauts personatges, lor calguèt modificar los accòrdis en 1179. Foguèt signat lo tractat de Cazorla 51 entre Anfós d’Aragon e Anfós VIII de Castelha per decidir de la reparticion dels futurs territòris reconquistats suls Arabs al Sud de la peninsula. Jà al sègle XI, de 11000 a 1035 lo rei de Navarra Sancho aviá ressarrat los ligams amb Aquitània, Gasconha, per de maridatges e de relacions culturalas: "Las relaciones entre las cortes señoriales de Francia y España eran íntimas; las relaciones matrimoniales, continuas". Guilhem VIII maridèt sas doas filhas amb Anfós VI de Castelha e amb Pèire I d’Aragon. Lo quite trobador Guilhem IX maridèt sa filha amb lo rei aragonés Ramiro II lo Monge. Los escambis èran frequents: las relacions politicas coma las luchas per ajudar Anfós Ièr d’Aragon contra los Arabs Almoravides que volián prene Saragossa en mai de 1120. 52 Bertran de Bòrn coneis l’istòria e los personatges del país de son amic Guillem. An lo meteis contemptor: Anfós II. Fa allusion a Gaston VI de Bearn (1173-1215), opausat el tanben als Plantagenèst, quand ditz que li contèt una aventura que ne sèm pas plan segurs (v. 27-32 Quan vei), a prepaus del rei d’Aragon: “Gastons cui es Bearns e Paus Mi trames sai novas comdar Que de sos pres pres esmenda Del rei, que-ls i degra liurar, E volc en mais l’aver portar Que homtotz sos pres li renda”53 Sabèm que las relacions entre Gaston e son sobeiran d’Aragon èran pas totjorn suaudas.54 Lo trobador se servís d’unas istorietas, de contaralhas o petòfias que se disián suls nòbles aragoneses o castelhans: Castellot, Artuset, “Peires Roïs”… Lo segond sirventés contra Anfós II es plen de contes que son amic o d’autras personas li an raportats. Coma Guillem, Bertran prèsta una aurelha plan atentiva als “cosseills” (v.4, Amics Marques) e a çò que li “comdet de sos vassaus” [un vassal d’Anfós que deu èsser… Guillem, de segur] (v. 18, Quan vei). Aquel sirventés es plen de maldisenças contadas, raportadas: v. 27-28 e 33: “Gastons […] Mi trames sai novas comdar”; “Que so m’an dig de lui joglar”.55 51 Lo 20 de març de 1179, dins la vila de Soria (Castelha) Anfós II d’Aragon e Anfós VIII de Castelha signèron aquel tractat per se partatjar los territòris reconquistats suls Sarrasins al Sud d’Espanha. 52 Menéndez Pidal Ramòn, Poesía árabe y poesía europea, Colección Austral, Espasa-Calpe, S.A., Madrid, 1963. P. p.37. 53 «Gaston, à qui appartiennent le Béarn et Pau, m’a envoyé quelqu’un pour me conter des nouvelles: Alphonse a reçu du roi une rançon pour ses prisonniers, afin que Gaston les délivre, et il a mieux aimé emporter l’argent que de recouvrer là-bas tous ses prisonniers.». [Les traductions sont de G. Gouiran.] 54 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P.493. 55 «un de ses vassaux m’a conté», «Gaston m’a envoyé quelqu’un pour me conter de nouvelles», «voici ce qe m’ont dit de lui les jongleurs». [Les traductions sont de G. Gouiran.] 25 �Aquela creacion de “méfaits invérifiables”56 auriá poscut èsser grèva per Bertran se compreném çò que conta de Peire Joglar dins Quan vei pels vergiers desplegar: “Peire Joglar saup mal pagar, Que·l prestet deniers e cavaus, Que la vella que Fons-Ebraus Atent lo fes tot pesseiar;” (v.41 a 44) La vièlha poiriá èsser la rèina Alienor que lo personatge auriá criticada e s’en seriá penedut. Aital pòt fargar una mena de legenda negra, bastir una messorga coma l’acusacion contra Anfós de galavarditge: “el non a soing mas que s’engrais / e beva” (v.21-22 Pois lo gens terminis).57 Es semblabla messorga la del deseretatge de “Jaufres” (v. 23 Pois lo gens terminis): “…per Rossillones Don fo deseretatz jaufres”.58 En realitat, lo comtat de Rosselhon passèt al rei d’Aragon per çò que lo filh de Jaufré moriguèt sens descendéncia. “Peires Roïs”, del vèrs 49, es un cavalièr de Navarra, Pedro Ruiz de Azagra, senhor de la fortalesa de Albarracín, que venguèt a Bordèu en 1170 amb l’ambaissada d’Anfós VIII, per acompanhar sa nòvia, Alienor / Lenor, filha d’Enric II. M. de Riquer pensa que poguèt rescontrar Bertran e li donar d’informacions sul rei d’Aragon qu’el tanben odiava. 59 Los “Catalans” e “Laraus” (v. 57-58, Quan vei pels vergiers desplegar) son los òmes de Pèire de Lara, un senhor castelhan poderós. En 1183 la vescomtessa Ermengarda e Pèire faguèron aligança amb los Aragoneses e Catalans quand lo rei d’Aragon ajudèt Enric II contra sos vassals aquitans revoltats. Aqueles èran sostenguts per un rival vièlh: Raimon V de Tolosa. Lo personatge apelat “Sanzo” del vèrs 20 (Pois lo gens terminis) es lo fraire d’Anfós, encargat d’administrar Provenza (“Proensa”) après l’assassinat de Raimon-Berenguer (fraire el tanben d’Anfós) per un partidari de Raimon V. E las marridas lengas acusèron Anfós d’aquel acte malgrat sa venjança violenta. 56 Article de G. Gouiran: Le poète et le prince: le cas Bertran de Born, in Les Troubadours et l’Etat toulousain avant la Croisade. Actes du colloque de Toulouse (9 et 10 décembre 1988), «Annales de Littérature Occitane», CELO/William Blake and Co. Edit.1997. P.217. 57 Les traductions sont de G. Gouiran. «Car lui, il n’a pour souci que de s’engraisser et de boire» 58 «…en Roussillon où Geoffroy fut dépouillé de ses biens.» 59 Gouiran, Gérard, op. cit., p.496. 26 �Lo vèrs 44 “rei apostitz” fa allusion a una accion del rei aragonés. Bertran acusa Anfós d’aver mancat a sa paraula. Lo lexic de la traïson e del perjuri es important dins aquel sirventés Pois lo gens terminis per blaimar Anfós d’aver pas tenguda la promessa de se maridar amb Sancha de Castelha e d’aver volgut esposar Eudokia (Eudoxie), neboda de Manuel Ièr Comnène, emperaire de Bizanci (1118-1180). 60 La dòna faguèt lo viatge mas las idèas d’Anfós avián encara cambiat quand arribèt la jove femna. Es per aquò que se maridèt amb Guilhèm VIII de Montpelhièr. G. Gouiran ditz que pas jamai lo rei despolhèt “l’emperairitz”. Mas aquela aventura foguèt per Bertran l’escasença de far pròva d’una marrida fe perfiècha per criticar son enemic. Es aital que practica Guillem amb Pons de Mataplana! Per acabar amb la marridesa de Bertran que vòl, que que ne vire, far d’Anfós un rei aunit, avèm la cobla V ont parla de “Garsia Ramitz” (v. 37). Fa referéncia a d’eveniments istorics fòrça complicats ont se farguèron las aliganças entre Navarra, Castelha e Aragon, que, puèi, se copèron mas aquí servisson a Bertran per far creire que lo rei d’Aragon ocupava un sèti que li èra pas degut. Seriá un usurpaire. Se los desfauts criticats son puslèu fisics dins Guillem, l’acusacion de traïson es presenta tanben e pesuga dins Bertran. Sonque sul plan de l’istòria podèm afirmar que lo lexic dels noms pròpris a un ròtle important per crear una legenda negra e difamar un personatge, en particular dins los dos primièrs sirventés de Bertran, coma o fa Guillem contra Pere de Berga, Pons de Mataplana... Los eveniments son pus anecdotics, an pas l’ample, lo buf de l’Istòria coma per Bertran e servisson mai la mesquinariá de Guillem. 2. La geografia Dins los noms de luòcs que cita Guillem podèm legir una mena de mapa61 del país ont se debanan l’Istòria e los eveniments. Per exemple, quand parla de la “cort de Barselona” (v. 22, Eu non cuidava chantar): la region de Catalonha èra del rei Anfós II. Las allusions: “de Tortoz’a Narbona” (v.23 Eu non cuidava chantar) e de “Tortosa als portz” (v. 13 e 14 Joglars) marcan los limits, las raras de la zòna d’espandiment del poder o de la lenga; los “portz” son los pòrts, los passes dels Pirenèus. Es a dire que nos mòstra una region que va de la mar a la montanha. Tortosa es, uèi, una vila importanta de Catalonha, dins la província de Tarragona mas, a l’epòca dels trobadors, èra pas en tèrra crestiana. Aparteniá encara als Sarazins. 60 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P.472. 61 Veire Annèxe 2, p.94 Mapas 27 �“Sardaigna” (v. 26 un sirventés ai en cor a bastir) es Cerdanha que lo vescomtat de Berguedà fasiá partida del comtat. A aquel moment lo comte de Cerdanha èra rei. Raimon-Berenguer IV lo Sant (1131 – 1162), prince d’Aragon per son maridatge amb Petronila d’Aragon en 1137 èra comte de Cerdanha e foguèt lo “paire” de l’union de Catalonha e Aragon. Presava mai lo títol de comte de Barcelona e foguèt lo darrièr a se nomenar aital. Son filh Anfós causiguèt d’èsser apelat rei d’Aragon. “Melgur” e “Somieras” son doas vilas que, uèi, son dins Erau (Mauguio) e Gard (Sommières), es a dire qu’èran de lenga d’òc a aquela epòca tanben. P. de Mataplana i se trobava en decembre de 1172 amb la cort de Anfós II e i perdèt tres dents (v. 8-12 Cansoneta) dins un torneg: “Marques, ben aion las peiras a Melgur depres Someiras on perdetz de las denz tres; no·i ten dan que las primeiras i son e non paron ges.ˮ 62 Los noms citats per Bertran evòcan tanben de luòcs de Catalonha e d’Aragon o de Castelha: “Rossilhones”, “Alaves”, “Castrasoritz”, “Arago”, “Besaudunes” (Pois lo gens terminis, v. 49-50.). Lo fraire del rei d’Aragon, Ramon Berenger foguèt assassinat per un òme de Raimon V de Tolosa. E se lo rei se vengèt, pasmens, Bertran e maites lo creseguèron colpable. D’autres noms evòcan de luòcs de tornegs o de personas que coneguèt Guillem: Sailforas, Savasona dins lo ròdol de Vic. Podèm legir de noms coneguts coma Berga, Cardona, Vic e aital situar un pauc melhor los luòcs dels espleits de nòstre trobador e eròi. Pierre Bonnassie 63 titola una part de son article «Emergence de la Catalogne (VIIIè – Milieu XIIè siècle)»: «Les Catalans et les autres. Une longue fidélité occitane». Nos ditz que los ligams amb lo demai del mond iberic son tèunes e que los de Barcelona acceptan, gaireben a sas pòrtas, dos emirats musulmans: Lleida e Tortosa. 62 «Marquis, bénies soient les pierres de Mauguio, du côté de Sommières, sur lesquelles vous avez perdu trois de vos dents; ce n’est pas grave, car ces pierres y sont toujours et ça ne se voit pas.» 63 Article de P. Bonnassie in Bennassar Bartolomé, Histoire des Espagnols, VIè-XXè siècle, Paris, Robert Laffont, 1992. P. 152 a 175. 28 �64 Lo país occitan es privilegiat dins las relacions amb Catalonha e Aragon reunits en 1150. Es una tèrra rica, de cultura anciana, sòrre de Catalonha per la lenga e las costumas: “Les Pyrénées ne sont pas une frontière (le Roussillon, le Vallespir, le Conflent, le Capcir sont de souveraineté et de peuplement catalans), et, pas davantage les Corbières.” Los comtes de Barcelona, de Cerdanha, de Besalú, d’Empurias an de rasigas occitanas e se maridan amb de filhas de païses que son uèi Occitània: “la Rouergate Ledgarde, l’Auvergnate Aymerud, la Carcassonnaise Ermessend, la Limousine Almodís [la femna de Raimon- Berenguer Ièr de Barcelona (1035-1076)], e la Provençale Douce… qu’es l’esposa de Raimon-Berenguer III”65. Lo v.13 de Pois lo gens terminis floris parla de la region d’aquel Raimon-Berenguer. Sabèm que, al sègle XII, Milhau èra “catalanò-aragonesa”66: los reis d’Aragon i avián una torre. Es un pauc evident que totas aquelas aliganças, aquela dominacion catalana sul Miègjorn qu’èra puslèu Tolosan (“Tolza”: v. 25, Pois lo gens terminis floris) manquèron pas de soslevar de luchas fratricidas e de conflictes de poder, duscas a la mòrt a Muret de Pèire II en 1213. 64 Michelin, Atlas routier Espagne-Portugal, 1993. P.18. Nascut a Rodés, possedissiá en mai de Provença, lo vescomtat de Gavaldan, de Milhau, de Carlat: v.13 de Pois lo gens terminis floris de Bertran de Bòrn. Veire genealogias, Annèxe 2, p.95. Cf. Article de P. Bonnassie, p.174. 66 Cf. Article de P. Pallier: “Quand Milhau èra catalanò-aragonesa”, dins la revista del Grelh Roergàs. Canta-grelh, N° 98 de decembre de 2013, P.9 e 10. 65 29 �3. Intratextualitat, semblanças e diferéncias. Se de semblanças son de notar entre los tèxtes dels dos trobadors, de còps trobam dins las òbras de cadun de resson de l’òbra de l’amic: 1. Bertran de Bòrn e G. de Berguedà escrivon amb lo còr: lo títol del Catalan es clar: Un sirventes ai en cor a bastir; e lo Lemosin nos ditz: “m’es vengut en cor […] de far un novel sirventés” (v.3/4 de Pois lo gens terminis floritz). Trobam aquela mena de mimetisme de far un sirventés tanben dins lo vèrs 7 de Cant vei pels vergiers desplegar: “Adoncs voill un sirventes far”. Pois lo gens terminis floris (80, 32) e Quan vei pels vergiers despleiar” (80, 35): son dos sirventés fòrça violents de B. de Bòrn contra lo rei d’Aragon, Anfós. Renovèla sa critica mordenta amb Quan la novela flors par el verjan67 que manda a sos amics catalans per los mercejar del plaser que li donèron de poder atacar d’un biais poetic sos enemics. Lo vèrs 20 de Quan la novela flors par el verjan: “Nostre baro lo senhor de Bordel”, sembla un “copiar-pegar” del vèrs 22 de Guillem dins Un sirventés ai en cor a bastir: “reis que ten Bordels e Blaia”. Totes dos reconeisson lo rei Ricard. Lo v. 45: “non donet colp ni pres” d’Amics Marques e lo vèrs 46 “q’om non es pros qui ses colps tera pert” de un sirventes de Guillem son similares al v.30 de Bertran dins Be·m platz lo gais temps de pascor: “tro qu’a maints colps pres e donatz.”, e al vèrs 39 de Bel m’es: “Velhz es quan vol un jorn en patz estar”. 2. Los tèxtes se respondon al dintre d’un meteis autor: “no·m tenra dan” dins Joglars, no·t desconortz (v.7) e “no·i ten dan” de Cansoneta leu e plana (v.11). Lo v. 21 de Joglars, no·t desconortz: “mas los maritz aon” conten la meteissa idèa que lo v.26 de Amics marques: “cel qe·ls maritz escogossa”. Dins Cansoneta leu e plana, lo v. 31:“de brajas de cortves” fa allusion, coma lo v.13 de Amics marques, a las bragas, un vestit que pòt protegir o mostrar la riquesa o la pauretat d’un òme. E aquí es un instrument per aumentar l’impression de ridicul que dona l’òme descrich. Lo v. 45 d’ Amics marques e lo v. 21 de un sirventés ai en cor a bastir parlan d’una durada de 5 ans: “cinc anz”. Una servís per evocar un temps de patz e l’autra per marcar lo temps de fidelitat a Ricard. 67 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P. 155 e 157. Veire Annèxe 2, p. 85: es un document fòra de nòstre estudi. 30 �Lo v. 45: “non donet colp ni pres” d’Amics Marques es similar al v.39 de Bel m’es quan vei chamjar lo senhoratge (B. de Bòrn): “Velhz es quan vol un jorn en patz estar” e la tornada de Be·m platz: “Dire qe trop estai en patz”. Se nòta la posicion comuna fàcia a la necessitat de se batre per un rei o una personalitat. Ricard èra tròp demorat en patz: “trop estai en patz” (v. 56). E se Bertran o escriu pas coma son amic, lo sens es lo meteis: “anz ten per fol qui sas armas l’afolla” (v. 48 de Amics Marques). Es pus grossièr Guillem mas lo conselh de Bertran es pus clar e tecnic: “metetz en guatge / chastels e vilas e ciutatz / enans qu’usquecs no·us guerrejatz.” (v. 51 a 53). Lo v. 5 de Can mi perpens ni m’arbire dona lo mot: “torz” que Guillem emplega dins lo v. 5 (“tort”) de Un sirventes ai en cor a bastir; lo sens es aquel de reconèisser un tòrt fach dins lo passat. Mas se Bertran exprimís un sentiment de pentiment i a pas cap de contricion per part de Guillem. 4. Intertextualitat Se los Pirenèus son pas una confinha entre Catalans e Aquitans o Provençals, existís pas tanpauc de barrièra impermeabla amb la lenga del Nòrd de França. Bertran coneguèt los “trobaires” e lo dialècte picard de Conon de Béthune68. Sens parlar de “recepcionˮ (son puslèu contemporanèus los dos òmes) podèm veire de ressons de Bertran dins Conon de Béthune69. El tanben a compausat doas cançons de crosada, pauc de temps abans de partir per la tresena dins la qual luchèt. Son los poèmas Ahi, amours, con dure departie (R.1125) e Bien me deüsse targier (R.1314) 70 que lo segond vèrs ditz: «De chançon faire et de mos et de chans» que semblan plan al sirventés de Bertran Quan la novela flors par el verjan (BEdT 080, 034), coma o senhala G. Gouiran. Dins «Les comptes rendus des scéances de l’Académie des Inscriptions et BellesLettres»71, Ernest Hoepffner presenta un article: «Un ami de Bertrand de Born, “Mon Isembartˮ» ont ditz que Bertran e Conon se coneguèron pas personalament, s’escriguèron e l’òbra de l’un se sentís dins l’òbra de l’autre. 68 Es un trobaire, “trouvère” de lenga picarda, nascut vèrs 1150 dins Artois que moriguèt en 1219 o 1220 a Constantinòpla. Es conegut per sas cançons d’amor e de crosada: participèt a las 3ena e 4ena ont joguèt un ròtle politic important. Cf. Conon de Béthune, Les Chansons de Conon de Béthune (compos. 2e tiers XIIIe; 1ère éd. 1870), éditées par Axel Wallensköld, Paris, Librairie ancienne Honoré Champion, CFMA, 1921. Cf. Annèxe 1, P. 92: Carte des dialectes dans la France médiévale. 69 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P.xliii e xliv. 70 Cf. Annèxe2. P. 89 a 91. 71 Hoepffner Ernest, «Un ami de Bertrand de Born, “Mon Isembartˮ» in Comptes rendus des scéances de l’Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, 89è année, N° 3, 1945, pp.318-321. http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/crai_00650536_1945_num_89_3_77865.pdf 31 �Afortís: «l’intensité et la vivacité des rapports littéraires qui étaient déjà établis entre troubadours et trouvères». Isembart es lo nom d’un eròi conegut dins una cançon de gèsta de la region artesa, país de Conon. Un pauc pus tard, Peire Cardenal manlevèt l’estrofisme e la musica de 5 pèças de B. de Bòrn72. Escriguèt un sirventés titolat Un sirventes ai en cor que comens (335, 065). E d’autres que lo titol es de la meteissa bastison. Es estat un autor de sirventés violents contra la Crosada. G. Gouiran comenta lo vèrs 31 de Be·m platz lo gais temps de pascor: “Peire Cardenal, dans son sirventès n° 23 «Tendas e traps, alcubes, pabelhos» [335, 056] […] emprunte également certaines expressions de la chanson n° 37 [Be·m platz lo gais temps de pascor], ainsi il écrit: “Massas e brans e escutz de cartiersˮ.»73 Un autre Pèire, Vidal aquel, empleguèt un imatge identic quand escriguèt: «E quan sui en caval armatz». Dins sos poèmas “Baro Jesu qu’en crotz fo mes” (BEdT 364, 008) e “Car’amiga, douss’e francaˮ (BEdT 364, 015), ataquèt del meteis biais que Bertran dins lo vèrs 16 de Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge: “Es velha quan trop volha parlar”74: “Velha rica tenh per manca, Quant a poder e no dona Et acolh mal e peitz sonaˮ Pretz la meins que s'era ranca.75 (Car’amiga, douss’e franca) “Domnas velhas non am eu ges, Quan vivon descauzidamen Contr' Amor e contra joven ; Quar fin paratg' an si mal mes, 52 Greu es de comtar e de dir E greu d'escoutar e d'auzirˮ (Baro Jesu qu’en crotz fo mes) Totjorn dins la tèsi de G. Gouiran, òm tròba que, dins lo darrièr tèxt de Bertran, Can mi perpens ni m’albire, es G. Faidit que manlevèt d’idèas e d’expressions; la ditologia del v.1 es presenta dins lo vèrs: “Que tant m’es bos quan mi pens ni m’albire” (BEdT 167, 037). La fragilitat dels esfòrces quand ven l’ora de daissar lo mond de la tèrra es evocada dins lo poèma “Fortz cauza es que tot lo major dan” (v.22-23; BEdT 167, 022).76 72 in http://www.cardenal.org/musique.htm «La musique dans l’oeuvre de Pierre Cardinal». Gouiran Gérard, Op. cit., p.744. 74 Gouiran Gérard, Op. cit., p.762. 75 «Je regarde une vieille riche comme une infirme, si elle a la richesse et ne donne rien, si elle fait mauvais accueil et se montre pire dans ses invitations ; je la prise moins que si elle était boiteuse» «Je n'aime pas les vieilles femmes, quand elles vivent d'une manière peu convenable, contraire aux lois d'Amour et de jeunesse ; elles ont tellement mis bas la vraie noblesse [des senti- ments] qu'il est pénible de le raconter et de l'entendre.» 76 Gouiran Gérard, Op. cit., p.808 -811. 73 32 �Trobam de tròces identics dins las òbras dels trobadors mai coneguts del moment. Per exemple, avèm: -de Bernart de Ventadorn: Quan la vertz fol ha s'espan. Quan l'erba fresca elh folha par. Quan par la flors jostal vert folh. -de Gaucelm Faidit: Quan la folha sobre l'arbre s'espan -de Giraud de Bornelh: Quan creis la fresca flors els rams -de Marcabru: Pois s'enfolhisson li verjan. Es doncas mai dins la dobertura primaverenca e lo topos del temps polit que los trobadors se son “copiats” los uns los autres. Pel sirventés, cada autor s’es inspirat de son país, de son istòria e de sos òdis personals qu’a mesclats a sa cultura e educacion o situacion personala per fargar de tèxtes de lenga agusada, vertadièras armas de ponh que los joglars portavan als amics e enemics respectius. Per Guillem, sabèm que se liguèt d’amistat amb un trobador occitan: Aimeric de Peguilhan, de Tolosa, que s’èra recaptat en çò de Guillem après 1185. Li faguèt jogar lo ròtle de joglar77, e debatèt amb el dins lo poèma De Berguedan, d’estas doas razos (20, 10). Dins las sorgas de la cultura trobadorenca de Guillem trobam que s’inspirèt d’una melodia anciana, d’un trobador catalan sonat Ot de Moncada. 78 Las nòtas del sit: www.rialto.unina.it dison que M. de Riquer crei que per la cançon Chanson ai comensada (210,7), Guillem s’es inspirat d’un sirventés de Marcoat (BEdT 294,2; Frank 91:16) que presenta un esquema rimic identic.79 77 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.154. 78 Cf. Chabaneau Camille, Les Biographies Des Troubadours en Langue Provencale. Privat. Toulouse. 1885. books.google.fr/books?id=r-8DiWVD-joC Veire tanben un article dins cultureandorra.andorrablog.com/files/.../les-troubadours-roussillonnais.p... «Si nous écoutons le troubadour Guillem de Bergadà, (...1138-1192…) « Chanson ai comensada, que seré loing cantada, en est son vieil antic que fetz N’Ot de Moncada ans que peira pausada fos e’l cloquer de Vic » il utilise une mélodie de Ot de Moncada écrite avant que ne fut pausé le clocher de Vic. La cathédrale de Vic fut consacrée en 1038, et le clocher posé plus tard…ce qui nous fait supposer que la chanson est une vieille histoire en Catalogne. Elle connut des poètes brillants comme Guillem de Bergadà, Guerau de Cabrera, Guillem de Cabestany, Ramon Vidal de Besalú, Cerverí de Girona... et des rois troubadours comme Alfons I (1152-1196).» Cf. Manuel de Montoliu i de Togores La llengua catalana i els trobadors Alpha, Barcelona 1957, p.91. Es lo primièr dels 8 volumes que forman la seria de "Les grans personalitats de la literatura catalana". Manuel de Montoliu (Barcelona, 1877 - Tarragona, 1961). Critic literàri, assagista e traductor. 79 Cf. http://crm.revues.org/12764 Troubadours mineurs gascons du XIIe siècle, édition critique bilingue avec introduction, notes et glossaire par Ricardo Viel, Paris, Champion (« CFMA » 167), 2011, 246p. ISBN 978-2-7453-2197-8 Référence électronique Bill Burgwinkle, «Troubadours mineurs gascons du XIIe siècle, édition critique bilingue avec introduction, notes et glossaire par Ricardo Viel», Cahiers de recherches médiévales et humanistes [En ligne], 2011, mis en ligne le 12 octobre 2012, consulté le 12 janvier 2014. URL: http://crm.revues.org/12764 33 �Ricardo Viel, dins son obratge, ditz que Marcoat80 es l’exemple lo mai ancian de criticas e satiras fissairas dins los tèxtes vièlhs que passèron a la posteritat dins los sègles seguents. M. de Riquer pensa que, benlèu, un vèrs decasillacic de Guillem a pogut influenciar un vèrs endecasillabic de Dante coma sembla aparéisser dins una version: «Recordemos la possible influencia de un verso de Guillem de Berguedà sobre otro del Purgatorio de Dante.»81 Se vesèm de relacions entre los tèxtes de Guillem e de Bertran, òm pòt trapar d’influéncias amb d’autres trobadors de lor temps coma, per exemple, sul tèma del senhal. “Fraire”es un senhal que permet d’identificar Guillem en çò de Peire Vidal que l’a emplegat per s’adreiçar a Anfós d’Aragon.82 Malgrat aquel biais de dire, los dos autors èran pas totjorn del meteis vejaire sul “bon reis”. Es lo tèrme utilizat per Bertran dins son cant d’adieu, quand s’adreiça a Guillem: «Fraire, per pauc loncs acorz No nos fes trop tart assire!» Los dos amics an cantat las meteissas dònas, an agut de plasers identics dins la vida, an odiat ferotjament lor enemic comun: tot aquò podiá pas far mens que de crear de ligams fòrts entre eles malgrat las pichonas diferéncias de situacion sociala e geografica... L’analisi de Alfons Serra-Baldó83 sembla plan justificada: “Les seves composicions satiriques (sirventesos), tot i ésser “tan ciniques com les de Guillem de Poitiers i més sanguinàries que les de Bertran de Bornˮ, com vol Milà 84, ens el mostren maldisent i llagoter alhora, peró plen de vida i d’energia;” L’amistat es una causa mas òm pòt veire que las relacions foguèron tanben literàrias e l’estudi de la metrica es un mejan de concretizar aquela impression de fraternitat. Veire Riquer, M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.190-191 e 212 (nòta 10). 80 “Marcoat (1150) is the earliest example of biting personal invective and satire in the romance vernaculars, a form which will became more popular in the following centuries”. Cf.: Bill Burgwinkle, « Troubadours mineurs gascons du XIIe siècle, édition critique bilingue avec introduction, notes et glossaire par Ricardo Viel », Cahiers de recherches médiévales et humanistes [En ligne], 2011, mis en ligne le 12 octobre 2012, consulté le 17 mai 2014. URL : http://crm.revues.org/12764 81 Riquer M. de, “Guillem de Berguedà”, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.120/121 e 258. 82 Riquer M. de, Op. Cit., P.162. 83 Serra-Baldó Alfons, «Guillem de Berguedà», in Els Trobadors, Barcelona: Barcino, 1934, 2010, p.118. 84 Manuel Milà i Fontanals: filològ, letrat e escrivan catalan, nascut en 1818 e mòrt en 1884. Foguèt un element viu del movement de la Renaixença. Milá y Fontanals Manuel, De los trovadores en España, Jacinto Verdaguer, Barcelona, 1861. 34 �III. Rimas e ritmes L’estudi dels esquemas rimics e ritmics que seguís, es manlevat al trabalh important e preciós de István Frank: Répertoire métrique de la poésie des troubadours que permet una coneissença aprigondida sul plan tecnic de las òbras causidas pels dos autors. Es un pauc coma la carta d’identitat de cada poèma. 1. Esquemas 1. 1. Bertran de Bòrn La tèsi de G. Gouiran prepausa una lista de 93 rimas diferentas dins totas las composicions de Bertran, çò que lo far vesinar amb las de Guillem: segon M. de Riquer son “cien rimas usadas por Guillem de Berguedà”.85 Pois lo gens terminis floritz BEdT 080, 032 Frank 706 sirv.7 u 9 7 coblas unissonantas: itz, ais, es, ur; a8 b8 b8 a8 c8 d4 d8 a8 a8 La tonalitat es un pauc identica a la de Cansoneta leu e plana de Guillem de Berguedà e lo vocabulari sembla imitar Amics Marques. Podèm pensar que B. de Bòrn vòl “far un novel sirventes” mentre son amic a “en talan autr’a faire” [una autra “cansson”]. G. Gouiran ditz que existisson doas poesias amb lo meteis esquema; una es de Gaucelm Faidit (167, 59) 86 Quan vei pels vergiers desplegar BEdT 080, 035 Frank 539 sirv. 8 u 8, 1-4 8 coblas unissonantas: ar, aus, enda; a8 b8 b8 a8 c7’ a8 a8 c7’. Una tornada. Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge BEdT 080, 007 Frank: 382 Sirventés 5 d 8 1-4 5 coblas doblas: a10’ b10 a10’ b10 c10 c10 d10 d10; a: atge, b: os [I, IV –V] / a [II, III], c: elh; d: ar. La pèça 80, 020: Ges de far sirventés no·m tartz es similara, ditz G. Gouiran.87 L’estrofisme evòca lo sirventés de G. de Berguedà Reis, s'anc nuill temps foz francs ni larcs donaire (PC 210, 1788. Es un poèma de 4 coblas unissonantas de 8 vèrses e una tornada de 4. (a b a b c c d d; -10' 10 10' 10 10 10 10 10). 85 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, Estudio histórico, literario y lingüístico. p. 225. Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P.clvi. 87 Op. Cit., P.cliii e clxii. 88 Annèxe 2. P.88. 86 35 �Be·m platz lo gais temps de pascor BEdT 080, 008a Frank 424 sirv. 5 u 10 2-3 5 coblas unissonantas: or, ir, atge, atz; a8 b8 a8 b8 c6’ d8 d8 c6’ d8 d8. Una tornada Segon G. Gouiran, i a 10 pèças mai amb lo meteis esquema rimic.89 M. de Riquer ditz de Be·m platz90 que sembla imitar la pèça de G. de Bornelh (242, 051) 91: “El presente sirventés parece imitar la canción “No posc sofrir c’ a dolor”. Can mi perpens ni m’albire BEdT 009, 019 Frank 550 cant religiós; 5 u 9 5 coblas unisonantas amb doas tornadas. ire, enh, ortz. a7’ b7 b7 a7’ c7 c7 a 7’ a7’ c7. Mot refranh al vèrs 9: «mortz». Aquel document es atribuit a Aimeric de Belenoi per la BEdT e per Frank. Mas Gérard Gouiran dins sa tèsi e Jean-Pierre Thuillat dins son trabalh 92 nos dison, en s’apevant sus d’autras recèrcas, que correspond totalament a B. de Bòrn: «Stanislaw Stronski a magistralement démontré que ce texte ne pouvait avoir été écrit par personne d’autre que le sire d’Hautefort, […].Pour sa part, Gérard Gouiran affirme que Bertran n’a pu composer cette poésie qu’entre la fin de 1195 et le début de 1196.» 1. 2. Guilhèm de Berguedà M. de Riquer93 dins son estudi comparatiu entre B. de Ventadorn, A. Belenoi, G. de Bornelh e A. Daniel, ditz: “27 de las cien rimas usadas por Guillem de Berguedà […] ofrecen, en principio, una evidente originalidad, pues no figuran en los rimarios de los otros trovadores.” Es a dire que dins l’òbra del Catalan mai d’un quart de las rimas son originalas e pas comunas amb los autres trobadors. Riquer apond que “mas del cinquenta por ciento del estrofismo empleado por Guillem de Berguedà acusa una gran originalidad.”94 Gracias a M. de Riquer sabèm que Guillem èra un virtuòsa de la metrica, que creèt esquemas imitats per d’autres trobadors.95 Eu non cuidava chantar BEdT 210, 11 Frank 284 sirv. 4 u 8; ar, ia, ona Coblas unissonantas: a7 b6’ a6 b6’ a6 c7’ c7’ a7; una tornada. 89 Op. Cit., P.clxi. Riquer Martín de, Los Trovadores Historia literaria y textos, editorial Planeta, Barcelona, 1975, T. II, p.740. 91 Annèxe 2. P. 82. 92 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. -Thuillat Jean-Pierre, Bertran de Born, Histoire et légende, ed. Fanlac, Périgueux, 2009. 93 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, op. cit. p.223 a 225. 94 Op. cit., p.213. 95 Op. cit., p.247. 90 36 �M. de Riquer ditz que se coneisson 2 poèmas coma aqueste e que B. de Bòrn imitèt la composicion dins la pèça 80, 39: “Senher En coms a blasmar” 96 (-a b a b a c c a, -07 06' 06 06' 06 07' 07' 07) amb 6 coblas unissonantas e una tornada de 3 vèrses e ont la rima –onha remplaza la rima catalana –ona. Segon el, es un esquema pauc freduent mas existís una similitud dins l’esquema metric e rimic e tanben la melodia: Bertran escriguèt Senher en coms a blasmar pauc après la mòrt del rei jove, lo 11 de junh de 1183 e Eu non cuidava chantar data de 1170 e 1175. 97 Joglars no·t desconortz BEdT 210,12 Frank 301; sirv. 5 d 7; -es, -eu, -i, -o, -on, -or, -ortz. Coblas doblas: a6 b6 a6 b6 b6 a6 b6. Es l’unic exemple de composicion amb de vèrses exasillabics masculins. Sirventés contra Ramon Folc de Cardona. M. de Riquer ditz que: “Puede existir la leve posibilidad de que el sirventés de Bertran de Bòrn “Rassa, mes mi son primier” (80, 36; edición Appel, pág. 45; -a b a b b a b, -07 07' 07 07' 07' 07 07'), fechado en 1183 […], en versos de 7 sílabas, imite este esquema de Guillem de Berguedà.”98. Es possible que lo trobador lemosin se siague inspirat de son amic per fargar son poèma, après la pèrdia de son castèl.99 Cansoneta leu e plana BEdT 210, 8 Frank 123 sirv. 5 s 7; -ana, -eiras, -es, -ia, -iga. Coblas singularas: a7’ a7’ b7 a7’ b7 b7 b7. Notam la constáncia de la rima b: “es”, dins totas las coblas. Aquel poèma conten 5 rimas e doas son sonque de G. de Berguedà: -eiras e –iga. L’estructura rimica fa rimar entre eles los vèrses femenins e masculins. I a una mena de refranh dins los vèrses 7 e 8: “Marques” e “ples e aqueles mots son repetits 6 còps cadun. La repeticion dels dos vèrses dona una impression de rapiditat, de (falsa) leugeretat que s’endeven plan amb lo títol e refortís mai la volontat de se trufar. Es un sirventés malgrat la tonalitat e lo primièr mot: “cansoneta”. M. de Riquer nota que Giraut de Bornelh comença doas composicions amb de mots “copiats-pegats” a la cansoneta joiosa del Catalan100: Aital chansoneta plana, 242, 4, a b c c d d e - 07' 07 07 07 07 05 04 e Leu chansonet’e vil: 242, 45: a b b c c b b d e d; -06 06 06 06 06 06 06 06 04 06. Una poesia de Raimon de Miraval comença aital tanben: “Tal chansoneta farai / Ab sonet leugier” (406, 41). Lo protegit de G. de Berguedà, Aymeric de Peguilhan, (10, 34 Maintas vetz sui enqueritz), escriu un poèma ont se legís lo mot “chansoneta”;e es compausat amb una majoritat de mots femenins. 96 Annèxes 2. P. 84. Aquel tèxt es fòra de l’estudi. Riquer M. de, Guillem de Berguedà, p.154. 98 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.198. Annèxes 2 P.87. 99 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P.390. 100 Riquer, Martin de. Op. cit. p.191. 97 37 �Notam que la Cansoneta del Catalan conten 3 rimas femeninas. Raimbaut d’Aurenga compausèt una pèça amb la meteissa estructura o gaireben: Apres mon vers voill sempr'ordre ( a7’ a7’ b7 a7’ b7 b7; BEdT 389, 10). Guilhèm de Montanhagòl (debuta del sègle XIII, mòrt en 1258), pus tard, escriurà “Leu chansoneta m’er a far” (225, 06; -a b a b a a b;-08 08' 08 08' 08 08 08'). Los adjectius: “leu” e “leugereta”, exprimisson de concèptes de clartat e simplicitat per opausicion a una forma mai barrada de poesia. 101 M. de Riquer afirma que aquela òbra foguèt pas imitada e que se coneis pas cap d’autre cas amb aquel esquema: “Ningún otro caso con el mismo esquema.”102 Amics Marques, enqera non a gaire BEdT 210,1 Frank 382 sirv. 6 d 8; -aire, -ana, -ansa, -asca, -es, -eigner, -ic, ola, -on,-ona. Coblas doblas (I-II, III-IV, V-VI); a10’ b10’ a10’ b10’ c10 c10 d10’ d10’ Es un sirventés que l’autor apèla “cansson” al vèrs 2. M. de Riquer nos ditz qu’es un esquema metric fòrça emplegat mas que se tròba sonque 5 còps amb las meteissas sillabas e la meteissa composicion entre rimas femeninas e masculinas e una sola que imita lo tèxt de G. de Berguedà 103 Pas degús l’imitèt amb de rimas ricas. Aquel tèxt a sonque 12 rimas e Guillem es lo sol qu’emplega las tres rimas: -asca, -eigner, -osa.104 Bertran Carbonel imitèt aquel esquema metric e la melodia dins son poèma “Bertran lo ros, eu t’aug cobla retraire” (82, 27)105. Es posible, segon Riquer, que Lanfranc Cigala se siague inspirat d’Amics Marques per compausar son “A·N Rizartz man que per obra d’aragna” (2da cobla de 282, 26ª). 106 Un sirventes ai en cor a bastir. BEdT 210, 20 Frank 382,43 sirv. 8 u 8, 2-3; -aia, -aigna, -ert, -ir. Coblas unissonantas: a10 b10’ a10 b10’ c10’ c10’d10 d10 e doas tornadas. Es el meteis esquema metric que “Amics Marques”; es sonat “chan” (v.42) e “sirventés” (v.1). Ramon Berenguer IV de Provença posèt son inspiracion per compausar “Carn-eongla, de vos no·m voill partir” (184, 2). Tanben Federico de Sicilia y Ponç Hug de Ampurias se serviguèron d’aquel poèma per son “Ges per guerra no·m cal aver consir” (160, 1 = 180,1).107 101 Op. cit. p.192. Op. cit. p. 201. 103 Op. Cit. P.194. 104 Op. Cit. P.226. 105 Op. Cit. P.213. 106 Op. Cit. P.214 107 Op. Cit. P.213. 102 38 �L’idèa de sentir qu’es en tòrt qu’exprimís Bertran dins lo v. 5 “Tan lonjamenz dels mieus torz” (Quan mi perpens ni m’albire) sembla la meteissa que la del v.5 de “un sirventés ai en cor a bastir: “e non per tort ni per colpa q’ieu aia”. Mas avèm vist que Guillem sembla pas mostrar cap de sentiment de patz o de contricion. Las composicions de Guillem denòtan una personalitat fòrta e de particularitats importantas coma una raretat de tornadas108: ne trobam una sola vertadièra dins un sirventés ai en cor a bastir ont demanda a “Mon Tristan” de portar son “chan”. Sovent pren la plaça del joglar e lo “ieu” apareis e a una preséncia pron importanta: per exemple dins un sirventés ai en cor a bastir, amb “trametrai”, “mon seignor”, “mos cors” (v.13), “de mi” ‘v.14), “ieu” (v.9), “desir” (v.17), “remir” (v.19), “mi volv e·m vir” (v.33); la primièra persona: “farai” (Cansoneta, v.3), “ieu fi” (Amics Marques, v.2) e los pronoms “m”, “ieu” (Amics Marques v.9), “empeissi (Amics Marques v.10), “mon sirventes” (Amics Marques v.41), “eu” (v.44 Amics Marques). Aquel ieu coma “matèria d’escritura” apareis tanben dins Bertran.quand ditz que vòl escriure (v.3 pois lo gens terminis), quand se met en scèna e exprimís sa volontat dins Quan vei pels vergiers desplegar (v.65: “volh”), o sos sentiments coma dins l’expression «Bel m’es» e lo poèma Be·m platz. Lo pronom de la primièra persona se vei dins los vèrses 13 e 14 de Quan vei pels vergiers desplegar (“eu”, “eu o dic”) e 57 (“eu lo·lh perdo”) e v. 41 de Be·m platz. Pasmens sembla que l’òme s’escafe mai que non pas Guillem darrièr los eveniments e las personas que cita. 2. Los vèrses La causida de la longor dels vèrses es pas anodina e mòstra la volontat de l’autor d’exprimir tala o tala idèa. Notam que, dins la causida facha, i a pas cap de vèrses de 9 sillabas. D’après las Leys d’amors son pas polits: “bordo de nou sillabas no podem trobar am bela cazensa. per que no trobaretz que degus dels anticz aian pauzat aital bordo. e que aia aitals bordos laia cazensa.” 109 La tonalitat de tristum e de planh de Un sirventés ai en cor a bastir de Guillem es sotalinhada per los vèrses decasillabas. Permeton tanben de marcar a la cesura una idèa fòrta. Es un vèrs emplegat dins la poesia lirica mas tanben, a la debuta, dins de pèças epicas. Es benlèu per aquò que lo trobam tanben dins “Amics Marques”, mas aquí se sentís mai la trufariá que lo vèrs servís plan. Es la meteissa tecnica de se servir de la cesura, que trobam en çò de Bertran dins Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge. 108 Veire Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.229, §143 109 Las flors del gay saber o Las Leys d’amors, Traduction de M. le Marquis d’Aguilar, revue et complétée par M. Gatien-Arnoult. Toulouse, 1841. P.112. “Nous ne trouvons point de vers de neuf syllabes qui aient une cadence agréable; c’est pourquoi vous ne verrez pas qu’aucun des anciens ait employé cette espèce de vers.ˮ 39 �B. de Bòrn Pois lo gens terminis floritz Quan vei pels vergiers desplegar Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge Be·m platz lo gais temps de pascor Can mi perpens ni m’arbire G. de Berguedà Eu non cuidava Joglars Cansoneta Amics Marques Un sirventés Vèrses 8+4 8 + 7 rima femenina 10 rima femenina dins los primièrs e tresens vèrses de cada cobla. 8 + 6 rimas femeninas 7 amb rimas femeninas 7 e 6 + rima femenina 6 7 + rimas femeninas levat lo refranh 10 + rimas femeninas 10 + rimas femeninas Los vèrses corts, de 6 o 7 sillabas, que las Leys d’amors sonan “menor coma”, concentran la volontat de blaimar, satirizar e, se son intercalats entre de vèrses pus longs, destacan un mot o una idèa e ajudan a melhor sasir l’art de la retorica. Lo vèrs de 4 sillabas de Bertran poiriá èsser çò que las Leys d’amors qualifican de “bordos enpeutatzˮ. Segon M. de Riquer, 110 Guillem afeccionava lo vèrs eptasillabic e, en segond luòc, l’endecasillabic. Dins aquel genre, que será fòrça emplegat puèi en Catalonha, se rescontra la cesura lirica, es a dire la separacion en doas parts: 4/6. En çò que concernís las composicions de Guillem, es un nom de persona que se tròba dins lo primièr emistiqui: «q’a Sailforas // viron miei enemic» (v.5 de Amics Marques) «li canorgue e li borges de Vic» (v.14 de Amics Marques) «neus Mos Sogres, // que de Barsalones» (v.37 de Amics Marques) «E vos, dompna, reina pros e gaia» (v.29 de un sirventes) 3. Las coblas Lo tablèu seguent permet de veire un resumit dels genres de las coblas dels dos autors dins las òbras causidas. Podèm notar que las coblas unissonantas son pus frequentas en çò de Bertran. Se ditz que son pus malaisidas de fargar que las coblas doblas. Aquelas coblas permeton un jòc e una progression dins la satira coma dins Amics Marques, enqera non a gaire o refortisson l’oposicion entre joves e vièlhs dins Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge. 110 Riquer Martin de. Op. cit. p.227. 40 �Coblas unissonantas unissonantas doblas unissonantas unissonantas unissonantas doblas singularas doblas unissonantas B. de Bòrn Pois lo gens terminis floritz Quan vei pels vergiers desplegar Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge Be·m platz lo gais temps de pascor Can mi perpens ni m’arbire G. de Berguedà Eu non cuidava chantar Joglars no·t desconortz Cansoneta leu e plana Amics Marques, enqera non a gaire Un sirventes ai en cor a bastir Aqueles detalhs tecnics son fòrça precioses per apreciar l’art de las composicions. Lo sol problèma es qu’avèm pas la música que sosteniá las paraulas. Se demòran de tèxtes dins los Cançonièrs s’es pas gaire conservada la melodía. Benlèu qu’èra pas notada coma se fa uèi o qu’èra “inventada”, “trobada” sul moment de la representacion. Al jorn de uèi, lo legeire actual, se vòl aver una idèa de l’acompanhament musical, li cal dire en votz nauta o plan agachar las rimas, la metrica per dire d’imaginar lo joglar dins sas òbras. 4. Las rimas Las rimas son variadas dins las òbras de cadun dels dos trobadors e son la mòstra de lor abiletat poetica. Dins Guillem, son reveladoiras de son art de bastir un poèma. M. de Riquer parla de “La libertad de opción en los casos de –n caduca.”111 Per exemple, dins Cansoneta leu e plana oblida la –n quand fa rimar”ples” e “ges” amb “Marques” o, dins Joglars, no·t desconortz, “cosi” e “di” (v.29 e 31). M. de Riquer ditz que Guillem emplega aquela libertat de prene en compte aquela –n per ne far una filigrana dins sa versificacion: “una pequeña filigrana versificatoria.” Lo modèl que cita es Joglars, no·t desconortz: las rimas en –o de las doas primièras coblas: “espero, “Arago”, “preiso”, “pro”, “sazo”, “ochaiso”, “bo”, “no” altèrnan amb las de las coblas tres e quatre: “Clarmon”, “amon”, “fron”, “aon”, “jon”, “fon”, “pon”, “Agremon”. L’explicacion de M. de Riquer es clara: la prononciacion per la “-o” finala sola es la meteissa en “provenzal” coma en catalan e, per la “-on”, la finala de “Claramunt”, “amunt”, “Font”, “pont”, “Agremunt”, s’escafa en catalan. Podèm observar que, per Guillem, dominan las coblas de sèt vèrses e que, levat Joglars, totas compòrtan de rimas femeninas. 111 Riquer, Martín de. Op. cit. p. 241. 41 �Rimas -itz, -ais, -es, -ur -ar, -aus, -enda -atge, -os, -el, -ar; atge, -a, -el, -ar -or, -ir, -atge, -atz, -ire, -eing, -orz, B. de Bòrn Pois lo gens terminis floritz Rimas -ar, -ia, -ona, G. de Berguedà Eu non cuidava chantar -ortz, -o -es, -on, -i -eu Belh m’es quan vey camjar -ana, lo senhoratge -es, -eiras, -iga, -ia Joglars no·t desconortz Be·m platz lo gais temps de pascor Amics Marques, enqera non a gaire Quan vei pels vergiers desplegar Can mi perpens ni m’arbire -aire, -ona, -ic, -asca, -eigner, -osa, on -ana, -ansa, -ensa, -es, -ola -ir, -aigna, -aia, -ert Cansoneta leu e plana Un sirventes ai en cor a bastir Bertran foguèt un cavalièr-poèta, abil dins l’art de la poesia coma dins l’art de la guèrra. S’en faguèt l’ensenhaire pel plaser mas tanben per dire de mantèner Aquitània fòra d’un poder francimand. Saupèt emplegar lo trobar contra los nòbles e reis que li semblavan pas complir lor dever de sobeirans. Coma ditz G. Gouiran, “le seigneur d’Hautefort après avoir symbolisé la ruse intelligente devenait le symbole de la violence féodale.ˮ112. Sa tòca èra mens personala que la de Guillem que s’interessava pas (almens dins los tèxtes presentats) a las grandas valors cavaleirosas mas qu’escarnissiá violentament sos enemics. Per arribar a sa fin, cadun empleguèt abilament, amb adreiça, totas las ressorsas del discors. 112 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 42 �IV. Retorica Es l’art de plan dire çò qu’òm vòl exprimir; es l’art de l’eloquéncia. Nòstres trobadors lo mestrejan perfièchament: son d’artistas reconeguts per lor abiletat dins la practica de las règlas de la retorica. N’en destriarem qualques unas: la ditologia, la repeticion / la represa anaforica, la metafòra, los imatges, l’aliteracion, l’opausicion, l’enumeracion, l’anominacion, l’iperbat, los jòcs de mots, las expressions popularas… que nos van ajudar a melhor comprene las intencions de nòstres egrègis compositors, a dintrar dins lo mecanisme de lor discors e a estimar la beltat de l’òbra al meteis temps que sa viruléncia. Coma los autors franceses Malherbe, lo poèta gramatician (1555 -1628) e, pus tard, Boileau (1636-1711) dins son Art Poétique (1674), Bertran e Guillem se serviguèron de las leis per fargar lor discors poetic, satiric, ironic, borlesc… «Vingt fois sur le métier remettez votre ouvrage; Polissez-le sans cesse et le repolissez; Ajoutez quelquefois, et souvent effacez» 113 Es plan possible que los dos autors ajan trabalhat lors tèxtes segon aqueles conselhs qu’an degut aplicar sens los conèisser. L’estructura rimica e ritmica, la plaça dels mots, de la expressions, las figuras d’estil variadas son de mejans variats d’afortir las idèas e de menar a la tòca volguda amb mai de fòrça per obtener lo resultat cercat. L’analisi dels tèxtes permet de descobrir la riquesa de l’escritura dels dos poètas. La retorica consistís pas sonque a conéisser plan las figuras d’estil. Encara las cal saupre emplegar adreitament per obtèner lo resultat esperat. E d’aquela abiletat los dos trobadors n’en son los mèstres tant dins la pretericion, la litòta o l’ataca dirècta, que siague per criticar una deca fisica o morala coma dins la caricatura, l’ironia, la maldisença… Avèm vist que los substantius avián un ròtle per apreciar l’istòria e la geografía coma per conéisser los òmes. Los vèrbes, que son nombroses e variats, participan a l’art de la composicion e a la finalitat dels poèmas. En mai dels nombroses temps compausats amb èsser e / o aver, totes los temps son emplegats. Lo camp lexical verbal114 es important e concernís las accions. Per Bertran son los actes de guèrra sustot mas i a tanben de vèrbes de conselhs e d’òrdres donats als reis o als nòbles. Lo ròtle de pedagòg que s’atribuís lo trobador es clarament exprimit. Per Guillem lo lexic es consagrat a refortir sa volontat de se trufar de sos enemics, de los ridiculizar. 113 114 Boileau Nicolas, Art Poétique, Chant I, v.171 a 173. Cf. Tablèu p.10 - 11. 43 �1. Podèm analizar las doas composicions: Cansoneta leu e plana115 e Amics Marques, enqera non a gaire que son d’atacas ferotjas de Guillem contra Pons de Mataplana, coma los dos primièrs sirventés de Bertran: Pois lo gens terminis floritz e Cant vei pels vergiers desplegar, son una critica violenta contra lo rei Anfós d’Aragon. Dins Cansoneta leu e plana podèm notar una gradacion dins la satira. La primièra cobla presenta un marqués enganaire e fals qu’es un guerrièr marrit e ridicul. La tresena cobla se trufa de son incapacitat fisica: li manca la fòrça d’un bras per manejar las armas. Aquela estrofa, que fa allusion a una deca física, es al mitan de las autras que blaiman las decas moralas. La quatrena daissa pensar qu’aquel Marqués es desleal e pòt tuar per traïson e doncas se cal mesfisar d’aquela persona. Aquò nos mena a l’acusacion mai grèva: la de sodomia e d’omosexualitat. L’autor procedís alternativament per d’allusions e per d’acusacions dirèctas. La segonda cobla e la quatrena contenon una ironia eliptica: se ditz pas clarament que Mataplana a la dent dura amb sos enemics mas sugerís lo tèxt qu’aurián degut copar las pèiras. Òm pòt pas li far fisança lo jorn de tant fals qu’es mas tanpauc de nuèch e lo cavalcament sotalinha lo dangièr: “gardar se deu totas ves qon qe·z an: an de clar dia de nuoitz ab vos non an ges.” (v. 24 a 26) Es un document descriptiu ont se pòt notar la predominança dels noms e adjectius suls vèrbes. L’ironia, la litòta e l’iperbòla son de mejans literàris fòrça plan emplegats per l’autor per arribar a sa tòca: ridiculizar son enemic e far rire los auditors. La ditologia es pedagogica per plan far comprene e se remembrar: «farsitz e ples» (v.5); es lo meteis ròtle de las repeticions: la de “Marques”, la repeticion anaforica de “ni” dins Eu non cuidava chanta (v.16 a 18). Las alliteracions: “mout es cobes / gelosia”, ont lo son <ou> es coma una boca dubèrta per manjar, son evocadoiras, semblan de metafòras coma dins Cant vei pels vergiers desplegar de Bertran, lo son <b> de “badalhar” e “batalha” (v.52 e 54). Dins Amics Marques, enqera non a gaire, la volontat de se trufar es clara dempuèi l’apostròfa repetida “Amics Marques” (v.1, 25, 33) e lo primièr mot “amicsˮ. Es curiós tanben de veire la proximitat del nom del joglar: “Raimon de Paz” (v.41) e lo nom del destinatari: “N Nas-de-corn” (v.42), totes dos a la debuta del vèrs e amb un cavalcament. 115 L’estudi de Cansoneta s’apèva sus: http://www.buenastareas.com/ensayos/ComentariCansoneta-Leu-e-Plana/3901654.html http://blocs.xtec.cat/catpoesia/els-origens/la-poesia-trobadoresca/guillem-de-bergueda/ aniell.files.wordpress.com/.../comentari-de-text-1r-btx. 44 �Las apostròfas son frequentas en çò de Guillem: per exemple, dins Un sirventés ai en cor a bastir, se refortís l’apostròfa de “Reis castellans” (v.33), son meses en evidéncia los noms de personas, joglars (“Joglars, no·t desconortz”) o amics: “A mon Tristan” (v.41) e “Ha, Castelbon” (v.44). Aital se destaca l’advèrbi “astivamen” (v9); l’expression “als turcs” (v.15) pren mai la valor d’una menaça. La segonda estròfa de Eu non cuidava chantar comença per “Baros”, la tornada per “Sogra”; las coblas dos, quatre e cinc de Cansoneta leu e plana començan per “Marques”. Amb lo refranh, aquò dona un sonsonet ironic e trufaire que deu agradar al mond qu’escotavan e coneissián los personatges. Lo vèrs 2 de Amics Marques, enqera non a gaire met lo mot “canssonˮ entre dos adjectius que sugerisson quicòm d’agradiu. Es l’aplicacion de la ditologia: “coinda cansson e bona”, “m’autrej e m’o dona” (v. 4); “d’engan e de no-fes” (v. 38) que sosten l’art de denigrar. L’emplec del condicional 2 de «m’agratz» (v. 20 e 26) es un biais de se trufar de la maladreça del Marques que podiá pas tuar lo trobador: n’èra pas capable. Podèm notar la posicion de “enemic” (v.5) amb la meteissa rima dins la segonda cobla al vèrs 13: “mendic”. Es per marcar encara mai qu’aquel Marqués es pas un “amics” mas un enemic vertadièr. La “lanssa” èra “mosa”: l’adjectiu en fin de vèrs se pòt raprochar de “vana” (v.24) atribuit a la man del Marqués, e benlèu de “gossa” (v.28). Amb lo sosten del subjonctiu imperfach de “si·l lanssa non fos mosa” (v.20) l’imatge de freuletat de la lança es una metafòra, una critica resconduda de la manca de virilitat e de coratge del Marqués. Notam l’art de la lingüistica dins la practica de la lenga d’un Catalan que coneis son “provenzal” perfièchament. L’emplec suggestiu de la conjugason es conegut e practicat per Guillem dins Amics Marques: lo subjontiu imperfach amb lo conjoncion “se” es un biais de supausar quicòm que se pòt pas passar e aital de far conéisser los defauts e las incapacitats de Mataplana: “si fossetz calvs” (v.8), “si·l lanssa non fos mosa” (v. 20), “si·l col pocsetz enpeigner” (v. 25). Al contrari, quand s’agís d’una accion realizabla e complida per Guillem, es lo present qu’es emplegat: “si·us empeissi” (v. 10) e “si esser pot” (v. 16). Bertran, el tanben, coneis lo poder de la conjugason e l’emplec del condicional 2 permet de refortir l’art de la litòta: “Berengier de Besaudunes Li retraissera, si-l plagues” 116 Dins Eu non cuidava chantar Guillem utiliza un datiu etic quand ditz: “E car me fetz plorar Ma Sogra, q’es bell’e bonaˮ (v. 13-14) Òm vei que, aquí, lo “ieu” de Guillem apareis amb una tonalitat esmoguda, que, s’es pas plan sincèra, es almens fòça personala. Aquel sentiment es renforçat pels vèrses 29 a 35 ont lo trobador s’adreiça a Estefania de Berga. 116 «si elle le voulait bien («la bonne reine»), je lui reprocherais Béranger de Besalu, puisque je critique tout à fait ses mauvaises actions.» V. 48-49, Pois lo gens terminis floritz. 45 �Lo vocabulari injuriós, la ditologia (v. 4: “autrej” e “dona”; v. 7: “anta”, “afan”, “destric”), l’enumeracion (v. 28: “glat”, “crit”, “huc”), l’anominacion (v. 11 e 17: “gabaire”, “gabar”), las comparasons amb los animals: “gossa”, “raineta”, las metafòras, las expressions popularas (“mala gota”, v. 15), l’esquèma rimic, totes aqueles mejans son al servici del denigrament apevat sus l’ironia e la trufariá la mai evidenta. Per contra, los mejans grossièrs lo rescontram pas en çò del Lemosin e mai se, dins Pois lo gens terminis floritz parla de la mar que purga lo rei. O ditz d’un biais umoristic, imatjat e discrèt. Sembla pus rusat e fin. Vesèm dins son biais de parlar indirectament d’un eveniment una abiletat complida. L’estructura de las coblas doblas es causida per sotalinhar las diferéncias. Dins Joglars, no·t desconortz, las doas primièras coblas s’opausan a las doas seguentas: lo futur (“serai”, v. 6 e 10; “tenra”, v. 7) e l’afirmacion d’èsser un bon vassal (lo present: “non a vassal tant bo”, v. 12) per apiadar lo rei d’Aragon contrastan amb las criticas e la marrida educacion, la trivialitat de las metafòras emplegadas. La rusa poetica de Guillem consistís en comandar una tasca politica malaisida a son joglar: solicitar del rei una favor, la d’èsser liberat de preson e, sustot, qu’escote pas sos detractors puèi que se somet. Mas, a partir del vèrs 15 (coblas tres e quatre), en realitat se congosta dins la critica de sos enemics: la repeticion anaforica de “ni” (v. 16, 17, 18) permet de ne presenta tres. Los imagina a la cort quand son a plaidejar per sa liberacion. Dins la cinquena cobla torna a son pretfach e manda a son joglar que recite dabans sos amics aqueste recit que el, lo trobador, ven d’escriure. La ditologia de “comta e di” (v. 31) sotalinha lo desir d’èsser rapid per poder profitar de sa libertat. Dins Amics Marques de Guillem (6 coblas de 8 vèrses de 10 silabas) es la meteissa estructura que Bel m’es quan vei chamjar lo senhoratge (5 coblas de 8 vèrses de 10 sillabas) de Bertran. Aquí Guillem jòga d’una estròfa a l’autra per aprigondir sa critica. Las coblas doblas permeton aquel jòc d’oposicion o de comparason: aquí son evocadas doas vergonhas dins doas laissas. Repren dins la cobla 3 l’idèa de la cobla 2 amb mai de fòrça a prepaus de l’aventura del “camp de N’Albert” (v.7): es aital que pintra un Marqués ridicul e incapable de se servir de sa lança, simbòl de son organ sexual. La lança se rescontra dins las estròfas 2, 3 e 4. Dins los vèrses 25 e 17, vesèm a la cesura los mots “colp” e “corns” coma per evocar lo còp recebut pel marit “escogossat”. “Volpill” (v.13) e “coart” (v. 43 semblan se respondre a la meteissa plaça cadun dins son vèrs. Es una finesa de construccion que redobla la violéncia del còp que se vòl donar a qualqu’un. 46 �Lo vocabulari tecnic del mestièr de fustièr dels vèrses 47 e 48 es del domèni prosaïc coma l’imatge - agradiu mas burlesc - de la raineta. Tot aquò servís a pintrar un Marqués fals e ridicul. 2. Las debutas faceciosa e lo ton leugièr, donat pels mots corts (v. 1 e 2), de Cansoneta leu e plana, espontanèa de Amics Marques (G. de Berguedà), primaverenca e tipica del biais de trobadors coma B.de Ventadorn, dins Pois lo gens terminis floris (B. de Bòrn), accentúan lo contrast amb lo demai qu’es mai seriós o trufandièr e agressiu. Benlèu que per Bertran es l’evocacion d’un aspècte plasent de la vida mas que correspond al moment ont se debanan los combats e las guèrras. La ditologia, dins Pois lo gens terminis floritz, met en evidéncia la beltat de la prima: “jauzions e gais” (v.2) mas servís tanben per sotalinhar la violéncia del denigrament d’un enemic: “flac e vans e sojornaditz” (v.18), “fals reis perjurs e savais” (v.55), “a quintais e a fais” (v.56). Bertran met l’anominacion al servici de sa critica e de son acusacion de traïson: “atur” (v.34, v.41), “traï, traïtz” (v.35, 52, 62). Aquel poèma presenta l’alternància de vèrses octosillabics e d’un vèrs tetrasillabic amb la meteissa rima: es posible de supausar que l’autor a causit aquela disposicion per destacar un mot, una idèa o un defaut del personatge blaimat: “c’ab mal agur” (v. 6), “del rei Tafur (v. 33), “sol s’i atur” (v. 42), “mas tot rencur” (v. 51), “pos ab cor dur” (v. 60). G. Gouiran parla d’una “plaisanterie par hyponoia.”117 a prepaus del regèt qu’es un biais de se trufar, criticar e sugerir e que trobam dins los vèrses 16 a 18: “Greu er que en mar no-l debur L'aura, car tant es pauc arditz, Flacs e vans e sojornaditz.” L’ironia es clara dins l’imatge de la mar que purga; es encara mai fòrt que l’acusacion neta d’èsser un òme de “bas paratges” (v.10). Plaçar “l’aura” destacada del vèrs precedent en cap del seguent sugerís la freuletat de la persona agantada per la paur. Mòstra amb umor çò que pòt arribar sus una barca en mar mas tanben es una pròva de manca de coratge de far dins sas calças, un eufemisme rescondut. Es lo regèt dins Cant vei pels vergiers desplegar que fa rire lo public qu’escota: lo nom del rei “d’Arago”, que totes sabon èsser l’enemic de Bertran, es a la debuta del vèrs 2 de la segonda cobla, situat risolièrament entre “acordar” e “tornar en paus”: “Ab lo rei mi voill acordar D’Aragon e tornar en paus” (v.9-10) 117 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. clxix. 47 �Tornamai, quand Bertran vòl garçar una marridesa ironica e injuriosa, es lo regèt que sotalinha son idèa: “Que d’un sol s’en saup ben pagar, D’Artuzet, don fai a blasmarˮ (v.38-39) L’ellipsi del nom del rei acusat es un biais de sotalinhar la duretat de la critica quand conta la malafacha del rei d’Aragon: “Que de sos pres pres esmenda Del rei, que·ls i degra liurar, E volc en mais l’aver portar Que hom totz sos pres li renda.” Mas Bertran a jà parlat d’el e sap que Richard comprendrà. La ditologia del vèrs 5 de Cant vei pels vergiers desplegar mòstra plan lo ròtle dels joglars qu’es d’espandir los cants dels trobadors dins totes los luòcs: òm vei l’estenduda de la coneissença dels poèmas pels soldats: “ “E·l sonet que fan li juglar Que viulen de trap en tenda” (v.4 e 5) Las enumeracions “Los cendatz grocs, indis e blaus” e “Trombes e corn e graile clar.” insistisson sul contrast entre lo “vergiers” ont naisson las flors e las fruchas e lo siti dels combats, plen de bruches e de colors. La debuta tradicionala se transforma lèu en espectacle joiós de l’òst en marcha e puèi, ven la descripcion dels combats ferotges. G. Gouiran parla pasmens d’una “guerre aseptisée” e ditz que “le troubadour a procédé à une sorte de sublimation de l’objet décrit, réduit à une combinaison de couleurs et de sons.”118. Lo vèrb “desplegarˮ conven per la natura que s’esvelha coma per las tendas que son montadas sul prat batalhièr: lo cavalcament refortís la suspresa del contrast entre l’evocacion primaverenca e la realitat: “Cant vei pels vergiers desplegar Los cendatz grocs, indis e blaus M’adousa la vos dels cavaus” Las colors son las colors naturalas del “vergiers” mas son atribuidas als elements guerrièrs. Abans de parlar de la musica dels joglars, es la votz dels cavals qu’ausís l’autor e que li agrada: “m’adoussa”. Es pasmens un son pauc agradiu que precedís l’orquèstra dels instruments militars. Podèm veire una similitud amb l’autre cant de guèrra: be·m platz lo gais temps de pascor. 118 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 48 �Un autre biais d’exprimir lo sentiment de gaug lo rescontram dins Bel m'es quan vei chamjar lo senhoratge. La represa anaforica de l’expression “Bel m’es” insistís coma tota repeticion sul plaser e sembla èsser un biais de dire que sembla acostumat pels trobadors. Es una locucion impersonala que se tòrna trobar dins Pèire de Bergerac (bel m’es quant aug lo resso, 329, 001), Bernard de Ventadorn (bel m’es quan eu vei la broilla, 070, 009); R. Vidal (bel m’es quan l’erba reverdis 411, 002); P. Vidal (be·m agrada la covinens sazos 364, 010). Es presenta tanben dins Marcabrun (bel m’es quan la rana chanta 293,011; bel m’es quan son li frug madur 293, 013; bel m’es quan s’azombra·l treilla 293, 012); P. d’Alvergne (bel m’es, quan la roza floris /e’l gens terminis s’enansa 323, 007) e B. de Rovenhac (bel m’es quan vey pels vergiers e pels pratz, 066, 001). Sa repeticion e las perifrasas qu’exprimisson lo plaser son per B. de Bòrn un mejan clar de sotalinhar lo costat agradiu e plasent d’un espectacle de guèrra e de combats. Las coblas doblas refortisson l’opausicion entre joves e vièlhs (5 coblas de 8 vèrses de 10 sillabas). L’enumeracion dels aliments: “blatz e vis e bacos”, “ous e formatge” (v.34 e 35) e son aspècte prosaïc contrastan amb la volontat desguisada de convéncer lo rei a se mostrar jove e valent. Es aital que Bertran vòl forçar “Richart” a se lançar dins una batalha. L’imatge de la joinessa e del vielhum coma sinonims de coratge o de coardiá es conservada dins la tornada. Lo poder dels vèrses 1 a 4 d’aquel tèxt es clar se pensam a l’istòria: Bertran suggerís un successor a Enric II: la litòta es plan l’art de dire sens exprimir la causa: “Bel m'es quan vei chamjar lo senhoratge E·lh velh laisson a·ls joves lor maisos, E chascus pot laissar en son linhatge” L’estròfa 2 mòstra pas cap de critica sul fisic de la femna ni de l’òme, a despart, benlèu, del vèrs 21, ont Bertran ditz de la dòna: “Joves se te quan garda son corps bel”. 119 Per contra, las dents de Mataplana semblan encara mai grandas (e l’òme encara mens agradiu…) quand son comparadas amb la duretat de las pèiras de “Melgur” (v.8-10 de Cansoneta leu e plana). Es çò meteis dins Amics Marques quand Guillem se ritz de la rasca de Mataplana, de sos paures vestits: v. 8, 13. La comparason dins Bel m’es quan vei chamjar lo senhoratge es emplegada mai coma una mena d’antifrasa per renfortir los costats positius esperats d’una dòna digna d’aquel nom e / o d’un cavalièr noble e “pros”; aital l’autor sotalinha, coma amb un procèssus antinomic, los desfauts. 119 Cf. Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. 758. 49 �L’aparéncia fisica fa pas l’objècte de traches ponchuts en çò de Bertran mentre que Guillem es pesuc dins sas criticas e caricaturas. Aquela caricatura que deforma los traches del Marqués de Mataplana aumenta lo poder de las acusacions e la fòrça del sarcasme. Segon l’autor espanhòl Milá y Fontanals120, l’òme Guillem es un “odioso personaje” e sas composicions son plenas d’un cinisme identic al de Guilhèm de Peitieus e son mai sanguinàrias que los poèmas de Bertran: “tan cínicas coma las de Guillermo de Poitiers, mas sanguinarias que las de Bertran de Born…” . La tonalitat generala del poèma Bel m'es quan vei chamjar lo senhoratge ont las repeticions e las alternàncias donan un ton leugièr e dançarèl, s’opausa clarament a la del darrièr cant de Bertran Quan mi perpens ni m’albire, ont las questions sul devenir dels òmes prefiguran puslèu las interrogacions essencialas e existencialas que se pausa Hamlet121: “To be, or not to be: that is the question”; èsser o pas èsser? Que valon los òmes? “Aitan es freols l'eforz Lo jorn c'om pass a los porz On van tut, ses contradire. Cals que·s fassa gais ni·s mire, A toz es comunals morz.” (v. 23 a 27) Lo regèt o encavalgament dins los vèrses 19 a 22 dona un ritme brusc, a l’imatge de las reflexions desordenadas e inquiètas de Bertran: “Que es hom, quant m'o cossire Ni que val? En ren no·m teinh. E doncs rics per que si feinh? Es rics? Anz n'es trop a dire” Aqueles vèrses nos fan pensar tanben a l’autor espanhòl Pedro Calderón de la Barca122 qu’escriguèt, en 1635, la pèça La vida es sueño ont Segismundo se pausava la question de saupre çò qu’èra la vida. Sa responsa èra voida d’espèr, d’esperança: la vida es un sòmi, una illusion, una causa irreala e que los quites sòmis son somiats: “¿Qué es la vida? Un frenesí. ¿Qué es la vida? Una ficción, una sombra, una ilusión, y el mayor bien es pequeño; que toda la vida es sueño, y los sueños, sueños son.” 120 Milá y Fontanals Manuel, De los trovadores en España, Barcelona, 1861. P. 278. Shakespeare William, The Tragical History of Hamlet, Prince of Denmark, coneguda amb lo títol Hamlet, es la pèça mai longa e celèbra de l’autor anglés. La primièira representacion se situèt entre 1598 e 1601 Lo tèxt foguèt editat en 1601. La question plan coneguda del monològ d’Hamlet es dins la scèna 1 de l’acte III. 122 Pedro Calderón de la Barca, 1600-1681, poèta e dramaturgo. Las questions se situan a la fin de l’acte 2. Segismundo es un prisonièr encadenat dins una torre per çò que son paire lo rei Basilio crenta que son enfant venga un tiran. 121 50 �Dins son darrièr sirventés que sona coma un cant d’adieu al mond, Bertran oblida pas qu’es un compositor de tria. La poténcia divina es mesa en relèu amb aquel artifici retoric del regèt dins los vèrses 28-29: “Lo Seinhor, qui es complire De toz jois, prec c'ab nos reinh” La ditologia dels vèrses 31-32 es refortida pel quiasma que met en contacte dirècte “deslials e falsˮ e contunha l’idèa del vèrs 9: “mals talansˮ e dels “necis deporzˮ (v. 14): “Cant mi membron li sospire Deslials e fals conort.ˮ Oblida pas tanpauc de donar un còp de pè a un eventual criticaire quand ditz (v. 3536): “Tals n'er ben leu escarnire, Qu'eu soi vius et el n'er morz.ˮ L’anominacion sul mot refranh «mortz» (vèrses 9, 18, 27, 36, 45, 48 e 51) insistís sul caractèr indefugible de çò qu’espèra totes los òmes. Sona coma una acceptacion de son astre per Bertran. - Òm poiriá daissar una plaça per l’iperbat que sembla èsser un punt comun als dos poètas e benlèu una biais d’escriure considerat coma corrècte a lor epòca mas que, pels legeires modèrnes, es, de còps que i a, un pauc escur. Fa pensar a Paul Valéry o a l’espanhòl Góngora.123 Ne podèm veire qualques exemples: Per Guillem, dins Cansoneta, v. 32-33 “et anc fills de crestiana pejor costuma non mes.ˮ Per Bertran, los v. 8-9 de pois lo gens terminis “Sai venc lo reis, don es aunitz, Esser soudadiers logaditz” Los v. 28-30 “Lo reis cui es Castrasoritz E ten de Toleta-l palais Laus que mostre de sos eslais” Los v. 37-39 « Lo bons reis Garsia Ramitz Cobrera, qan vida-il sofrais, Aragon, qe-l monges l'estrais » 123 Cf. https://archive.org/stream/gongoraetpaulval00henr/gongoraetpaulval00henr_djvu.txt Henry Albert, GONGORA ET PAUL VALÉRY Deux incarnations de Don Quichotte, Le Flambeau Bruxelles, T. 1 Année 20, No.4 Avril, 1837. Henry Albert: nasquèt a Grand-Manil (Belgica) en 1910 e moriguèt a Nancy en 2002, fogèt doctor en filologia romana. 51 �Dins cant vei pels vergiers desplegar v.45-48 “Qu’anc l’entreseings fags ab benda De la jupa del rei d’armar Que·l baillet, no li puoc guizar” v. 61-62 “E reis que loger atenda De seignor, be·l deu affanar;” - Dins Bel m'es quan vei chamjar lo senhoratge son evocats d’elements superficials coma los vestits que son malgrat tot importants sul plan sociologic: son un present del nòble a un joglar (“vestirs vertz ni blau”, v. 35 de Cant vei pels vergiers desplegar). Son una pròva de la situacion sociala mas se un vièlh n’en pòrta tròp (v. 37), es benlèu per çò qu’es afrejolit o avar, e a dire un marrit cavalièr. Dins la societat medievala occitana cal èsser “larc”, generós, degalhaire, sustot dins lo mitan aristocratic. Cal pas estalviar los dons que devon èsser “estragatz” (v. 28), tanpauc la noiridura (v. 35-36). Al contrari, cal cremar los bens: lo cavalièr es “joves” “quant art l’archa el vaissel”. Aquel adjectiu “joves”, G. Gouiran l’explica dins sa tèsi.124 Es lo moment que dessepara l’adolescéncia de l’edat madur. Mas es tanben un mot que conten lo sens de qualitat morala. Representa las valors cavaleirosas mai presadas: larguesa, servici d’amor, que donan de prestigi al senhor o a la dòna. Aquela deu saupre causir son amador dins son mond e se donar a el sens emplegar d’artificis e sens mancar a las reglas d’una bona conducha. Tanpauc son necesaris los artificis per que se mantenga en bona forma, per èsser totjorn polida e agradiva: de pas aver recors a “faitel”. La conclusion de G. Gouiran ditz que “[…] l’idée de jeune âge demeure presente, liée à la notion de perfection.”125 Dins las òbras causidas de Bertran se destaca sonque un imatge concrèt e ortalièr dins lo vèrs 60 de Pois lo gens terminis: “Quan n'ac traich lo vert e-l madur”, per illustrar l’idèa que tot es estat raubat. - Se los òmes e las femnas son fòrça importants, lo bestiari a son ròtle, encara qu’es un pauc redusit. L’abiletat lingüistica apareis dins lo domèni de la metafòra que Guillem emplega amb l’ajuda del lexic del campestre de Amics Marques, enqera non a gaire: “Huc de gossa” (v. 28), “Vas vos no·n sap lo traich d’una batzola / per so amdoi legitz en un’escola” (v. 39/40). 124 125 Gouiran Gérard, Op. cit., P.cxv acxvii. Gouiran Gérard, Op. cit., P. cxvii. 52 �Per indicar sa jòia se servís d’una raineta (v. 30/31 Amics Marques): “anz es plus gais que raineta en fon que ses aiga non poiria star sana plus q’ieu d’amor un jorn de la setmana ». Dins Cansoneta, prepausa las ortigas per sonhar lo Marqués: “ops i auria ortiga” (v. 18) Lo “volpill” de Amics Marques (v. 43) es lo representant tradicional e natural de la rusa, l’engana, l’astúcia e de la traïson: es lo simbòl, lo totèm del Marqués. Lo caval, per Guillem, es un biais metaforic de parlar de virilitat e d’omenatge a las dònas, amb forfantariá: v. 23 a 25 de Joglars, no·t desconortz: “D’aqestz n’i a tals tres c’ab lor moillers ai jon, et abeurat cen vetz mon caval a lor fonˮ Per Bertran, lo caval es una aisina de combat. Es lo doble de l’òme, son alter ego. Los cavals son sovent evocats dins be·m platz lo gais temps de pascor. Semblan de far pas qu’un amb los cavalièrs: “Chavaliers e chavals armatz” (v. 10) e “en chaval armatzˮ (v. 23), “chaval” (v. 36), “chavals”’ (v. 45). Son d’instruments de guèrra, pas de lucha amorosa. Per evocar la jòia que li dona la guèrra Bertran emplega las repeticions, las enumeracions: per exemple de “platz” (7 còps), “mortz” (3 còps), “armatz” (3 còps), “chaps e bratzˮ (v. 39), “mortz e nafratz” (v. 36). Cal insistir sus la declinason de las formas per evocar l’agradança: “be·m platz”, “platz mi” (v. 6, 11, 13, 15), “ai gran alegratge” (v. 8), “et autressi·m platz” (v. 21); tanpauc l’emplec de la metafòra que sotalinha la prigondor del gausiment: “tan no m’a sabor / manjar ni beure ni dormir” (v. 41-42) fàcia a las orrors de la batalha. Lo ritme del plaser es tanben marcat per la represa, dins totas les coblas, del relatiu “quan” / “quant”: v. 3, 6, 9, 11, 13, 16, 22, 37, 43. Segon G. Gouiran, “l’expression qui revient tout au long de la chanson plaz mi quand, “je suis heureux quand” a pour effet d’abstraire le verbe qui suit la conjonction de temps du présent pour en faire une simple généralité.”126 126 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 53 �Òm diriá que Bertran agacha lo combat e sos preparatius coma se se metiá en “metaposicion”, en observator de çò que va arribar e coma se se chalava, se regaudissiá per avanci dels eveniments futurs. Aquela sensacion es refortida per l’emplec del futur dins los vèrbes: “Veirem a l'intrar de l'estorˮ (v. 33) “E qant er en l'estor entratzˮ(v. 37) L’evocacion del moment es precedida per la descripcion e l’enumeracion de las aisinas de combat: “massas e brans, elms de color, / escutzˮ (v. 31-32) e de las accions violentas que permeton: “tranchar e desguarnir”. La presentacion del libre de J. E. Ruiz Doménech127 presenta aital aquel personaje curiós de l’Istòria e de la literatura: “A uno le gustaba la guerra como razón de la vida (Bertran de Born); […]”; (la guèrra li agradava per çò qu’èra sa rason de viure). La repeticion del moment: “l’entrar de l’estor” e “en l’estorn entratz”, indica que l’accion es pas començada o que l’autor l’imagina coma aimariá de la veire. Òm diriá que Bertran sòmia lo combat pendent los moments d’ivèrn quand la guèrra es impossibla e se projècta dins la futura realitat que deseja viure e veire. Lo vèrb “veire” es fòrça repetit: v. 6, 13, 16, 33, 47, 49 e mai se un autre vèrb que evòca lo sens de l’audicion es utilizat: “auch” (v. 43, 44, 46). Es sostengut per las alliteracions en “oˮ e “aˮ que suggerisson los bruches, lo çaganh e los movements, coma los sons de l’expression “ab valen vassalatge” (v. 25). Son en opausicion amb la debuta joiosa e leugièra: “fai fuolhas e florsˮ (v. 2). Es un contrast que sembla comic de cambiar los cants dels aucèls e las floretas per las tendas de campanha e los cavals. L’estil dirècte evòca los crits dels soldats coma dels assejats (v. 43: “a lorˮ; v. 4: “aidatz! Aidatzˮ); l’emplec de las cesuras dins los vèrses 31/32 e 49/50 (“massas e brans, elms de color, / escutz tranchar e desguarnir”, “e vei los mortz que pe·ls costatz / an los tronzos ab los cendatz”) destaca los mots que son essencials per l’autor. Lo quiasma del vèrs 40 sotalinha lo contrast entre lo mond vius e los mòrts: “mais val mortz que vius sobratz”. 127 Ruiz Doménech J.E., Personajes intempestivos de la Historia, Gredos, 2011. 54 �Podèm destriar qualques mejans poetics de Bertran transformats en armas de combat: l’enumeracion de las aisinas de combat: “massas e brans, elms de color, / escutzˮ (v. 3132), de las necessitats oblidadas a favor de la guèrra: “manjar ni beure ni dormir” (v. 42); la ditologia dels vèrses 7: “tendas e pavilhos” e 17: “barris rotz et esfondratzˮe 52: “chastels e vilas e ciutatz”. Cal pas oblidar las repeticions de “E”, “e”, “et” que ritman l’avançada de las enumeracions e los progrèsses dels combats: L’utilizacion de las coblas unissonantas dona un ritme perlongat. L’estructura del poèma Be·m platz lo gais temps de pascor es entrecopada coma per seguir, acompanhar lo ritme de la batalha: alternància de vèrses octosillabics e exasillabics. Sembla èsser la presentacion d’un païsatge pels auditors d’aquel sirventés, un pauc coma dins un filme de uèi. Benlèu se pòt devinar un movement d’anar e venir dins aquel tèxt que fa una presentacion generala, coma un plan d’ensems de la situacion amb la primièra estròfa, per passar, puèi, dins un plan sarrat, als òmes e a las accions que se succedisson, coma “fugir” (v. 12) e “venir” (v. 14), plaçats en fin de vèrs totes dos, abans de donar de detalhs precises sus las nafraduras (quatrena estròfa), per acabar amb la fin de la lucha. Bertran nos daissa amb la vision dels còrses nafrats per apostròfar subte los barons (“Baro”, v. 51) e indicar clarament a qual èra destinat aquel tèxt: “A n’Oc –e-No” (v. 55). Es la meteissa abiletat tecnica que Guillem dins Amics Marques, enqera non a gaire, al vèrs 48 (“que cinc anz a non donet colp ni pres”), per garçar lo còp de gràcia a la fin d’un poèma. Tot aquò: lexic, retorica, dona una sensacion de realitat de visualizacion dirècta. L’afirmacion de A. Jeanroy que Bertran es «un condottiere besogneux et sans scrupules, qui se trouvait être un poète de génie.»128 sembla plan justificada. La retorica, la bastison del tèxt fan que tot aquel poèma es un cant d’amor a l’accion de la guèrra. Permet tanben de remembrar lo ròtle de la guèrra pels princes, nòbles: “la guerre est la grande activité de l’aristocratie.”, “seule la fonction guerrière justifie leur existenceˮ129. Es un biais de provar que la guèrra es un mejan de trobar l’onor, la glòria: “Et atressi.m platz de seignor, Qand es primiers a l'envazir En caval, armatz, ses temor, C'aissi fai los sieus enardirˮ (v. 21-24) 128 Jeanroy Alfred, La poésie lyrique des troubadours, Privat, Toulouse, 1934. P. 199. http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/rbph_00350818_1935_num_14_4_1561_t1_1368_0000_2 129 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. 55 �Per Martine Dauzier130, la societat d’aquel temps es una societat “où la guerre est d’abord une immense fête de la destruction, une danse dans le tournoiement des combats et des assauts.ˮ Las orrors, las violéncias e la mòrt son pas grèvas pel nòble que vòl pas demorar en patz tròp longtemps e se vòl respectar son estatut de cavalièr: “Chascus hom de paratge Non pens mas d'asclar caps e bratz, Car mais val mortz que vius sobratz.ˮ (v. 38-40) Aquel laus a l’art de guerrejar es benlèu lo cant del cicne d’un biais de se batre qu’es a mand de desaparèisser o de se modificar. Pòt èsser tanben lo sovenir del sèti de son castèl d’Autafòrt qu’inspira a Bertran un document que nos fa cabussar dins la lucha medievala. “La guerre selon le coeur de Bertran est celle qui laisse toute sa place à l’exploit personnel et où ne dominent pas les ruses tactiques ou les armes à longue portée”. Vaquí una conclusion de G. Gouiran que conven perfièchament al poèma.131 Malgrat l’abséncia de critica anticlericala dins las òbras estudiadas, òm se pòt demandar se Bertran èra religiós o pas. Dins son darrièr poèma lo mot “Dieus” es sovent dich (4 còps) e designat per una perifrasa: “Cel qu’es verais e fort” (v. 6) e “a cel en soi grazire” (v. 49). L’expression “Lo Seinhor” (v. 28) es a la cesura d’un vèrs eptasillabic per èsser mesa en relèu. Bertran sembla plen de regrèts, de pentiments: las questions indirèctas del vèrs 2 (“qu’eu son, ni de cal part venh”) e las interrogativas dirèctas dels vèrses 19 a 22 sus l’òme, la vida, l’astrada umana, lo sentiment de fragilitat fàcia a la grandor divina, lo crit: “Alas del cor!” (v. 30) serián una pròva de sa fe e de sa cresença o de sa coneissença de las questions religiosas132. Als vèrses 39 a 41, aprenèm que coneis la causa religiosa: “C'ab atretal entreseinh Nos a traiz uns traire, Saludan;ˮ Notam que lo refinament es una caracteristica de Bertran al contrari de Guillem que se servís dels renècs coma d’una aisina poetica: dins Eu non cuidava chantar: “Dampnedieuˮ (v.16) e “Dampnidieusˮ (v.28) de Un sirventes ai en cor a bastir. 130 Dauzier Martine, “Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. 131 Gouiran Gérard, «B. de Born miles in ultima voluntate sua: une conception chevaleresque de la guerre? », RLR, La guerre au Moyen Âge, PULM, Tome CXVI, 2012, N°2. P. 347 à 366. 132 Cf. Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985.P. xlii. 56 �Avèm vist que la longor dels vèrses facilita l’expression dels sentiments, de la idèas e que la plaça dels mots es pas anodina: per exemple, dins Joglars no·t desconortz, Anfós, es qualificat de “bon rei palazi” dins un vèrs après “Dieu” per refortir la lausenja ipocrita (v. 33-34). Lo vèrs 33 de Un sirventes ai en cor a bastir mescla la ditologia e las alliteracions coma per suggerir a l’auditor lo movement de Guillem que se vira cap al rei de Castelha e evòca sa traïson “momentanèa”: “Reis castellans, vas vos mi volv e·m vir”. La falsetat de l’autor es sotalinhada per la ditologia, encara, quand ditz: “mos cors es marritz e s’esmaia” (v. 13). Engulhar l’expression “a son dan” (v. 16) dins un vèrs es una menaça resconduda: “e non aura a son dan plus espert” amb la proximitat del mot “espert”. Dins lo tablèu del vocabulari avèm notat una tièra de noms de personas e de luòcs. Es curiós aquel metòde de crear aital una òbra poetica. M. Dauzier ditz, a prepaus de l’òbra de Bertran: “Il ouvre les sirventes sur la geste grâce en particulier à la poésie des toponymes et des noms illustres. Il multiplie plus qu’aucun autre ce style proprement épique, celui des listes évoquant des châtellenies, buttes fortifiées, villes franches, des alliés, des ennemis.”133 Aquel biais d’enumerar, de citar d’eveniments istorics mai o mens vertadièrs o bestòrts obesís a una volontat: la de transmetre una coneissença a tot lo mond, que siaguen soldats sul prat batalhièr o que siaguen dins las corts, e aital far òbra pedagogica per ensenhar cossí se deu portar un cavalièr, un nòble, un sobeiran. Bertran sap se servir de la tecnica, de sas coneissenças literárias e istoricas per fargar una òbra plena d’ardor e de passion. E. Hoepffner complèta lo portrach de l’òme, del nòble e de l’artista: “C’est en chevalier et en soldat que Bertran a vu la guerre […]. Mais il l’a vue encore en poète et en artisteˮ.134 Aquò es per Bertran. Mas tanben, coma per Guillem, l’art de la retorica obesís a un desir de cobrir d’un vernís de vertat e de realitat un deluvi d’insults e d’injúrias per melhor blaimar un enemic. 133 Dauzier Martine, « Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. 134 Hoepffner, Ernest, Les Troubadours, Armand Colin, Paris, 1955. P. 122. 57 �Aquel estudi, un pauc “forra-borra”, dels mejans literàris emplegats pels dos trobadors per sotalinhar, transmetre lors sentiments d’òdi o d’amistat, afortir lors biais de veire la vida, las luchas personalas o regionalas nos a permés de melhor los apreciar sul plan cultural e de los conéisser un pauc mai dins lor existéncia. Mas nos podèm demandar ont ne sèm, uèi, de Guillem de Berguedà e de Bertran de Bòrn en particular e de la literatura e de la coneissença dels Trobadors en general. V. Recepcion Charles Trenet, en 1964, cantava: «Longtemps, longtemps après que les poètes ont disparus, leurs chansons courent encore dans les rues». Los Trobadors e lors cançons an traversat los sègles e nos demòran lors poèmas, d’en primièr inspirats per la Fin’amors que coneguèt una evolucion. A la fin de l’edat d’aur, i aguèt lo desplaçament de l’amor cortés e pagan per la dòna cap a l’adoracion religiosa per la Vèrge. Lo sirventés, pus marcat politicament, es demorat malgrat tot dins las memòrias e a interessat los seguidors literaris. Coma o afirma A. Jeanroy135 dins l’article de La Revue des Deux Mondes: “La Poésie provençale au moyen âgeˮ: «le sirventés historique et politique est vraisemblablement celui [le genre] qui a été le moins épargné par le temps.» Es vertat qu’aqueles poèmas èran compausats sustot per de senhors que crentavan pas tròp de reaccions violentas del costat de los qu’èran atacats136. E lor tonalitat istorica es benlèu un pauc passada de la memòria dels legeires actuals. Per Guillem sa cruseltat refinada e sas insinuacions suls personatges de son temps nos interèsson belcòp mens uèi que los auditors de son epòca. Nos podèm demandar cossí se son conservats qualques documents e cossí son arribats duscas a nosautres. D’efièch, de Dante a Max Roqueta, dels poètas de La Pléiade a Léo Ferré e Alain Baschung, lo sovenir literari de la poesia dels Trobadors es variat e totjorn viu tot lo long dels uèch sègles de literatura occidentala.137 Benlèu Rutebeuf dins sas criticas contra lo clergat s’inspirèt de l’esperit del sirventés mas calguèt esperar los Romantics e lo sègle XIX per veire una reconeissença pus clara. 135 Jeanroy Alfred, «La Poésie provençale au moyen âge», La Revue des Deux Mondes, T. 155, septembre-octobre 1899. 136 Gouiran G., Le poète et le prince: le cas Bertran de Born, in Les Troubadours et l’Etat toulousain avant la Croisade. Actes du colloque de Toulouse (9 et 10 décembre 1988), «Annales de Littérature Occitane», CELO/William Blake and Co. Edit.1997. P. 217. 137 www.trobar-aquitaine.org L’art des troubadours. La musique. 58 �E uèi, de tèxtes critics e d’analisi, de collòquis literàris recents 138 (en 2010, 2012, 2013, per exemple), las pinturas e las interpretacions musicalas son una pròva qu’aquel interés es totjorn viu. Per parlar de la recepcion dels Trobadors cal evocar la question de la conservacion dels documents e de las melodias. Se lo trobador escriviá las paraulas de son poèma daissava sovent al joglar lo trabalh de composicion de la musica. Aviá la libertat de far a son agrat e s’inspirava de las cançons popularas de l’epòca. Es benlèu un pauc diferent per Guillem: M. de Riquer afirma que sonque doas de sas composicions imitan l’esquema d’autras poesias e que òm pòt supausar que la musica del Catalan èra plan seuna e personala.139 Se los tèxtes foguèron conservats amb l’ajuda dels monges copistas, la melodia es pus malaisida de trobar: per Bertran, G. Gouiran parla d’una sola pèça Rassa, tant creis qu’es acompanhada d’indicacions musicalas.140 Coma d’unes cantaires, poètas, escrivans… dins l’istòria e la literatura, Bertran e Guillem s’èran engatjats dins un combat. Lor vida se mudèt en legenda a partir de qualques eveniments marcants que lor Vida pintrèt. Es aital que Bertran es comparat a un conselhièr dels reis e mai se pas cap de libre d’istòria parla de son influéncia politica. L’escritura, al sègle XIII, de las Vidas e Razos son una primièira marca de l’interès qu’aquela literatura a esvelhat. Mas son de documents que son sovent anonims e que s’apevan suls quites poèmas per ne far la glòsa: an contribuit aital a transformar en roman çò que lors autors cresián èsser la realitat e a fargar una part de la legenda en particular per Bertran. Malgrat lo fach que ni lo tèxt ni tota la musica son pas estats notats, que l’oralitat èra la condicion primièra de la transmission, d’unas pèças nos son arribadas completas. M. Zink constata141: “L’oeuvre médiévale, quelle qu’elle soit, est toujours appelée à transiter par la voix, e fonde souvent sur les effets mêmes de la vocalité et n’existe qu’en «performancesˮ. Apond que «le texte médiéval se veut avant tout un aide-mémoire» e que los trobadors èran legits a la fin del sègle XIII e al sègle XIV gràcias a l’organizacion en cançonièr e que l’abséncia de notacion de las melodias es una pròva que los tèxtes èran escriches. 138 Cf. http://www.univmontp3.fr/occitan/index.php?option=com_content&task=view&id=50&Itemid=20&limit=1&limitst art=1 -Cf. «Modernités des Troubadours: réécritures et traductions» 21-23 novembre 2013, Ais de Provença. 139 Cf. Riquer M. de, Guillem de Berguedà, in Història de la literatura catalana, Ariel, vol. 1, 1964, p.8687. 140 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. cxciii. 141 Zink Michel, Littérature française du Moyen Âge, PUF, Paris, 1992. P.17 e 256. De veire tanben per l’escritura e los manescriches las paginas 22 a 25. 59 �Los poèmas restontiguèron en Itàlia, Alemanha e una explicacion als viatges dels poèmas se pòt trobar dins las peregrinacions dels trobadors de cada costat dels Pirinèus o cap a Itàlia mas tanben, benlèu, dins la Crosada. Sabèm que Guillem venguèt en çò de Bertran, que recebèt en çò sieu un trobador faidit Aimeric de Peguilhan. Giraut de Bornelh, Gaucelm Faidit... traversèron la montanha per anar en Espanha. Lo quite primièr trobador reconegut Guillem IX d'Aquitània anèt se batre en Espanha. Quand foguèt acabada la Crosada contra los Albigeses, los Catars emportèron dins los biaças e lor cap lor patrimòni lingüistic e literari vèrs de luòcs pus segurs e fisables coma Itàlia. 1. Lo títol de l’article de M. Dauzier142: “Bertran de Born, itinéraires européens”, es evocator del camin percorregut per las òbras. La lectura atentiva de son article provesís de donadas precisas sus l’itinerai dins lo temps e dins l’espaci dels poèmas de Bertran qu’es un dels trobadors qu’inspirèt lo mai los poètas tardius coma Dante que placèt l’òme dins “l’Infern” de sa Commedia., e tanben Eliot e Pound: es çò qu’afortisson Simon Gaunt e Sarah Kay.143 Lo sègle XIX foguèt important dins la renaissença de la coneissença dels Trobadors, dins lo domèni literari e musical, pels países d’Euròpa e d’endacòm mai. En Itàlia, per exemple, una opèra auriá degut èsser creada a Turin per un jove compositor Amilcare Ponchielli144 que aviá escrich la musica sus un libret de Filiberto Balegno. Walter Zudarič145 ditz que la causida del tèma èra interessanta mas que capitèt pas d’èsser representada l’opèra qu’èra un drama liric en tres partidas. Los Angleses tanben, en 1900, amb la pluma de Sir Maurice Hewlett 146, se servisson del nom de Bertran e de sa vida per lo transformar en un personatge ridicul. Lo tèxt es estat revirat en francés, per Gustave de La Ruwière en 1950: Le démon d’Anjou. Pels Catalans, lo trobador Victor Balaguer147 fa una plaça a son confraire del passat e lo considèra coma un menaire d’òmes. Los Alemands comencèron en 1818 a pensar a las originas de las poesias nacionalas. S’interessèron fòrça al Lemosin148: Uhland149, en 1831, càmbia en drama l’acarament 142 Dauzier Martine, “Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. 143 Gaunt Simon and Kay Sarah, The Troubadours: An Introduction, Cambridge University Press, 1999. P. 281. 144 Almicare Ponchielli (1834-1886), compositor italian, conegut en particular per son òbra la Gioconda 145 Zidarič Walter, L'univers dramatique d'Amilcare Ponchielli, L’Harmattan, Paris, 2010.P. 39. 146 M. Hewlett: 1861-1923. Poèta anglés. 147 Víctor Balaguer, nascut a Barcelona en 1824, moriguèt en 1901; foguèt un òme politic e un escrivan catalan, un dels grands de la Renaixença. Histoire politique et littéraire des Troubadours 148 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. clxxxviii a cxc. 149 Ludwig Uhland, nascut en 1787, moriguèt en 1862. Es un poèta romantic alemand que s’ocupèt puslèu dels tèmas populars del’Edat Mejana. 60 �inventat per la razo; en 1841, H. Heine150 compausa una romança per contar lo poder de seduccion de Bertran, dins tres estròfas ont pas res enfectar l’istorian. Es aital que lo nom d’“Autafort” apareis dins un atlàs istoric a Leipiz en 1916. Felix Draeseke es un compositor e pedagòg alemand compausèt entre 1892 e 1894 l’opèra en tres actes “Bertran de Born” (WoO 22, òbra sens cap de títol) que será pas jamai jogat.151 Ernst von der Recke152, autor danés e filològ escriguèt un drama liric amb un títol original: Bertran de Born, en 1872. Bertran es pintrat segon los moments e las mòdas coma un personatge dotat d’una passion exclusiva que pòt èsser negativa (teatre italian), enauranta per l’autor danés Lunts o destrusenta en çò de Dräseke. Aquel personatge eroïc crida naut e fòrt son desir de libertat e d’independença. Benlèu que sa modernitat e la longor de sa “vida literària” es deguda a sas luchas contra aquel poder que volián instalar los reis e contra lo qual se batèt vigorosament, almens dins sos poèmas politics. “Bertran de Born retient l’attention comme individu libre plus que comme symbole de l’honneur ou de la chevalerie.”153 Mas la modernitat de Bertran es evidenta dins sa permanéncia literària e M. Dauzier ditz d’el qu’es a la debuta d’un estil e que a creat un modèl que mòstra l’actualitat: “Poète, ami des poètes come Folquet de Marseille, Guillem de Berguedan et Conon de Béthune, cet auteur de sirventes a créé un modèle poétique pour rendre compte de l’actualité.” 154 Los Saxons son pas los sols a èsser atirats pels trobadors. En França tanben los trobadors esvelhèron l’interès. Jean Bernard Marie Lafon, sonat Jean-Bernard Mary-Lafon (1810-1884), es un òme de letras francés, istorian e lingüista, autor dramatic, que se consagrèt a l’occitan e a sa literatura. Escriguèt un roman istoric: Bertrand de Born, en 1839, que foguèt représ en fulheton dins lo jornal Le Journal du Dimanche en 1865. Augustin Thierry n’en faguèt un eròi romantic e lo citèt dins Histoire de la conquête de l’Angleterre par les Normands, de 1825. 150 Christian Johann Heinrich Heine, nascut en 1997, moriguèt en 1856, a París. Es un dels grands escrivans alemands del sègle XIX e es considerat coma lo darrièr poèta romantic. Es conegut pel nom de Henry Heine. 151 Felix Draeseke (Felix August Bernhard Draeseke), 1835 – 1913. 152 Ernst von der Recke, 1848 – 1933. 153 Dauzier Martine, “Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. 154 Dauzier Martine, Op. cit. 61 �Se lo sègle XIX foguèt fertil en produccion d’òbras suls trobadors, lor influéncia se sentís encara al sègle XX. En 1923, pareguèt dins la revista “La Ville” de Petersborg, una tragèdia corta, Bertran de Born, que jamai foguèt mesa en scèna, escricha per Lev Natanovitch Lunts, jove autor rus.155 En 1936 Jean Valmy-Baysse156, un escrivan e jornalist francés, faguèt editar una comèdia eroïca en detz tablèus: Bertran de Born, que foguèt jogada davant la paret del teatre d’Orange. L’escrivan dels Estats-Units, Paul Auster, dins son roman Invisible, parla d’un misteriòs professor de francés Rudolf Born.157 De pèças de teatre, de grabaduras (G. Doré, en 1961), de pinturas coma la de Dalí, son lo testimoniatge de la permanéncia culturala de Bertran. Lo sovenir es viu encara dins l’òbra d’Aragon que lo cita dins Les yeux d’Elsa (1942) e Ezra Pound (1885 – 1972), critic, poèta e musician american, li consagrèt un poèma Sestina: Altaforte» dins los Cantos.158 La preséncia de Bertran dins la literatura e l’esperit modèrn e contemporanèu se pòt comparar amb lo sovenir que daissèt Guillem dins son país e dins d’autres países d’Euròpa. 2. Al sègle XVI, Jean de Nostredame (1507-1577) dins l’òbra Les Vies des plus célèbres et anciens poètes provençaux escriguèt: «Guilhen de Berguedan: estoit gentilhomme e Gascogne; a faict une chanson adressanta à l’arondelle et une chanson au roy de Barcellone».159 Mas aquel autor modifiquèt la grafia del nom de Guillem en “Guilhen de Bargemon” dins lo capítol XLVIII de las edicions seguentas. Se tòrna trobar, en 1609, dins las Considerazioni sopra le rime del Petrarca de Alessandro Tassoni ont es apelat “Guiglielmo di Berguedam”160; puèi en 1710, amb los escriches de Giovan Maria Crescimbeni: Giunta alle vite dei poeti provenzali. 155 Lev Natanovitch Lunts, 1901 – 1924; èra un escrivan rus e josèu, critic e reviraire que fasiá partida del grop literari “Los Fraires de Serapion”. Èra fòrça interessat per l’Occident que pensava portaire d’inspiracion per la cultura russa e afogat a la literatura e lengas romanas. 156 Jean Valmy-Baysse (1874-1962) 157 Auster Paul, Invisible, (traduit de l'américain par Christine Le Bœuf), éditions Actes Sud, coll. « lettres anglo-américaines », Arles, 2010, 293 p. Paul Auster es un escrivan american nascut en 1947; revirèt de poèmas franceses, abans d’escriure de romans compausèt de poesias e s’es lançat dins la realizacion de filmes. 158 Thuillat Jean-Pierre, Bertran de Born, Histoire et légende, Fanlac, Périgueux, 2009, p.213 a 249. -Pound Ezra, Les Cantos, sous la direction d'Yves di Manno. Traduits de l'américain par J. Darras, Y.di Manno, D. Roche, P. Mikriammos et F. Sauzey. Flammarion. 2002. Réedité en 2013. 159 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, p. 261 e 263. 160 Riquer M. de, op. cit. p.264. 62 �En 1724, se pòdon legir qualques frasas sus Guillem escrichas per un canonge catalan de la catedral de Girona, Antonio Bastero y Lladó, dins son òbra La Crusca provenzale, publicada a Roma. En 1774, l’Histoire littéraire des troubadours, publicada a París presenta aital Guillem: “Voici encore un troubadour de Catalogne, distingué par une haute naissance. Mais la fougue de son caractère, la licence de ses moeurs et l’obscénité de ses pièces, l’ont extrémement dégradé.”161 En 1817 dins Le Parnasse occitanien de Rochegude pareis Cansoneta leu e plana, en companhiá de cançons de Bertran. Raynouard fa imprimir un debat de Guillem (e tanben de cançons de Bertran) e un capítol de Histoire littéraire de la France (trabalh començat en 1733 per los religioses benedictins de la Congregacion de Saint Maur) li es consagrat.162 Al sègle XIX, apareis la publicacion de sas poesias per Adelbert Keller: Lieder Guillems von Berguedan, en 1849. Aquel alemand publiquèt un librilhon de 61 paginas que foguèt remarcat pels filològs a causa de las dificultats d’interpretacion que presentavan las poesias. Aital o explica M. de Riquer, que estudièt fòrça plan la poesia de Guillem e de qual ditz que per sa vida coma per son òbra es en conexion amb los melhors autors occitans de son epòca coma Bertran de Born, Arnau Daniel, Peire Vidal e Aymeric de Peguilhan: “Ja el 1848, el provençalista alemany Adelbert Keller163 va publicar "un bell llibret romàntic de només 62 pàgines, que tot seguit suscità la curiositat dels filòlogs, atrets, entre altres raons, pels enigmes i dificultats d'interpretació que oferien les seves poesies.”164 En Espanha son sovenir demorèt: lo Marques de Santillana165 ne faguèt mencion. Amb l’òbra de Manuel Milá y Fontanals, De los trovadores en España,166 l’estudi de sa poesia venguèt mai cientific e, en 1865, un provençalista allemand, Karl Bartsch, publiquèt un trabalh sus Guillem en s’apevant suls dires de Milá. En 1878, en Madrid, foguèt publicada l’òbra de Victor Balaguer: Los Trovadores ont l’autor consagra un capítol a son compatriota e parla de la vida de Guillem coma d’una “continuada orgía de guerra, bandolerismo, crápula y desorden.”, après aver tuat Ramon Folc de Cardona167. 161 Riquer M. de, op. cit. p.266. Cf. Lacurne Sainte Pelaye J.-B. de, e Millot Claude, Histoire des troubadours, T.2, p.125-132. 162 Riquer M. de, op. cit. pp. 261 a 273. «Guillem de Berguedà en la historia literaria». 163 Heinrich Adelbert von Keller (1812 Pleidelsheim -1883Tübingen), filològ romantic alemand, especialista del periòde médieval. Lieder Guillems von Berguedan, Mitau e Leipzig, 1849. 164 https://wikiantologia.wikispaces.com/Can%C3%A7oneta+leu+e+plana 165 Íñigo López de Mendoza y de la Vega, marqués de Santillana (1398–1458) es un poèta espanhòl. Son òbra es plena de son admiracion per Dante e per l'umanisme de Petrarca e de Boccace. 166 Milá y Fontanals Manuel, De los trovadores en España, Jacinto Verdaguer, Barcelona, 1861. 167 Riquer M. de, op. cit. p.271. «une vie continuelle de guerre, désordres et banditisme.» V. Balaguer: nascut a Barcelona en 1824, mòrt en 1901; es un òme politic e un escrivan catalan, un dels autors màgers de la Renaixença catalana. Exiliat en França en 1866-1867, coneguèt F. Mistral. 63 �Lo sègle XX coneguèt mantuna publicacion sus aquel autor, entre los que se destacan mai es M. de Riquer. Podèm citar tanben Emil Levy, Giulio Bertoni, Miret y Sans, Luis Nicolau d’Olwer (en 1928), J. Massó Torrents en 1932; en 1933, Francesco A. Ugolini; Manuel de Montoliu publiquèt un assag en 1947, coma Jorge Rubió Balaguer en 1949, e un autre document en 1957. Dins un autre domèni, lo nom dels dos autors foguèt donat a de licèus: a Berga (Catalunha), i a un licèu I.E.S. Guillem de Berguedà 168 coma existís un licèu Bertran de Bòrn a Periguers. En Catalonha, a Berga, i a una carrièra G. de Berguedà. Lo trobador lemosin a sa carrièra tanben a Montpelhièr e a Tolosa sens oblidar son esculptura dins lo pargue Gamenson de Peiriguers. 169 L’estil e lo biais de satirizar de Bertran e Guillem evòcan los jornals satirics del sègle XX, mas tanben an inspirat benlèu las cançons de rap o de slam: las criticas politicas, socialas e / o personalas son la basa d’aqueles mejans de comunicacion e lo nom el grop tolosan “Fabulous Trobadors” es plan cargat de sens. Dins lo domèni musical, los poèmas èran escriches per èsser ausits e compreses pel public. L’art del trobar èra associat a l’art de cantar. I aviá, a la debuta, una diferéncia entre lo trobaire, compositor del tèxt e lo joglar qu’èra encargat de jogar la melodía, de cantar e far conéisser lo document. A l’ora d’ara, los que vòlon cantar los Trobadors se pausan mantuna question: cossí far? Cantar? Dire, recitar? Utilizar d’unes instruments? Se demandan qual es la fiabilitat, l’autenticitat de las sorgas manescrichas.170 Aquò fasiá un brave moment que «les troubadours roussillonnais» esperavan d’èsser cantats. Dins lo blòg cultureandorra.andorrablog.com/files/.../les-troubadoursroussillonnais.p... trobam tornamai l’article sul grop Saurimonda (Saurimonda Ensemble de Musique médiévale) que ditz: «Malheureusement nous n’avons toujours pas trouvé les mélodies;»171. 168 http://www.xtec.cat/centres/a8014668/ Cf.: www.ajberga.cat 169 Thuillat Jean-Pierre, Bertran de Born, Histoire et légende, Fanlac, Périgueux, 2009, p.250. 170 Zuchetto Gérard, Petite introduction au monde des troubadours XII ème – XIIIème siècles A l’aube de la litterature moderne… (Editions de Paris «terre des troubadours» e «le livre d’or des troubadours» 1996 et 1998). Cf.www.musicologie.org http://www.medieval.org/emfaq/cds/edp001.htm http://www.troubadours-ensemble.com 171 Cf.: http://www.art-troubadours.com/pages/PagesTrobArtProduction/saurimonda.html 64 �Uèi, Henri Gougaud canta los Trobadors e existisson de sitis que presentan las musicas medievalas coma www.cmm-paris.fr/ o http://musique-medievale.fr/. Las doas femnas: Marie-Ange Gacherieu, Béatrice Lalanne, compausan lo grop “Terra Maïre”: son una maire e sa filha unidas per l’ereditat mas tanben per las rasigas del Sud de França. Lor repertòri es los cants medievals e sagrats, en occitan. Comencèron de cantar en 1996.172 Rosina e Martina de Peira an editat, en 1983, en çò de Revolum un disc titolat “Trobadors” amb poèmas de Marcabrun, G. de Bornelh, J. Rudel, R. de Miraval, Ventadorn e Berenguièr de Panazòl. “Amb la doçor” es la debuta del vèrs de G. de Peitius, lo primièr grand trobador (Ab la douzor del temps novel) e servís de polit títol pel disc de Delphine Aguilera (de Nimes) e Christian Zagaria, paregut en çò de Delfaquí. I ausissèm B. de Ventadorn e G. de Peitius en 1995. “Fin amor” es sortit en 2007. La flamba de la poesía trobadorenca s’es pas atudada al sègle XXI. Per sortir del cadre un pauc estrech de Bertran e Guillem, podèm veire que la «trobadormania» es actuala. Un espectacle: “Puig-Reig, l’herència de Guillem de Berguedà als Templersˮ se debana a Puig-Reig173. Francesc Ribera, Titot 174 del grop desaparegut “Brams”175, cantèt amb “Mesclats” e “Ara Mateix” (ara desaparegut tanben) las òbras de Guillem. La vila de Berga ont se celebra un festival G. de Berguedà, organizèt a partir de 2005 las “Trobadories” que lo principal objectiu es convertir la vila en un punt de rescontre internacional de musica antica del Sud d’Euròpa 176 La novena edicion del festenal “Les Troubadours cantan l’art roman”177 en Lengadòc-Rosselhon se debanarà del 17 de mai al 12 d’octòbre de 2014. En septembre de 2009 pareguèt un disc del Clemencic Consort: Musique des Toubadours ont trobam Marcabru, la Comtessa de Die, Peire Vidal, Raimbaut de Vaqueiras178… 172 Terra Maïre - III Trobadories d'en Guillem de Berguedà - YouTube http://youtu.be/fq2lGBwKc0c Cf.: http://www.lemondedesreligions.fr/culture/terra-maire-des-demons-de-minuit-au-chant-sacreoccitan-20-12-2013-3549_112.php 173 Comuna del ròdol de Berguedà, ont Guillem possedissiá un castèl 174 http://youtu.be/N1DM2ZY-nlM 175 “Brams”, grop del Berguedà, separatist, nascut en1990 e desaparegut en 2005. Sos eiretièrs Mesclats e Aramateix fan partida del rock catalan. Aramateix a desaparegut dempuèi 2009. http://www20.gencat.cat/portal/site/culturacatalana/menuitem.be2bc4cc4c5aec88f94a9710b0c0e1a0/?vgn extoid=bb5bb080776d6210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextchannel=bb5bb080776d6210VgnV CM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextfmt=detall2&contentid=fa3ec5bdf1378210VgnVCM1000008d0c1e0 aRCRD&newLang=fr_FR http://mesclat2012.blogspot.com.es/p/components.html 176 http://www.trobadories.org/principal.asp 177 Cf. http://festival-troubadoursartroman.fr/ 178 http://www.harmoniamundi.com/#/albums?view=playlists&id=1401 65 �G. Zuchetto acaba d’escriure, en 2013, un document en tres volums titolat Camins de trobar: trobar et troubadours, XIIe-XIIIe siècles, en çò de Tròba Vox179 (Montseret, Auda). Es «una presentacion bilenga e fòrça illustrada de l’art dei trobadors e de son influéncia sus la civilisacion occitana de l’Atge Mejan.»180 Los poètas occitans modèrnes coma R. Nelli, Max Roqueta, Robèrt Lafont, Bodon… an seguit la dralha trobadorenca: coma dins “La gacha a la cisterna” de Lafont, las Albas de Bodon…per exemple. M. Dauzier assolida aital la fòrça d’aquela poesia e sa sobrevivéncia malgrat lo pas del temps: “Bertrand de Born guerroie toujours à la face des princes au carrefour de l’Histoire, une histoire incertaine, et de la Poésie, une poésie plus reconnue qu’on ne l’aurait cru au nord de l’Europe.” “La poésie du trobar, [...] est la première poésie moderne en Europe après la chute de l’Empire romain.” 181 Aquela poesia es la memòria de la lenga e es ben per aquò que se pòt pas oblidar. La font es pas encara agotada que la prima torna totjorn après l’ivèrn e, coma ditz J. Bodon: “encara canta lo paure merlhaton”. 179 Tròba Vox es un labèl discografic independent consagrat a las producccions de “Troubadours Art Ensemble” (grop constituit a l’entorn de G. Zuchetto, cercaire, compositor e interprèt dels trobadors), mas tanben als cants e musica de creacion occitana dins lo Miègjorn ont se costejan musica e poesia tradicionalas e creativas. Distribucion Abeille Musique. http://trobavox.wix.com/editions 180 Cf. la revista trimestriala de l’I.E.O. Anem! Occitans! N° 147, p.22. 181 Dauzier Martine, “Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. 66 �Conclusion Dins aquela analisi benlèu un pauc rapida e pas brica cientifica, avèm ensajat de veire las relacions entre la poesia e l’istòria, l’art poetic e sa transmission. La bastison d’un poèma obesís a de règlas que Bertran e Guillem an respectadas e acaptadas. Benlèu que la colèra de cadun èra exprimida d’un biais teatral mas èra la condicion sine qua non per que lo messatge foguèsse comprés pel public qu’ausissiá los joglars e los vesiá representar los eveniments contats. La retorica s’es ligada a la gramatica e a la dialectica, coma dins lo trívium antic, per far conéisser a l’encòp l’Istòria e las istòrias que se passavan dins lo país de cada autor. L’art d’emplegar lo lexic, la versificacion, las rimas e los ritmes, facilitèt la compreneson e la recepcion de las preferéncias politicas e dels òdis de cadun. Se los personatges presents dins los poèmas e los eveniments istorics nos semblan, uèi, un pauc lonhdans e estrangièrs, pasmens demòra l’abiletat del contaire que nos comunica sos sentiments, son umor, son ironia e avèm lo plaser de los legir e de lo percebre, si que non de los partajar. Nos sèm demandat, en parodiant Rutebeuf, çò qu’èran devenguts nòstres amics, los Trobadors; cossí lors òbras avián traversat lo temps dempuèi l’Atge Mejan. Avèm vist que lor poesia èra encara a la mòda e, per çò que concernís Bertran de Bòrn e Guillem de Berguedà, lo genre particular del sirventés es pas passat d’usatge. Es mercé a l’alquimia de la teoria artistica e a l’umanitat contenguda dins los tèxtes extudiats que sèm encara pivelats pels Trobadors e pas sonque per la Fin’amors mas per tota la poesia de l’Edad Mejana qu’es pas pus considerada aquela epòca coma negra, ignoranta e supersticiosa. Es plan possible que Bertran e Guillem son estats los testimònis d’un periòd qu’èra a s’acabar, a se modificar e, gracias a eles, avèm un portrach fisèl, e mai siague un pauc aguerlhat, de segur es plasent, d’aquel moment viscut de l’interior. Aquel estudi es un pauc superficial: una molonada d’elements son pas estudiats o pas plan. Seriá bon d’aprigondir e d’un biais mai cientific l’estudi de la versificacion dins son ròtle d’ajuda a la concepcion; de precisar l’emplec de las figuras d’estil e, benlèu, de cercar las sorgas primièras dels dos trobadors estudiats. Conéisser cossí an bastit lor òbra, saupre que son encara uèi legits, cantats, explicats es un polit afar mas descobrir las rasigas prigondas ont posèron lors idèas, aquò, coma a dich Kipling, poiriá èsser una autra istòria… 67 �ANNEXES 1 Guillem de Berguedà: BEdT 210 01 4 8 12 16 20 24 28 32 Eu non cuidava chantar, car razon non avia, mas Arnautz del Vilar m’a mes er en la via; c’auzi l’autrier clamar de Mon Sogr’ab sa corona, q’el no·il det a l’ora nona del peis, e fes l’amagar. Baros, e cum o poc far, pois en l’alberc l’avia? Si n’agues a comprar ben tart l’en dera·l dia. E car me fetz plorar Ma Sogra, q’es bell’e bona, Dampnedieu prec qe·l cofona o·l lais ab mi encontrar. Mout es cobes de manjar e plens de gelosia, per que no·l deu amar midonz N’Estefania; faria lo menar en la cort de Barselona, que de Tortoz’a Narbona de tracion non a par. E pois ren no·m val reptar qe·il fassa de bausia, laissar m’o ai estar tro un jorn que l’aucia. Sogra, no·us deu pesar si ben gardatz sa persona, qe·l dia c’om lo repona poiretz cent tans meillurar. Sogra: Berga e Cardona e Mon Sogr’ab la corona m’an fayt de vos tant luynar. Testo: Riquer 1975 (91). – N° 91, p.524 Rialto 30.vii.2003. 68 �BEdT 210.012 Joglars, no·t desconortz Joglars, no·t desconortz e vai t’en d’espero – no i gartz agurs ni sortz – vas lo rei d’Arago, 5 qe·m traga de preiso; que ja, pois serai mortz, no·m tenra dan ni pro. 10 15 20 25 No·i gart colpas ni tortz en aquesta sazo; e qan serai estortz, si·m vol metr’ochaiso, non a vassal tant bo de Tortosa als portz no·il torn son oc e no. E no·n get Mon Marques, ni·N Guillem de Clarmon, ni·l Vescomt mal apres, ni·l qart, si ven d’amon, q’a totz dic ad un fron: «Reis, anc no fi qe·us pes, mas los maritz aon». D’aqestz n’i a tals tres c’ab lor moillers ai jon, et abeurat cen vetz mon caval a lor fon, e passatz a lor pon amdos mos palafres, q’am mais que Agremon. A·N Arnaut, mon cosi, et a·N Hugo d’Aveu, joglars, comta e di, et a·N Bascol Romeu, que pregon lo lur Dieu lo bon rei palaizi 35 qe·m trag’o qe·m maleu. Testo: Riquer 1975 (92). – N° 92, p.527 Rialto 30.vii.2003. 30 69 �Cansoneta leu e plana Cansoneta leu e plana, leugereta, ses ufana, farai, e de Mon Marques, del traichor de Mataplana, 5 q’es d’engan farsitz e ples. A, Marques, Marques, Marques, d’engan etz farsitz e ples. BEdT 210.008 10 15 20 25 30 35 Marques, ben aion las peiras a Melgur depres Someiras, on perdetz de las denz tres; no·i ten dan, que las primeiras i son e non paron ges. A, Marques, Marques, Marques, d’engan etz farsitz e ples. Del bratz no·us pretz una figa, que cabreilla par de biga e portatz lo mal estes; ops i auria ortiga qe·l nervi vos estendes. A, Marques, Marques, Marques, d’engan etz farsitz e ples. Marques, qui en vos se fia ni a amor ni paria; gardar se deu totas ves qon qe·z an: an de clar dia, de nuoitz ab vos non an ges. A, Marques, Marques, Marques, d’engan etz farsitz e ples. Marques, ben es fols qui·s vana c’ab vos tenga meliana meins de brajas de cortves; et anc fills de crestiana pejor costuma non mes. A, Marques, Marques, Marques, d’engan etz farsitz e ples. Testo: Riquer 1975 (93). – N° 93, p.529 Rialto 30.vii. 2003. 70 �BEdT 210.001 4 8 12 16 20 24 28 32 36 0 44 Amics Marques, enqera non a gaire Amics Marques, enqera non a gaire q’ieu fi de vos coinda cansson e bona, mas ancar n’ai en talan autr’a faire, puois mos cosseills m’o autrej’e m’o dona; q’a Sailforas viron miei enemic l’anta q’ieu·s fi e·l afan e·l destric, qu·el camp N’Albert laissetz l’elme per tasca: si fossetz calvs tuich vos virant la rasca. Q’ieu vos cuidei d’entrams los arssos traire, si·us empeissi ab ma lanssa gascona c’al encorbar, sitot vos etz gabaire, ditz qe·l vos vi·N Guillems de Savasona, q’en las bragas vos tengront per mendic li canorgue e li borges de Vic. Amics Marques, si mala gota·us nasca, si esser pot, meillors n’aiatz a Pasca. Ja del tornei no·us cal gabar ni feigner c’anc non valc tant Rotlans a Serragosa: et eu·s autrei que no m’en cal destreigner, que mort m’agratz si·l lanssa non fos mosa, que planamen mi detz tal colp su·l fron que rire·n fetz En Guillem de Clarmon: tuich vostr’amic crideron: Mataplana!, tro lor membret qe·l man aviatz vana. Amics Marques, si·l colp pocsetz enpeigner mort agratz cel qe·ls maritz escogossa, lo cortes drut qe·ls corns sap far enpeigner, e non tem glat ni crit ni huc de gossa, gerra ni fais, ni barrieira ni pon, anz es plus gais que raineta en fon, que ses aiga non poiria star sana plus q’ieu d’amor un jorn de la setmana. Marques, escriut port el fer de ma lansa c’om no-fesatz non pot aver guirensa; e pois vers es, podetz n’aver doptansa, c’anc plus traicher de vos non pres naisensa; neus Mos Sogres, que de Barsalones porta las claus d’engans e de no-fes, vas vos no·n sap lo traich d’una batzola: per so amdoi legitz en un’escola. Raimon de Paz, mon sirventes romansa a·N Nas-de-Corn, e non aias temenssa que plus volpill no·n a d’aqui en Fransa, ni plus coart, si eu ai conoissenssa; 71 �que cinc anz a non donet colp ni pres en l’escut d’aur en que la dompna es, ni en tornei non capusa ni dola, 48 anz ten per fol qui sas armas l’afolla. Testo: Riquer 1975 (94). – N° 94, p.532 Rialto 30.vii.2003. BEdT 210.021 Un sirventes ai en cor a bastir Un sirventes ai en cor a bastir que trametrai a·N Sanchon en Espaigna, c’ab mon seignor me cuich desavenir 4 car no m’acuoill en sa bona compaigna; e non per tort ni per colpa q’ieu aia, mas car el cre q’al arcivesque plaia; e puois li platz q’ieu m’en an a cubert, 8 a seguir m’er la via d’En Robert, 12 16 20 astivamen, q’ieu non puosc remanir ni aus estar en plan ni en montaigna, ni ai amic c’ab si m’aus retenir, coms ni vescoms ni comtors que re·m taigna; per que mos cors es marritz e s’esmaia. E pois lo reis cre de mi gen savaia, vau m’en als turcs, e no·ill er mais sofert, e non aura a son dan plus espert. E si non fos la bella cui desir, que chascun jorn conquier pretz e gazaigna e·ls bels semblans qe·m fai - qand la remir vejaire m’es ja mais jois no·m sofraigna - , cinc anz aura a la calenda maia que m’agra·l reis que ten Bordels e Blaia, malgrat d’aicels qe·m volont mal cubert, dels tres seignors e d’En Dalmaz de Biert. 24 28 32 36 que no·il reman el comtat de Sardaigna mieiller vassals; e cel qe·m fai partir de s’amistat Dampnidieus lo contraigna. E vos, dompna, reina pros e gaia, emperairitz, non cuietz q’ieu m’estraia de vos amar, anz dic en descobert que vostr’om sui en plan et en desert. Reis castellans, vas vos mi volv e·m vir, car so dauratz c’autra poestatz stagna, e pot vos hom per lo meillor chausir q’es dal Peiron tro sus en Alamaigna; car lai etz pros on autre reis s’esmaia e valetz mais on hom plus vos assaia, c’a tot lo mon tenetz donar ubert, 72 �40 e qui mais val, mais de bes l’en revert. A Mon Tristan, que ben a e mieils aia, tramet mon chan, e si·l guizerdon pert, seguit aurai lo trayn del lazert. 44 Ha, Castelbon!, Deus vos don re qe·us plaia, e membre vos dels quatre filz N’Albert, q’om non es pros qui ses colps tera pert. Testo: Riquer 1975 (96). – N° 96, p.538 Rialto 30.vii.2003. 73 �Bertran de Bòrn BEdT 080.032 pois lo gens terminis floritz (182) Pois lo gens terminis floritz S'espandis jauzions e gais, M'es vengut en cor que m'eslais De far un novel sirventes, On sapchon li Aragones C’ab mal agur D'aisso sion li tuich segur, Sai venc lo reis, don es aunitz, Esser soudadiers logaditz. Sos bas paratges sobreissitz Sai que fenira coma lais E tornara lai don se trais, A Melhau e en Carlades. Quan qecs n'aura son dreit conques, An s’en vas Sur ! Greu er que en mar no-l debur L'aura, car tant es pauc arditz, Flacs e vans e sojornaditz. Proenssa pert, dont es eissitz, Que son frair Sanson prezon mais; Qu'el non a soing mas que s'engrais E beva per Rossillones, On fo deseretatz Jaufres, Qu’a Vilamur, En Tolsa-l tenon per prejur Tuich cill ab cui s’era plevitz, Car los a per paor giquitz. Lo reis cui es Castrasoritz E ten de Toleta-l palais Laus que mostre de sos eslais Sai al fill del Barsalones, Car per dreit sos malvatz hom es. Del rei Tafur Pretz mais sa cort e son atur, Non fatz cella don fui trahitz Lo jorn q'el fon per mi servitz. 182 Las indicacions dels tèxtes se tròban dins la tèsi de G. Gouiran en primièr e dins l’òbra de M. de Riquer en segond: N° 28, P.451 / N° 133, p.709 ; N°24, p.475 / 134, p.716 ; N° 38, p. 751 / N° 139, p737 ; N°7 p.723 / N° 140, p. 740 ; N°43, p. 801 / 143, p.748. 74 �Lo bons reis Garsia Ramitz Cobrera, qan vida-il sofrais, Aragon, qe-l monges l'estrais; Cobrara ab sos Alaves, Sol s’i atur. Aitant cum aurs val mais d'azur, Val meais e tant es plus complitz Sos pretz que del rei apostitz. Per cella de cui es maritz, Per la bona reïna-m lais, E des qe-m dis so don m'apais. Berengier de Besaudunes Li retraissera, si-l plagues; Mas tot rencur Sos malvatz faitz que son tafur, Car per el fo mortz e trahitz, Don es sos linhatges aunitz. Molt trahi laich l'emperairitz Com fals reis perjurs e savais, Qan pres a quintals et a fais L'aver que Manuels trames E la rauba e tot l'arnes; Pois ab cor dur, Quan n'ac traich lo vert e-l madur, El n'enviet per mar marritz La dompna e-ls Grecs q’el ac trahitz BEdT 080.035 cant vei pels vergiers desplegar Cant vei pels vergiers desplegar Los cendatz grocs, indis e blaus M’adousa la vos dels cavaus E·l sonet que fan li juglar Que viulen de trap en tenda, Trombes e corn e graile clar. Adoncs voill un sirventes far Tal que·l coms Richartz l’entenda. Ab lo rei mi voill acordar D’Aragon e tornar en paus. Mas trop fon descauzitz e braus Qant venc sai sus per osteiar; Per qu’es dregs qu’eu lo·l reprenda. Ieu o dic per lui castiar; E peza·m si·l vei folleiar E voill que de mi aprenda. 75 �Ab mi·l volon tut encuzar, C’us me comdet de sos vassaus Que de Castellot ac mal laus, Quant ne fes N’Espangnol gitar. E no·m par que si defenda Ves el, si el n’auza proar; E quant intret per covidar, Conquerri lai pauc de renda. Oi mais no li puosc ren celar, Anz li serai amics coraus: Gastons cui es Bearns e Paus Mi trames sai novas comdar Que de sos pres pres esmenda Del rei, que·ls i degra liurar, E volc en mais l’aver portar Que hom totz sos pres li renda. Que so m’an dig de lui joglar Q’en perdon an fags totz lur laus. S’anc lur det vestirs vertz ni blaus Ni lur fes nuill denier donar, Lag l’es c’om l’en sobreprenda Que d’un sol s’en saup ben pagar, D’Artuzet, don fai a blasmar, Qu’en mes als Juzieus en venda. Peire Joglar saup mal pagar, Que·l prestet deniers e cavaus, Que la vella que Fons-Ebraus Atent lo fes tot pesseiar; Qu’anc l’entreseings fags ab benda De la jupa del rei d’armar Que·l baillet, no li puoc guizar C’om ab coutels tot no·l fenda. Peire Roïs saup divinar, Al prim que·l vi joves reiaus, Que no seria arditz ni maus; E conoc lo al badaillar: Reis que badaill ni s’estenda Qant aug de batailla parlar Sembla o fassa per vaneiar Ni en armas no entenda. Eu lo·il perdo si·m fe mal far A Catalans ni a Laraus; Puois lo seingner cui es Pitaus Lo·i mandet, non auset als far. E reis que loger atenda 76 �De seignor, be·l deu affanar; Et el venc sai per gazaignar Mais qe per autra fazenda. Voill sapcha·l reis e aprenda De son grat e fassa cantar Mon sirventes al rei Navar E per Castella l’estenda. BEdT 080.007 belh m’es quan vey camjar lo senhoratge Bel m'es quan vei chamjar lo senhoratge E·lh velh laisson a·ls joves lor maisos, E chascus pot laissar en son linhatge Aitans enfans que l'us poscha esser pros: Adoncs m'es vis que·l segles renovel Melhz que per flor ni per chanter d'ausel; E qui domna ni senhor pot chamjar Velh per jove, be deu renovelar. Per velha tenc domna, puis c'a pel laya, E es velha quan chavalier non a; Velha la tenc, si de dos drutz s'apaya, E es velha si avols om lo·lh fa; Velha la tenc s'ama dinz son chastel, E es velha quan l'a ops de faitel; Velha la tenc, pois l'enojan joglar E es velha quan trop volha parlar. Joves es domna que sap onrar paratge, E es joves per bos faitz, quan los fa; Joves se te quant a adreit coratge E ves bon pretz avol mestier non a; Joves se te quan garda son corps bel, E es joves domna quan bes chapdel; Joves se te quan noi chal devinar Qu'ab bel joven se gart de mal estar. Joves es om que to seu be engatge, E es joves quant es be sofraitos, Joves se te quan pro·l coston ostatge, E joves es quan fa estragatz dos; Joves se te quant art l'archa el vaissel E fai estorn e vouta e sembel; Joves se te quan li platz domnejar, E es joves quan be l'aman joglar. 77 �Velhz es rics om quan re no met en gatge E li sobra blatz e vis e bacos; Per velh to tenc quan liura ous e formatge A jorn charnel si e sos companhos; Per velh, quan vest chapa sobre mantel, E velh, si a chaval qu'om seu apel; Velhz es quan vol un jorn en patz estar, E velhz, si pot gandir sens baratar. E Mon sirventes porta, velh e novel, Arnautz joglars, a Richart, que·l chapdel, E ja tesaur velh no volha amassar, Qu'ab tesaur jove pot pretz gazanhar. BEdT 080.008 be·m platz lo gais temps de pascor Be.m plai lo gais temps de pascor, Que fai foillas e flors venir! E plaz me qand auch la baudor Dels auzels que fant retentir Lor chan per lo boscatge! E plaz me qand vei per los pratz Tendas e pavaillons fermatz; Et ai gran alegratge Qand vei per campaignas rengatz Cavalliers e cavals armatz. E plaz mi qan li corredor Fant las gens e l'aver fugir; E plaz me qan vei apres lor Granren d'armatz corren venir ; E platz m'e mon coratge Qan vei fortz chastels assetgatz E.ls barris rotz et esfondratz, E vei l'ost el ribatge Q'es tot entorn claus de fossatz, Ab lissas de fortz pals serratz. Et atressi.m platz de seignor, Qand es primiers a l'envazir En caval, armatz, ses temor, C'aissi fai los sieus enardir Ab valen vassalatge. E pois qe l'estorns es mesclatz, Chascus deu esser acesmatz 78 �E segre.l d'agradatge, Que nuills hom non es ren prezatz Troq'a mains colps pres e donatz. Massas e brans, elms de color, Escutz trancar e desgarnir Veirem a l'intrar de l'estor, E maint vassal essems ferir, Don anaran aratge Cavaill dels mortz e dels nafratz. E qand er en l'estor intratz, Chascus hom de paratge Non pens mas d'asclar caps e bratz, Car mais val mortz que vius sobratz. E.us dic que tant no m'a sabor Manjar ni beure ni dormir Coma qand auch cridar : « a lor !» D'ambas las partz, et auch bruïr Cavals voitz per l'ombratge, Et auch cridar : « aidatz ! aidatz ! » E vei cazer per los fossatz Paucs e grans per l'erbatge, E vei los mortz que pels costatz Ant los tronchos ab los cendatz. Pros comtessa, per la meillor C'anc se mires ni mais se mir Vos ten hom, e per la genssor Dompna del mon, segon q'auch dir. Biatritz d'aut lignatge, 183 Bona dona en ditz et en fatz, Fonz lai on sortz tota beutatz, Bella ses maestratge, Vostre rics pretz es tant poiatz Qe sobre totz es enanssatz. E1 Baron, metetz en gatge Castels e vilas e ciutatz Enans q'usqecs no.us gerreiatz. E2 Papiols, d'agradatge Ad Oc e No t'en vai viatz! Dire qe trop estau en patz. 183 «Il me semble d’autre part impossible de tirer des conclusions sur l’absence de la comtesse Béatrice dans les autres chansons de Bertran. […] Au demeurant, nous ignorons totalement quelle est cette comtesse Béatrice.» Voir Gouiran G., L’amour et la guerre, op. cit. p .724. 79 �[Amor vol drut cavalcador, Bon d'armas e larc de servir, Gen parlan e gran donador Tal que sapcha benfar e dir Fors e dinz son estatje Segon lo poder que lli er daç. E sia d'avinent solatz, Cortes e d'agradatge. E domna c'ab aital drut jaç Es monda de toç sos peçaç.]184 Donzella d’aut linhage Tal en cui es tota beutatz Am fort, e cui per leis amatz; E dona.m tal corage Qe ja no pens esser sobratz Per un dels plus outracujatz. (185) BEdT 009.019 Can mi perpens ni m’arbire Can mi perpens ni m'arbire Qu'eu son, ni de cal part venh, Meravil me mot e·m seinh Con Dieus volc esser soffrire Tan lonjamenz dels mieus torz. Mas Cel qu'es verais e fort, Pos li plaz c'a lui me vire, Deinh asi·l peccat ausire Com mos mals talanz es morz. Be·s vol de tot be devire Qui contra Dieu pren nuil geinh, Que Dieus non vol c'om l'enseinh. Cuidavam passar ab rire Per nostres nescis deporz. Fraire, per pauc loncs acorz No nos fes trop tart assire! Tantost deu hom far con dire Lo ben, c'ades vai hom morz. Que es hom, quant m'o cossire Ni que val? En ren no·m teinh. E doncs rics per que si feinh? Es rics? Anz n'es trop a dire, Aitan es freols l'eforz 184 «Cette strophe, que les manuscrits V et a insèrent dans notre sirventés, figure comme cobla esparsa dans les manuscrits G (130), N (86 v° -87) et Q (108 v)»: voir Gouiran, G. L’amour et la guerre, p.740. 185 «On trouve dans MPe une strophe de six vers qui représente sans doute deux tornadas de trois vers chacune.» Voir Gouiran, op. cit. p.742. 80 �Lo jorn c'om pass a los porz On van tut, ses contradire. Cals que·s fassa gais ni·s mire, A toz es comunals morz. Lo Seinhor, qui es complire De toz jois, prec c'ab nos reinh. Alas del cor! Co m'estreinh, Cant mi membron li sospire Deslials e fals conort. Mas ar si camja ma sorz En ben, per que no·m n'aire. Tals n'er ben leu escarnire, Qu'eu soi vius et el n'er morz. Pos Dieus volc sofrir martire, Ja nos no n'aiam desdeinh, C'ab atretal entreseinh Nos a traiz uns traire, Saludan; don desconorz No m'es, c'al deabl'estorz Soi ab tan, cui foi servire; Non a poder plus que·m tire, Per que no·m fa paor morz. E1 Folquets, si ses contradire Crezes so que·us auçi dire, No m'agra fag paor morz. E2 Mas a cel en soi grazire Qui, per nostra mort ausire, Deinhet esser en crotz morz. 81 �Annèxes 2 1. Autres poèmas 1.BEdT 242 051 Cançon de G. de Bornelh 186 No posc sofrir c'a la dolor De la den la lenga no vir E.l cor ab la novela flor, Lancan vei los ramels florir E.lh chan son pel boschatge Dels auzeletz enamoratz, E si tot m'estauc apensatz Ni pres per malauratge, Can vei chans e vergers e pratz, Eu renovel e m'assolatz. Qu'eu no m'esfortz d'altre labor Mas de chantar e d'esjauzir! C'una noch somnav'en pascor Tal somnhe que.m fetz esbaudir D'un esparver ramatge Que m'era sus el ponh pauzatz E si.m semblav'adomesgatz, Anc no vi tan salvatge, Mas pois fo maners e privatz E de bos getz apreizonatz. Lo somnhe comtei mo senhor, C'a son amic lo deu om dir, E narret lo.m tot en amor E dis me que no.m pot falhir Que d'oltra mo paratge No m'aia tal ami'en patz, Can m'en serai pro trebalhatz, C'anc om de mo linhatge Ni d'oltra ma valor assatz Non amet tal ni.n fon amatz. 186 Guiraut de Bornelh (1138-1215) nascut dins una familha modèsta; estudièt dins una abadiá lemosina e apartenguèt a la cort d’Anfós II d’Aragon. Dante lo considerèt coma lo segond melhor trobador. 82 �Era n'ai vergonh'e paor E.m n'esvelh e.n planh e.n sospir E.l somnhe tenh a gran folor E no cut posch'endevenir! Pero d'un fat coratge No pot partir us rics pensatz Orgolhos e desmezuratz C'apres nostre passatge Sai que.l somnhes sera vertatz Aissi drech com me fo narratz. E pois auziretz chantador E chansos anar e venir Qu'era, can re no sai m'assor, Me volh un pauc plus enardir D'enviar mo messatge Que.ns porte nostras amistatz. Que sai n'es facha la meitatz, Mas de leis no n'ai gatge E ja no cut si'achabatz Nuls afars, tro qu'es comensatz. Qu'eu ai vist acomensar tor D'una sola peir'al bastir E cada pauc levar alsor Tan josca c'om la poc garnir. Per qu'eu tenh vassalatge D'aitan, si m'o aconselhatz, E.l vers, pos er ben assonatz, Trametrai el viatge, Si trop qui lai lo.m guit viatz Ab que.s deport e.s do solatz. E s'eu ja vas emperador Ni vas rei vauc, si.m vol grazir Tot aissi com al seu trachor Que no.l sap ni no.l pot gandir Ni mantener, ostatge Me lonh en us estranhs renhatz Cais si serai justiziatz E fis de gran damnatge, Si.l seus gens cors blancs e prezatz M'es estranhs ni m'estai iratz. 83 �E vos entendetz e veiatz Que sabetz mo lengatge, S'anc fis motz cobertz ni serratz, S'era no.ls fatz ben esclairatz. E sui m'en per so esforsatz Qu'entendatz cals chansos eu fatz. ( 187) 2. BEdT 080 039 Sirventés de B. de Bòrn Seigner en coms, a blasmar Vos fai senes faillia Car no.i ausetz anar Pois ella o volia, A la dompna parlar. Et al for de Cataloigna, Al vostr'ops eu n'ai vergoigna Car la.i fesetz fadiar. E fis drutz no.is deu tardar Si messatge.l venia, Mas que pens de l'anar E qe.is met'en la via, Com non sap son affar De sidonz, ni sa besoigna! Ben leu a talan que loigna Per que no.is deu aturar. E qan vitz vostre joglar Que devas lieis venia, Ja no.us degratz restar, Qi.us dones Normandia S'acsetz bon cor d'anar Antre Beira e Dordoigna De regart no.us daratz soigna, Ni ja no.us degra membrar. Mas ara podetz proar S'es vers so q' eu dizia, Que non fai ad amar Rics hom per drudaria. Tant ant a cossirar 187 http://youtu.be/ws3oSIVnQCw; http://www.trobar.org/troubadours/giraut_de_bornelh/poem40.php; http://www.cardenal.org/musique.htm « La musique dans l’oeuvre de Pierre Cardinal » 84 �Per qe.l jois d'amor los loigna. Q'ieu non vuoil aver Bergoigna Sens temer e sens celar. Q'ieu non vuoill ges esser bar Ni de gran manentia, Per qe-m pogues reptar Nuills hom de vilania. Mais am rir'e gabar Ab midonz, que m'en somoigna, Q'eu no volria Gascoigna Ni Bretaigna capdellar. Mon chant vir vas n'Azemar, Qui s'onor en sabria, Cui nostre seigner car. Sa pauca Lombardia Tant gen sap dompneiar, Qe no.is camja ni s' enbroigna Per menassas! anz ressoigna, Limotge-l fai reserar. Si.l coms Jaufres no s'esloigna Peitau aura e Gascoigna, Si tot no.is sap dompneiar 3. Sirventés de B. de Bòrn BEdT 080, 034188 Quan la novela flors par el verjan, On son vermelh, vert e blanc li brondel, Per la doussor qu'eu sent al torn de l'an, Chant autresi com fan li autre ausel; Quar per ausel me tenc en mantas res Quar aus voler tot lo melhz qu'el mon es; Voler l'aus eu, e aver cor volon, Mas no·lh aus dir mon cor, anz lo·lh rescon. Eu no sui drutz ni d'amor no·m fenh tan Qu'el mon domna n'enrazon ni n'apel Ni no domnei, e sin val autretan, Que lausengier fals, enojos, fradel, Desensenhat, vila e mal apres An de mi dit, tan ne son entremes, Que fan cuidar que la genser del mon Mi tenha gai, jauzen e desiron. 188 Cf . G. Gouiran, Op. cit. T. 1 p. 407 (De 1183 / 1186). http://colecizj.easyvserver.com/povb4015.htm 85 �Om sens domna no pot far d'amor chan, Mas sirventes farai fresc e novel. Pois chastiar cuidon en guerrejan Nostre baro lo senhor de Bordel E per forsa tornar franc e cortes, Mal estara s'anear vilas non es, Tant que chascus aia gaug si·lh respon E nols enoi si bels pela nils ton. Anta aura s'aissi pert son afan En Lemozi, on a trait tan quairel E tanta tor, tan mur e tant anvan Fait e desfait, e fondut tan chastel, E tant aver tolt e donat e mes, E tan colp dat e receubut e pres, E tanta fam, tanta set e tan son Corn el a trait d'Agen tro a Nontron. Rassa, per vos remanen sai claman En Lemozi, dessai ves Monmaurel: Per vostre pro avetz fait de lor dan. Som dis n'Aimars e.l senher de Martel E'n Talhafers e'n Folcaus e'n Jaufres. E tuit aicil qu'ab vos s'eron empres: Non an la patz ges per vos en que son, Anz fan lor grat lai al comte Raimon. Una re sapchan Breto e Norman E Angevi, Peitavi e Mancel, Que d'Altasvaus entro a Monferran E de Rosiers entro a Mirabel Noi aura un no veja son arnes; E pois lo coms o vol e sos dreitz es, Deman ades la terra saint Aimon Tro que·lh pausen la cresma sobrel fron. Sirventes, vai a'n Raimon Gauceran Lai a Pinos; en ma razon l'espel, Quar tant aut son sei dit e sei deman De leis que te Cabrera e Seu d'Urgel. A mon fraire en ren gratz e merces De Bergadan, del fin joi que·m trames, Que tot mon cor m'en tornet jauzion, Quan nos partim amdoi al chap del pon. E1 Gauceran Durtz e son fraire en Raimon Am autretan com s'eran mei segon. 86 �E2 Si com l'ausel son desotz l'aurion, Son las autras sotz la gensor del mon. 4. Sirventés de B. de Bòrn, 080, 036 Rassa, mes si son primier En la fin que ant parlada Li seignor e·il mainadier E·il baron de l'encontrada. E s'il fant vas vos estrada Et eu cal mal vos en mier, Que terra non ai cobrada? Chascus mi laissa derrier Qan m'ant mes en la mesclada Li gentil e li lainier. Pois q'ant ma terra adermada Et arsa et abrasada Dizont cill de Colombier Q'en prenda dreich, si m'agrada. Nos em trenta tal gerrier: Chascus ha capa traucada, Tuich seignor e parsonier Per cor de gerra mesclada, C'anc no·n cobrem dinairada; Anz qand a als colps mestier, Ant lor coreilla prestada. Oi mais seran ric portier, Que tenrant porta serrada; E sabran arbalestier Q'es la patz en l'encontrada, C'om non lor dara soudada. Doncs auran chan e lebrier Del comte s'amor privada. Austor e falcon gruier, Corn e tabors encuirada, Li braquet e·il liamier, Arc ab sajeta barbada, Gannacha larga folrada, Et osas de Salavier Serant mais de lor mainada. Sercat ai de Monpeslier Tro lai part la mar salada, Que non trob baron entier C'aia proeza acabada, 87 �Q'el mieichluec non sia oscada O fraicha da l'un cartier, Ni mais us m'en agrada. Bella dompna, a Dieu vos qier, Que tant vos ai desirada Que mort m'ant li desirier, Avinens dompna prezada. Na Tenpre, ·l gensser m'agrada, Qe m'a per son messatgier Del mon la razon celada. Bêla domna, adieu vos quier, Que tan vos ai desirada Que mort m'an li desirier, 45 Âvinens domna prezada. Na Tempres genser m'agrada Que m'a per son messagier Del mon la razo celada. Papiols, te dreit semtier, 5o No temas ven ni gelada: Dijas mi a mon Rainier' Que sa proeza m'agrada. 5. BEdT 210 017 Sirventés de G. de Berguedan 189 Reis, s'anc nuill temps foz francs ni larcs donaire ni encobitz per las autrui moillers, penedenssatz vos en cum hom pechaire, queras lor etz enemics e gerriers; e parec ben organ al primier cors que vos vim far a las primieiras flors, per que dompna, soimais vos a bon cor, de vostra'ver vol creiser son tresor. II Reis, si fos vius lo pros coms, vostre paire, non feira pas, per mil marcs de deniers, la Marquesa far fondejar ni traire aissi cum faitz vos e vostres archiers. Na Sibiuda trai per un dels auctors, cui vos ametz et ill vos fetz amors, que, si non met En Raimons de Timor, plus durs lera que frusca q'eis] del tor. 189 http://www.rialto.unina.it/BdT.htm 88 �III E puosc vos dir planamem mon vejaire, reis deschausitz, ben a dos ans entiers, e pot vos hom ben mostrar e retraire la comtessa q'es dompna de Beders, a cui tolguetz, qan vos det sas amors. doas ciutatz e cent chastels ab tors: de tot en tot era de perdre dor tro.l de Saissac i mes autre demor. IV Reis castellans, qetz en luoc d'emperaire: aissi cum etz rics de totz bos mestiers, mandatz viatz per tot vostre repaire vostras grans ostz a flocs et a milliers; e faitz nos sai un avinen socors, per que totz temps naiatz pretz e lauzors; q'a Lerida vej'om dinz e defor los fums de lost, e nos de Montesor. V Coms de Tolsan, parton se las amors s'a Marquesa non faitz calque socors, que val trop mais non fetz Elionor: eras parra si l'amatz de bon cor 6. Chansons de Conon de Béthune 1. AHI ! AMORS, COM DURE DEPARTIE. Ahi ! Amors, com dure departie Me convenra faire de la millor Ki onques fust amee ne servie ! Dieus me ramaint a li par sa douçour, Si voirement con j'en part a dolor ! Las ! k'ai je dit ? Ja ne m'en part je mie ! Se li cors va servir Nostre Signor, Mes cuers remaint del tot en sa baillie. Por li m'en vois sospirant en Surie, Car je ne doi faillir mon Creator. Ki li faura a cest besoig d'aïe, Saiciés ke il li faura a grignor ; Et saicent bien li grant et li menor Ke la doit on faire chevallerie Ou on conquiert Paradis et honor Et pris et los et l'amor de s'amie. Dieus est assis en son saint iretaige ; Ore i parra con cil le secorront Cui il jeta de la prison ombraje, Quant il fu mis ens la crois ke Turc ont. 89 �Honi soient tot chil ki remanront, S'il n'ont poverte ou viellece ou malaige ! Et cil ki sain et jone et riche sont Ne poevent pas demorer sans hontaige. Tot li clergié et li home d'eaige Qui ens ausmogne et ens biens fais manront Partiront tot a cest pelerinaige, Et les dames ki chastement vivront Et loiauté feront ceaus ki iront ; Et s'eles font par mal consel folaige, A lasques gens mauvaises le feront, Car tot li boin iront en cest voiaige. Ki chi ne velt avoir vie anuieuse Si voist por Dieu morir liés et joieus, Car cele mors est douce et savereuse Dont on conquiert le resne presïeus, Ne ja de mort n'en i morra uns sels, Ains naistront tot en vie glorïeuse ; Et saiciés bien, ki ne fust amereus, Mout fust la voie et boine et deliteuse. Dieus ! tant avons esté preus par huiseuse, Or i parra ki a certes iert preus ; S'irons vengier la honte dolereuse Dont chascuns doit estre iriés et honteus ; Car a no tans est perdus li sains lieus Ou Dieus soffri por nos mort angoisseuse. S'or i laissons nos anemis morteus, A tos jors mais iert no vie honteuse. 2 Bien me deüsse targier Bien me deüsse targier De chançon faire et de mos et de chans, Quant me convient eslongier De la millor de totes les vaillans, Si em puis bien faire voire vantance, Ke je fas plus por Dieu ke nus amans, Si en sui mout endroit l'ame joians, Mais del cors ai et pitié et pesance. On se doit bien efforchier De Dieu servir, ja n'i soit li talans, Et la char vaintre et plaissier, Ki tos jors est de pechier desirans ; Adont voit Dieus la doble penitance. Hé ! las, se nus se doit sauver dolans, Dont doit par droit ma merite estre grans, Car plus dolans ne se part nus de France. Vous ki dismés les croisiés, Ne despendés mie l'avoir ensi ; Anemi Dieu en seriés. Dieus ! ke porront faire si anemi, 90 �Quant tot li saint trambleront de dotance Devant Celui ki onques ne menti ! Adont seront pecheor mal bailli, Se sa pitiés ne cuevre sa poissance. Ne ja por nul desirier Ne remanrai chi avoc ces tirans, Ki sont croisiet a loier 91 �2. Mapas e genealogia 190 191 190 Cf. Berthelot Anne – Cornilliat François, Littérature Textes et Documents, Moyen Age XVIè siècle, Collection Henri Mitterand, Nathan, Paris, 1988. P.122. 191 Bertran de Born per Dalí. Bois gravé, 33x26 cm - image : 25x19 cm, 6000 ex, 1960. Une des 100 illustrations pour la Divine Comédie, Chant 28 - Catalogue raisonné Michler & Löpsinger. Réf. 1066. 92 �192 192 http://www.escriptors.cat/autors/deberguedag/pagina.php?id_sec=4073 93 �193 194 193 Evolución condados pirenaicos orientales.png Cf. http://fr.wikipedia.org/wiki/Comt%C3%A9_de_Cerdagne 127 Bordonove Georges, La tragédie cathare, Editions Pymalion / Gérard Watelet, Paris, 1991, P.57. Mapa de las possessions del comte de Tolosa a la velha de la Crosada contra los Catars. 94 �195 196 195 196 Debax Hélène, Op. cit. P. 342. Debax Hélène, Op. cit; P.343 95 �Bibliografia 1. Manuals - Asián Peña José L. Manual de Historia de España, Bosch, Casa Editorial, Barcelona, 1959. -Berthelot Anne – Cornilliat François, Littérature Textes et Documents, Moyen Age XVIè siècle, Collection Henri Mitterand, Nathan, Paris, 1988 - Camp J., La littérature espagnole, Que sais-je? N° 114, PUF, Paris, 1965. - Escarpit R., F. Bergès F., Larrieu G., Guide hispanique, Classiques Hachette, Paris, 1964. - García López J., Historia de la literatura española, editorial Vicens Vives, Barcelona, 1964. - Lafon, R., et Anatole C., Nouvelle Histoire de la Littérature Occitane, PUF, Paris, 1970. - Lázaro F., Tusón V., Literatura española, Bachillerato 2, Anaya, Madrid, 1988. - Prats J., Castelló J.E, Camino García Ma, A. Loste, Ma, Izuzquiza,I., Fernández R., Geografía e Historia de España, Anaya, Madrid, 1987. 2. Monografias. -Bennassar Bartolomé, Histoire des Espagnols, VIè-XXè siècle, Paris, Robert Laffont, 1992. -Berry André, Florilège des Troubadours, Firmin-Didot et Cie, Paris, 1930 ; CIEL d’Òc, 2005. - Boysson R. de, Études sur Bertrand de Born: sa vie, ses œuvres, et son siècle, Slatkine, 1973. -Bordonove Georges, La tragédie cathare, Editions Pymalion / Gérard Watelet, Paris, 1991. -Débax Hélène, La féodalité languedocienne, XIè – XIIè siècles, Toulouse, Mirail, 2003. -Fabre Paul, Anthologie des Troubadours, Medievalia N° 72, Paradigme, Orléans, 2010. -Frank Istvàn, Répertoire métrique de la poéssie des Troubadours, Librairie Honoré Champion Editeur, Paris, 1966, 2 T. -Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. -Grossel Marie-Geneviève, « Quand le monde entre dans la chanson », Cahiers de recherches médiévales, 11 | 2004, 213-230. -Milá y Fontanals Manuel, De los trovadores en España, Barcelona, 1861. - Hoepffner, Ernest, Les Troubadours, Armand Colin, Paris, 1955. -- Riquer Martin, de, Los Trovadores Historia literaria y textos, editorial Planeta, Barcelona, 1975. - Riquer M. de, – Comas A., Història de la literatura catalana, Ariel, Barcelona, 1964, Part antica T.1. 96 �- Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. -Thuillat Jean-Pierre, Bertran de Born, Histoire et légende, ed. Fanlac, Périgueux, 2009. -Zidaric Walter, L'univers dramatique d'Amilcare Ponchielli,L’Harmattan, Paris, 2010. -Zink Michel, Littérature française du Moyen Âge, PUF, Paris, 1992. P.106. -Zumthor Paul, Essai de poétique médiévale, Essais, Seuil, Paris, 1972, réédité 2000. 3. Articles -Asperti Stefano, “Le sirventés”, Europe, revue littéraire mensuelle, 950-951, juin-juilet 2008. -Cabré, Miriam, “Mécènes et troubadours dans la Couronne d'Aragon”, Europe. Revue littéraire mensuelle, 86, 950-951, 2008: 126-136. -Dauzier Martine, « Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. -Fernández González José Ramón, Gramática histórica Provenzal, Oviedo, 1985 -Gouiran Gérard, Les Troubadours, une anthologie, Europe, revue littéraire mensuelle, 950-951, juin-juillet 2008, p.7-30 ; p76-102 ; p.126-137. Paris -Gouiran Gérard, Bertran de Born et Guillem de Berguedà : Les Maîtres du sirventés ou comment chanter en duo occitano-catalan l’air de la Calomnie " dans: Transferts de thèmes, transferts de textes, mythes, légendes et langues entre Catalogne et Languedoc, études réunies par éd. M.-M. Fragonard et C. Martínez, Transferts de thèmes, transferts de textes, mythes, légendes et langues entre Catalogne et Languedoc, Barcelone, PPU , 1997, 61-86. - G. Gouiran: Le poète et le prince: le cas Bertran de Born, in Les Troubadours et l’Etat toulousain avant la Croisade. Actes du colloque de Toulouse (9 et 10 décembre 1988), «Annales de Littérature Occitane», CELO/William Blake and Co. Edit.1997. - Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. - Goustine Luc de, Bertran de Born, Seigneur et troubadour, Cahiers de Carrefour Ventadour (ISSN 1625-3337), 2009. Trobada de Hautefort 2009. -Hoepffner Ernest, «Un ami de Bertrand de Born, “Mon Isembartˮ» in «Comptes rendus des scéances de l’Académie des Inscriptions et Belles-Lettres», 89è année, N° 3, 1945, pp.318-321. -Patterson Linda, Les Troubadours et l’éloquence, Oxford, Clarendon, 1975, 244p 4.Adreiças Internet http://www.classiques-garnier.com.www.ezp.biu-montpellier.fr/numeriquebases/index.php?module=App&action=FrameMain -http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/crai_00650536_1945_num_89_3_77865 97 �http://fr.wikisource.org/wiki/Les_Chansons_de_Conon_de_B%C3%A9thune/Introducti on [Texte établi par Axel Wallensköld, Honoré Champion, 1921 (pp. iii-xxiii).)] -http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/crai_00650536_1945_num_89_3_77865.pdf http://labretonnie.forumactif.com/t219-la-guerre-au-xiieme-siecle-les-tournois http://www.richardcoeurdelion.fr/la_guerre.html http://www.rialto.unina.it/index.html http://w3.uniroma1.it/bedt/BEdT_03_20/index.aspx 98 �MERCEJAMENTS Es un plaser, al moment d’acabar aqueste Memòri, de grandmercejar Gilda Russo per sa paciéncia e sos conselhs. Ma reconeissença va tanben a M-J. Verny per son aduja tecnica, al sénher G. Gouiran pel temps que m’acordèt, los documents que me prestèt, al sénher F. Martèl per son umor e son amor de l’Istòria. Mercé tanben a una amiga, Maria, que me prestèt la man per organizar lo trabalh amb lo sorire e una paciéncia angelica. Mercé a totes los professors qu’an totjorn agut, dins las annadas de licéncia e de Mastèr, una atencion pedagogica e amistosa per mos dobtes, mas questions e qu’an jamai esparnhat lor temps per corregir mon trabalh e amelhorar mas coneissenças. Amb eles, benlèu qu’aquela aventura se poiriá contunhar. 99 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © IEO-Limousin © IEO-Limousin https://www.occitanica.eu/files/original/2b4eb9fe79b3a9f388c02ef0fa4885b9.jpg 4804a500a916112743327c3a8c521cf4 https://www.occitanica.eu/files/original/febf1ae5220fc06b737b382eda04462e.jpg 05f83a8bf18bba3e6a6de687ae6dcea3 https://www.occitanica.eu/files/original/780dc4fc689149477337297549f4038f.jpg 48ed6804f2e6c5446003ac835c7f88ec https://www.occitanica.eu/files/original/8007b182435416f03b630c5ea02a0b8b.jpg bb147acdb1981b811fd8e4503e994a2f https://www.occitanica.eu/files/original/3b1d7fc5d1d7669c496ffcddab304ea8.jpg 23f4054b856c4b6c73ee9acf9408a840 https://www.occitanica.eu/files/original/67a1675a0c1ea6b300e65eae6f9057e4.jpg 46e4d1a5909c3773f2e909d8fc2a40a0 https://www.occitanica.eu/files/original/f3230cdd507291a636f098f5cd4078eb.jpg 4881dfe7ff15ca34efee5dfb3287cb5f https://www.occitanica.eu/files/original/8b78085c7919e3cb5b65429a980b00e9.jpg 8a1d91ddc798d297bd6b9674c3e23e72 https://www.occitanica.eu/files/original/64dd9ba5ea8c07dc88090679a9e9fe96.jpg 133f1f39df784dc92a1f34faeb23b9be https://www.occitanica.eu/files/original/142ca60a4e45daf1c12e208d84a56b57.jpg 3e92cf7416692d40c98b6c51bbc8dcab https://www.occitanica.eu/files/original/708d3d855198514f4187553520738130.jpg 4d96ce40b569a90fcdae48f18b4d57c4 https://www.occitanica.eu/files/original/54d1b50a299499773cb0daafb44f4c57.jpg ec626b9817f12bb23c87a84c737ecbcc https://www.occitanica.eu/files/original/ac2c2bad289e86248716fd01a572f478.xml e8da6c3caeeb1e24341c115fc00d01ed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © IEO-Limousin © IEO-Limousin https://www.occitanica.eu/files/original/e2b73456063021a4cc2bb5ec72d89b77.pdf 649b1d5fcf731119596a296f1a22f106 PDF Text Text UNIVERSITE PAUL VALERY –MONTPELLIER IIIArts et Lettres, Langues et Sciences Humaines et Sociales MASTER 2 LLCER Spécialité Occitan Marie-France Tourrel –Fourcadier La réthorique au service de la médisance et de la célébration de la guerre dans quelques sirventés de Bertran de Bòrn et Guillem de Berguedà Mémoire dirigé par Madame Gilda CAÏTI-RUSSO Maître de recherches habilitée à diriger des recherches en occitan médiéval. Mémoire soutenu le 27 juin 2014 Jury : Mme Caïti Russo et M. Ph. Martel �Ensenhador I. Introducion A. Lexic 1. Sirventés o cançon ? 2. Vocabulari e Expressions B. Conclusions 1. L’istòria a travèrs dels noms de luòcs e de personas 1. 1 Las valors 1. 2 La cultura 1. 3 Las guèrras 1. 4 Los personatges -Reis, nòbles, amics e enemics -Los joglars 1. 5 Los eveniments 2. La geografía 3. Intratextualitat, semblanças e diferéncias 4. Intertextualitat 1 2 2 4 15 17 18 19 20 21 21 23 24 27 30 31 II. Rimas e ritmes 1. Esquemas 1.1 Bertran de Bòrn 1.2 Guillem de Berguedà 2. Los vèrses 3. Las coblas 4. Las rimas 35 35 35 36 39 40 41 III. Retorica 43 IV. Recepcion 58 V. Conclusion 67 VI. Annèxes I Tèxtes 1. Guillèm de Berguedà 2. Bertran de Bòrn Annèxes II 1. Autres tèxtes - G. de Bornelh No posc sofrir c'a la dolor - B. de Bòrn Seigner en coms, a blasmar - B. de Bòrn Quan la novela flors par el verjan - B. de Bòrn Rassa, mes si son primier - G. de Berguedà Reis, s'anc nuill temps foz francs ni larcs donaire - Conon de Béthune AHI ! AMORS, COM DURE DEPARTIE - Conon de Béthune Bien me deüsse targier 68 68 74 82 82 82 84 85 87 88 89 90 VII. �VIII. 2. Mapas e genealogias -Castells de G. de Berguedà -Mapas -Genealogias 92 93 94 95 Bibliografia 1. Manuals 2. Monografias 3. Articles 4. Adreiças Internet 96 96 96 97 97 Mercejaments �Introduccion Dins l’encastre de l’estudi de cinc tèxtes per cadun dels dos trobadors, lo Catalan Guillem de Berguedà e lo Lemosin Bertran de Bòrn, la presentacion de las tematicas mòstra una mena de fraternitat literària mas tanben lingüistica e estilistica. Totes los cinc (o gaireben) son de sirventés, un genre que s’aparenta a la cançon mas que pòt èsser politic e qu’es sustot critic. L’analisi aprigondida del lexic, de la construccion dels poèmas es lo miralh d’una arquitectura poetica ont los dos òmes excellisson. La bastison d’un sirventés, coma o ditz Guillem dins Un sirventes ai en cor a bastir, obesís a de règlas e un saber far que s’apèvan sul lexic e sus la retorica que son de mejans al servici d’una tòca: blaimar un enemic, lo ridiculizar e criticar las accions o la passivitat d’un naut personatge. Per Bertran aqueles mejans sostènon son laus a la guèrra e sa critica contra los nòbles indecises. Los dos òmes s’èran amistançats e pas soncament amb las idèas de criticar, satirizar o blaimar los nòbles, nauts personatges de lor temps o de lor ròdol, reis o ducs. Lo sirventés, qu’es lo genre dels poèmas causits dona una leiçon de geografia e d’istòria locala e regionala e mòstra las luchas medievalas, coma se passavan encara del temps de Bertrande Bòrn, senhor lemosin. Se vei tanben una forma de resson a travèrs del lexic, de l’estil, de la ritmica, coma se se respondián los tèxtes, e existisson de ligams entre las idèas e l’estil dels dos autors e d’autres poètas de lor temps. L’estudi de la retorica emplegada per cadun, amb totas las figuras utilizadas al servici de sa tòca, permet de se mainar de l’abiletat de la construccion dels poèmas. Per acabar, se pausa la question de saupre cossí lor òbra es passada a la posteritat a travèrs del temps e cossí nos es venguda duscas al sègle XXI. 1 �Lexic Los dos autors, per parlar de lor composicion, se servisson de paraulas diferentas: chansó, chan, “cansson”. Abans d’estudiar lo vocabulari de cada autor per ne veire la finalitat es necite de saupre çò qu’es un sirventés e quinas diferéncias existisson entre aquel genre e los autres. Sirventés o Cançon? Lo sirventés, sa significacion es: “littéralement le chant du serviteur” 1. Dins los dos cases que nos ocupan seriá puslèu un criticaire que vòl donar de leiçons a qualqu’un de pus ric, de pus potent que el mas que se condusís pas coma cal e respècta pas las leis de la noblesa o de la cavalariá: Pretz, Paratge, Valor… Lo serventois pòt prene totas las formas; es al meteis temps educatiu, per ensenhar, e moralizator, per castiar los que òbran mal. Vaquí çò que caracteriza lo genre del sirventes coma o definís la codificacion de las Leys d'Amors de 1356: «dictatz ques servish al may de vers o de chanso en doas cauzas. la una cant al compas de las coblas. lautra cant al so e deu hom entendre cant al compas. sos assaber que tenga lo compas solament. ses las acordansas. om am las acordansas daquelas meteyshas dictios. o dautras semblans ad aquelas per acordansas. e deu tractar de reprehensio. o de maldig general. per castiar los fols e los malvatz. o pot tractar quis vol. del fag dalcuna guerra.» Segon E. Hoepffner, lo sirventés es per la glòria del senhor çò qu’es la cançon per la dòna.2 La cançon, ela, deu «tractar principalmen damors o de lauzors. Am bels mots plazens et am graciozas razos»3 Marie-Geneviève Grossel ditz: «[…] par définition, la canso est intemporelle, transcende le temps et passe donc, quasi immuable, de l’oral à l’écrit, sans avoir subi l’usure des événements; au contraire, le sirventes est fragile, temporaire, fugace; il se perd aussi vite qu’il se crée; en outre, considéré comme de peu de valeur, il n’était naturellement pas promis à la mémoire de l’écriture, pour nous seule susceptible de le faire encore connaître.»4 1 Monika Gudrun Berta Edinger, La Polysémie de la parole : Décodage de la lyrique multilingue en langues romanes chez Raimbaut de Vaqueiras et Dante Alighieri, A THESIS SUBMITTED IN PARTIA FULFILLMENT OF THE REQUIREMENTS FOR THE DEGREE OF MASTER OF ARTS in THE FACULTY OF GRADUATE STUDIES (French) UNIVERSITY OF BRITISH COLUMBIA (Vancouver) December 2010. 2 Hoepffner, Ernest, Les Troubadours, Armand Colin, Paris, 1955. P.10. 3 Las flors del Gay Saber o Las Leys d’amors, édition de Gatien-Arnoult, Toulouse, 1841-43, 1841. Gallica, Bibliothèque numérique, bnf.fr. P. 340. «Le sirventes doit traiter de blâme, de reproches généraux pour corriger les fous et les méchants; on peut aussi traiter si l’on veut du fait de quelque guerre.» «La cançon doit traiter principalement d’amours ou de louanges, amb des belles paroles et des explications agréables.» 4 Grossel, Marie-Geneviève Quand le monde entre dans la chanson Chansons politiques, chansons de croisade, serventois et autres tensons de trouvères. p. 213-230 http://crm.revues.org/index.html Référence papier: Marie-Geneviève Grossel, «Quand le monde entre dans la chanson », Cahiers de recherches médiévales, 11|2004, 213-230. Référence électronique: 2 �G. de Berguedà emplega de mots diferents: Martin de Riquer ditz qu’utiliza sonque un còp lo vèrb trobar per dire «compausar de cançons»5. L’autor se nomma chantaire; parla de bastir: Un sirventes ai en cor a bastir. Es aquí que l’autor emplega lo vèrb “trametre”: v. 2 e 42. M. de Riquer supausa una “desorientadora duplicidad” per part de G. de Berguedà dins la causida del tèrmes per calificar sas òbras poeticas. 6 Aprenèm que Guillem utiliza pas jamai lo mot “vers”. Tres poesias son apeladas chansó; d’autras son chan amb sa declinason: chantar / chansoneta: Eu non cuidava chantar mas trobam «comta e di» (v.31) dins Joglars, no·t desconortz. Òm se pòt demandar qué significa aquel diminutiu “-eta”. De segur es pas un diminutiu vertadièr: dona un sens puslèu ironic e trufaire. Amics Marques, enqera non a gaire parla d’una “canssonˮ al vèrs 2 que ven “sirventés” que lo joglar “romansaˮ al vèrs 42. Segon Riquer, “romansa” significa “dire, contar e cantar al meteis temps”.7 Es encara un “chan” dins lo vèrs 42 de Un sirventes ai en cor a bastir. Tòrna un sirventés que a l’autor li agrada de “bastir” e non plus faire coma dins Amics Marques, enqera non a gaire (v. 2 e 3) e Cançoneta leu e plana (v. 3). Lo mot “Sirventés” lo trobam dins sièis composicions del trobador catalan. Existís una mena de mimetisme de far un sirventés tanben dins lo vèrs 7 de Cant vei pels vergiers desplegar. Dins aquel tèxt, coma son amic, Bertran de Bòrn vòl que lo joglar “fassa chantar” son sirventés (v.66/67). Dins belh m’es quan vey camjar lo senhoratge, B. de Bòrn demanda a “Arnautz joglars” que “pòrte son sirventés”: v.41/42). M. Zink, per exemple, argumenta que la « canso correspond à ce qu‘il est convenu d‘appeler le grand chant courtois. » Apond que, a l’epòca dels trobadors, « les troubles politiques et religieux du temps favorisent en outre la composition de nombreux sirventès… » .8 Paul Zumthor9 escriu: «Le sirventes occitan est une chanson dont l’argument diffère de celui de la chanson proprement dite; le français crée pour ce mot sirventois qu’il utilise spécialement pour une certaine forme de poésie mariale.» Marie-Geneviève Grossel, «Quand le monde entre dans la chanson», Cahiers de recherches médiévales [En ligne], 11|2004, mis en ligne le 10 octobre 2007, consulté le 18 octobre 2013. URL: http://crm.revues.org/1863; DO : 10.4000/crm.1863 5 Veire: Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.187 a 195. 6 Op. cit. p.190. 7 Op. cit. p. 147. 8 Zink Michel, Littérature française du Moyen Âge, PUF, Paris, 1992. P.106. 9 Zumthor Paul, Essai de poétique médiévale, Essais, Seuil, 1972. Réédité 2000. P.194. 3 �Lo sirventés qu’èra jà emplegat per son aspècte satiric, moralizator e son ton de propaganda per las Crosadas d’Orient o d’Espanha, per Marcabrun (1129-1150), èra pas çò qu’es vengut amb G. de Berguedà10 : «el carácter de poesía vejatoria personal o de programa de una actitud feudal que logrará gracias a nuestro Guillem de Berguedà e a su amigo Bertran de Bòrn». Dins la tèsi de G. Gouiran, aprenèm que Bertran «n’emploie pas les substantifs chan ou chanson au sens spécialisé de «chanson d’amour», mais dans une acception plus générale, et ils peuvent même désigner un sirventés […]. Bertran parle de «chanson», de «chantar»11. Es lo sirventés una “mise en pratique d’une morale”, es un “blâme moral plus que social” en relacion amb de valors que l’autor respècta o pensa que se devon onorar mas que la(s) persona(s) que critica apara(n) pas. Als uèlhs de B. de Bòrn, cal pas trespassar un ideal.12 Sabèm que totes dos an emplegat lo sirventés tal coma lo definisson las Leys d’amors: an cercat a donar de leiçons als reis, als nòbles de lor país. An volgut ensenhar quora e cossí se batre per respectar las valors presadas, conservar un poder o l’aumentar. E lo vocabulari, las expressions, l’art de la rima e la retorica foguèron de mejans adreitament e artisticament utilizats per arribar a lor tòca. Vocabulari e Expressions Dins una primièra part del tablèu, podèm notar los mots que revèrtan las criticas marridas o trufairas sus las decas umanas e moralas dels enemics. Es l’element màger que caracteriza lo sirventés. Puèi òm pòt estudiar las violéncias dins las expressions o dins l’evocacion de la guèrra e lo blaime que se vòl pedagogic. Es interessant de veire tanben las qualitats que son presadas a aquela epòca dins la noblesa per agachar cossí son evocadas. Los vèrbes, los adjectius e los substantius son nombroses: lor ròtle deu èsser important. Ensajarem de veire per de qué. La conclusion será consagrada a l’analisi de las semblanças e / o de las diferéncias, de l’intratextualitat e l’intertextualitat. 10 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.153. «le caractère de poésie vexatoire personnelle ou de programme d’une attitude féodale qui réussira grâce à notre G. de Berguedà et à son ami B. de Bòrn.» 11 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. lv e lix. 12 Op. cit, p. LX e LXII. 4 �1. Criticas Decas fisicas Bertran de Born Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.37: chapa obre mantel (afrejolit) Guillèm de Berguedà Cansoneta leu e plana Del bratz no us pretz una figa v.15 Amics Marques, enqera non a gaire La rasca v.8 Bragas v.13 qe·l man aviatz vana v.24 Decas moralas Golardisa e pigresa Pois lo gens terminis floritz Flacs, vans e sojornaditz (v.18) Sos bas paratges (v.10) S’engrais v.21 Eu non cuidava chantar Cobes de manjar v.17 Quan vei pels vergiers desplegar Reis que badalh v.53 Vaneiar v.55 Coardiá Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.16: trop volha parlar (bavarda) v.33 a 36 Pois lo gens terminis floritz Pauc arditz v.17 Paor v.27 En mar no·l debur v.16 Quan vei pels vergiers desplegar No eria arditz ni maus v.51 Non ausetz als far v.60 S’el lo n’ausa proar v.22 Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge Joglars no·t desconortz Cansoneta leu e plana Amics Marques, enqera non a gaire Coart v.44 Un sirventes ai en cor a bastir S’esmaia v.37 Be·m platz lo gais temps de pascor Venalitat e Avarícia Can mi perpens ni m’arbire Pois lo gens terminis floritz esser soudadiers logaditz v.9 Quan vei pels vergiers desplegar Volc en mais l’aver portar v.31 v.35: s’anc lor det vestirs vertz ni blaus D’un sol s’en saup ben pagar v.38 Saup mal pagar v.41 Eu non cuidava chantar Gelosia v.18 Joglars no·t desconortz Cansoneta leu e plana 5 �Logier atenda / de senhor v.61 Gazanhar v.63 Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.33: re no met en gatge v.40 gandir sens baratar v.44: gazanhar Amics Marques, enqera non a gaire Un sirventes ai en cor a bastir Gazaigna v.18 Be·m platz lo gais temps de pascor v.51: metetz en guatge Can mi perpens ni m’arbire Messorga e Feloniá Pois lo gens terminis floritz Es aunitz v.8 e 53 Prejur v.25 Reis tafur v.33 e 51 Fals reis perjurs e savais v.55 Malvatz hom / malvatz faitz v.32 e 51 Rei apostitz v.44 Traïtz v. 52 e 62 Fui traïtz v.35 Cor dur v.59 Eu non cuidava chantar De traicion non a par v.24 Bausia v.26 Quan vei pels vergiers desplegar v.26: serai amics coraus Amics Marques, enqera non a gaire Traicher v.36 Engans e no-fes v.38 Volpill v.43 Escogossa v.26 Corns v.27 Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.12: avols om v.14: l’a ops de faitel v.23: noi chal devinar Be·m platz lo gais temps de pascor Joglars no·t desconortz Aon v.21 Cansoneta leu e plana Traichor v.4 Engan v.5, 7 + refranh Qui en vos se fia / ni a amor ni paria v.22 Un sirventes ai en cor a bastir Can mi perpens ni m’arbire v.40: nos a traiz uns traire 6 �2.Violéncias Menaças e Blaime B. B. de Bòrn Pois lo gens terminis floritz Mal agur v.6 v.11: fenira coma lais Quan vei pels vergiers desplegar Deschausitz e braus v.11 Encuzar v.17 Mal laus v.19 Folejar v.15 Blasmar v.39 G. de Berguedà Eu non cuidava chantar Un jorn que l’aucia v.28 no·m val reptar v.25 Joglars no·t desconortz Colpas ni tortz v.8 agurs ni sortz v.3 dan ni pro v.7 Cansoneta leu e plana Dan v.11 v.24 garder se deu totas ves Amics Marques, enqera non a gaire Colp v. 21. 25.45 (3) Un sirventes ai en cor a bastir Tort / colpa v.5 Dan v.16 Gen savaia v.14 Colps v.46 Guèrra Pois lo gens terminis floritz v.52: mortz Quan vei pels vergiers desplegar Osteiar v.12 v.48: ab coutel tot no·l fenda Amics Marques, enqera non a gaire v.10: lanssa v.20 e 26: mort m’agratz Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.30: estorn Cruseltat Mòrt naturala Be·m platz lo gais temps de pascor v.7:tendas e pavilhos fermatz v.10: chavaliers e chavals armatz v.12: las gen e l’aver fugir v.14: grand re d’armatz v.16: fortz chastels assetjatz v.17: barris rots et esfondratz v.36: del mortz e dels nafratz v.26, 33 e 37: estorns, estor e estorn v. 39: asclar chaps e bratz v.47: chazer per los fossatz v.19 e 47: fossatz v.56: guerrejatz v.36, 40 e 49: mortz Quan vei pels vergiers desplegar v.44 e 48:pessejar Can mi perpens ni m’arbire v.9, 18, 27, 36, 45, 48, 50, 51 7 �3. Qualitats Pois lo gens terminis floritz Eslais v.3 e 30 Larguesa Coratge e temeritat Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.25: to seu be engatge v.27: pro·l coston ostatge v.28: fa estragatz dos Un sirventes ai en cor a bastir v.39: C’a tot lo mond tenetz donar ubert Pois lo gens terminis floritz v.34 e 41: atur Joglars no·t desconortz Desconortz v.1 Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.19: adreit coratge Be·m platz lo gais temps de pascor v.23: ses temor v.24: fai enardir v.25: valen vasselatge Can mi perpens ni m’arbire v.45: no·m fa paor morz v.41-42: desconorz / no m’es Valors Cavalèirosas Pois lo gens terminis floritz v.43 : val v.44 : pretz Un sirventes ai en cor a bastir v.18: conquier pretz Pros v. 29. 37 e 46 Quan vei pels vergiers desplegar v.51: arditz belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.4 esser pros v.20: bon pretz v.22 e 42: chapdel v.30: fai estorn e vouta e sembel v.31: li platz domnejar v.17: onrar paratge v.44: pretz Be·m platz lo gais temps de pascor v.37: vassalatge v.38: hom de paratge 8 �Valor pedagogica Can mi perpens ni m’arbire v.20: val Un sirventes ai en cor a bastir v.40: Qui mais val mais de bes l’en revert Pois lo gens terminis floritz v. 49: retraissera v.50: rencur Quan vei pels vergiers desplegar v.8: Tal quels coms Richartz l’entenda v.13.14.16 e 65: Eu l’en reprenda / chastiar / volh que de mi aprenda 4. Adjectius Pois lo gens terminis floritz v.1: gens Bas: v.10 Malvatz: v.32 v.55: savais Quan vei pels vergiers desplegar v.19: mals v.41 e 57 : Mal v.51 : arditz belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.12 e 20: avols, avol Bos: v.18 ; bon: v.20 Be·m platz lo gais temps de pascor v.1: gais Can mi perpens ni m’arbire Mals talanz: v.9 Nescis deporz: v.14 Eu non cuidava chantar v.17: cobes v.14: bell’e bona, v.18: plens Joglars no·t desconortz v.6: mortz v.10: estortz bo: v12, bon: v.34 v.17: mal (apres) Cansoneta leu e plana v.5: ples v33: pejor Amics Marques, enqera non a gaire v 2: bona v.16: meillors v.22: rire v.30: gais Un sirventes ai en cor a bastir v.4: bona compaigna v.14: savaia v.17: bella v.27: mieiller v.29: gaia 9 �5. Vèrbes accions Pois lo gens terminis floritz Floritz, s’espandis, m’es vengut, eslais, far, sapchan, sian, venc, es aunitz, sobreisssitz, fenira, tornara, trais, conques, vas, debur, pert, s‘engrais, beva, deseretatz, plevitz, gequitz, mostre, estrais,cobrera, cobrara, atur, Lais, dis, retraissera, pres, trames, trait. Quan vei pels vergiers desplegar Vei, desplejar, viulan, far, tornar en paus, venc, ostejar, dic, acusar, comtet (v.18) / comtar (v.28), gitar, defenda, proar, intret, covidar, conqueri, celar, serai (v. 26, 51), trames, degra liurar, portar, renda; m’an dit, det, fetz donar, sobreprenda, pajar (v.38,41), blasmar, mes; prestet, pessejar, balhet, guizar, fenda; divinar, s’estenda (v.56, 68), parlar, Mandet, atenda, afanar, gazanhar, chantar. belh m’es quan vey camjar lo senhoratge vei chamjar (v.1, 7), laisson (v.2) / laissar (v.3), renovel / renovelar (v.5 e 8), chantar, s’apaya, coston, art, fai, met, sobra, liura, vest, gandir, baratar, porta, amassar, gazanhar. Be·m platz lo gais temps de pascor Fai venir (v.1, 14), fugir, es Claus, envazir, esser acesmatz, Segre, a pres e donatz, tranchar e desguarnir, ferir, anaran, er entratz, asclar, dic / dijas (v.41, 56), manjar, beure, dormir, cridar, enneir, chazer, metetz, guerrejatz, ai, estai. Eu non cuidava chantar Chantar, clamar, amagar, comprar, encontrar, manjar, menar, reptar, aucia, gardatz, meillurar, luynar Joglars no·t desconortz Vai, gartz, traga, erai (2), tenra, torn, ven, dic, jon, abeurat, passatz, comta e di, regon, trag, maleu Cansoneta leu e plana Farai, perdetz, paron, portatz, auria, estendes, se fia, gardar, tenga, mes. Amics Marques, enqera non a gaire Fi (v.2, 6), faire, autrej, dona, viron, laissetz, fossetz, virant, cuidei, traire, empeissi, encorbar, ditz, vi, nasca, aiatz, aurei, destreigner, m’agratz, fos, detz, crideron, pocsetz enpeigner, escogossa, sap far enpeigner, tem, poiria, escriut port, fesatz, podetz, pres, porta, legitz, romansa, donet, pres, capusa, dola, afolla Un sirventes ai en cor a bastir Bastir, trametrai, desavenir, m’acuoill, seguir, puosc remanir, taigna, vau, conquier, gazainha, fai, agra, reman, partir, estraia, dic, volv e·m vir, dauratz, stagna, chausir, donar, revert, tramet, pert (v.42, 46), seguit, 10 �Sens, sentiments e psicologia Can mi perpens ni m’arbire Venh, vai / van (v.18, 25) Esser: es (v.9, 19, 22, 23, 27, 28, 42), soi (v.2, 36, 42), er. vire, ausire (v.8, 50), devire, pren, teinh, dire (v.7, 47). pass / passar (v.13, 24). fassa, reinh, camja, er, saludan, fa, m’agra. Pois lo gens terminis floritz es aunitz (v.8, 52), prezon, lau, prez, traïtz (v.35, 52 e 62), servitz, val, complitz, apostitz, apais, plagues, rencur, traÏ, Quan vei pels vergiers desplegar M’adoussa, volh (v.7, 65) / volc v.31)/ volon (v17), entenda, acordar, es dreitz, reprenda, chastiar, pesa·m, folejar, aprenda (v.16, 65), ausa (v.22) / auset (v.60), no·m par, posc (v.25)/ poc (v.47), saup (v.38, 41, 49) / sapcha (v.65), conoc, badalha, au, vanejar, s’entenda, perdo, belh m’es quan vey camjar lo senhoratge poscha esser pros, m’es vis, deu, tenc, ama / aman (v.13, 32), enojan, volha parlar, sap onrar, a adreit coratge, garda / gart (v.21, 24), noi chal devinar, platz domnejar, vol / volha (v.39, 42) Eu non cuidava chantar Plorar, amar, pesar Joglars no·t desconortz Aon, am, Cansoneta leu e plana Ben aion, pretz, ten dan, fia, gardar se deu, se vana Amics Marques, enqera non a gaire sap, rire·n fetz, tengront, valc, gabar, feigner, destreigner Un sirventes ai en cor a bastir Cuich, cre, plaia, platz, esmaia (v.13, 37), cre, desir, remir, sofraigna, volont, contraigna, cuietz, amar, valetz, val, plaia, membre Be·m platz lo gais temps de pascor Platz (7 còps), auch (v.3, 43, 44, 46), vei veirem (v.6, 9, 13, 16, 18, 47, 49; 33), enardir, non es re prezatz, pens, val, aidatz, Can mi perpens ni m’arbire Perpens, arbire, meravil seinh, plaz, deinh, vol, enseinh, cuidavam, assire, cossire, val, feinh, contradire, mire, complire, prec, estreinh, membron, aire, escarnire, volc sofrir, traiz, desconorz, tire, crezes, auci, deinhet. 11 �6.Sentiments Quan vei pels vergiers desplegar Amor v.57: en lo·lh perdo belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.32: l’aman joglar Religion Can mi perpens ni m’arbire Dieu v.11 + Dieus: 4, 37 v.40: nos a traiz uns traire Eu non cuidava chantar v.13: plorar v19: amar Joglars no·t desconortz v.2: amor Un sirventés ai en cor a bastir v.17: desir v.31: amar Eu non cuidava chantar v.16: Dampnedieu Joglars no·t desconortz v.33: pregon Un sirventes ai en cor a bastir v.28: Dampnidieus 7. Colors Pois lo gens terminis floritz v. 42 com aurs val mai d’azur Quan vei pels vergiers desplegar v.2 sendatz grocs, indis e blaus. V.35 vestirs vertz ni blaus 8. Vestits Pois lo gens terminis floritz v.59: la rauba Quan vei pels vergiers desplegar V.35 vestirs vertz ni blaus v.46: la jupa del rei d’armar belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.37: chapa sobre mantel 9. Musica Amics Marques, enqera non a gaire v.46 l’escut d’aur Un sirventes ai en cor a bastir v. 34 so dauratz c’autra poestatz stagna Cansoneta leu e plana v.31 : brajas de cortves Amics Marques, enqera non a gaire v.13 en las bragas Quan vei pels vergiers desplegar v.4 e 5: sonet e viulan v.6: trompas e corn e graile 12 �10. Natura, animals e aliments Quan vei pels vergiers desplegar v.3, 42: chavaus Eu non cuidava chantar v.8: del peis belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.6: flor; ausel v.38: chaval Joglars no·t desconortz v.25: caval Be·m platz lo gais temps de pascor v.2 e 4: fuolhas, flors; auzels v.10 e 45: chavals v.23 e 36: chaval 11. Noms pròpis de personas e / o de luòcs Pois lo gens terminis floritz v.5: Aragones v.13 : Melhau e Carlades v. 15: Sur v.19: Proensa v.20: Sanzo v.22: Rossilhones v.23: Jaufres v.24: Vilamur v.25: Tolzal v. 28: Castrasoritz v.29: Toleta v.31: Barcelones v.37: Garcia Ramitz v.39: Arago v.40: Alaves v.48: Berengier de Besaudunes v.57: Manuels v.62: Grecs Quan vei pels vergiers desplegar v. 8: Richartz v.10: Arago v. 19: Castellot v. 20: Espanhol v. 27: Gastos, Bearns e Paus v. 39: Artuset v.40: Juzeus v.41: Peire v.:43: Fontebraus v.49: Peire Roïs v.58: Catalas, Laraus Cansoneta leu e plana v.18: ortiga Amics Marques, enqera non a gaire v.28: gossa v.30: raineta v.43: volpill v.10 e 32 : plan e montaigna / plan e desert Eu non cuidava chantar v. 3: Arnautz del Vilar v.6 e 34:Mon Sogr’ v.9: Baros v.14, 29, 33: Ma Sogra v.20: N’Estefania v.22: Barselona v.23: Tortoz’ a Narbona v.33: Berga e Cardona Joglars no·t desconortz v.4: Arago v.13: Tortosa v.15: Mon Marques v.16: Guillem de Clarmon v.17: Vescomt v.28: Agremon v.29: N Arnaut v.30: N Hugo d’Aveu v.32:N Bascol Romeu v.34: Dieu Cansoneta leu e plana v.3: Mon Marques v.4: Mataplana v.6 e 8, 13, 20, 21 27, 29 34:Marques v.9: Melgur, Somieras Amics Marques, enqera non a gaire v.1, 15, 25: Amics Marques v.4: Mataplana 13 �v.59: Peitiaus v.67: Navar v.68: Castela v.5 :Sailforas v.7 : N’Albert v.12: N Guillems de Savasona v.14: Vic Belh m’es quan vey camjar lo v.16: Pasca senhoratge v.18: Rotlans, Serragosa v.42: Arnautz, Richart v.22 : En Guillem de Clarmon v.23 : Mataplana Be·m platz lo gais temps de pascor v.37 : Mos Sogres, Barselones v. 1: Pascor v.41: Raimon de Paz v.54: Papiols v.42: N Nas-de-Corn v.55: N’Oc-e-No v.43: Fransa Can mi perpens ni m’arbire Dieu v.11 + Dieus: 4, 37 v.28: Lo Seinhor v.46: Folquets Un sirventes ai en cor a bastir v.2: N Sanchon, Espaigna v.8: En Robert v.15: turcs v.22: Bordels e Blaia v.24: En Dalmatz de Biert v.25: Sardaigna v.33Reis castellans v.36: Peiron, Alamaigna v.41:Mon Tristan v.44: Castelbon, Deus v.45: N’Albert 14 �Conclusions L’estudi del lexic de cadun dels dos trobadors permet de donar de precisions sul biais d’escriure e la volontat evidenta de criticar, blaimar…e / o la tòca que cadun se dona per aquò far. Nos permet tanben de consolidar qualques assercions sul caractèr dels òmes. Descobrissèm lor mond dins son encastre istoric, geografic mas tanben cultural e social. Es l’escasença de parlar de la guèrra e de las costumas de l’epòca medievala. Lo glossari de G. de Berguedà dona per l’òbra complèta 1291 mots, sens comptar los noms pròpris, e l’analisi que ne fa M. de Riquer mòstra que parlava un “provenzal” corrècte, en particular per çò que son catalan natural, “ofrecía alguna mayor similitud con el provenzal trovadoresco.”13. L’occitan / lemosin de B. de Bòrn èra pas tant alonhat de la lenga de son amic e aital se comprenon melhor l’amistat e la fraternitat literària que s’establiguèron entre los dos òmes. Segon R. Me Segon R. Menéndez Pidal,14 los Catalans dels sègles XII e XIII compausavan dins una lenga pròcha de l'occitan mentre que los autres compositors de las autras regions d'Espanha compausavan dins lor lenga. Malgrat la riquesa del vocabulari de Guillem, sembla que pel camp lexical dels vèrbes, aquel que los emplega mai es Bertran. A partir de l’estudi del lexic podem notar que lo pus grossièr e trivial es G. de Berguedà mentre que lo Lemosin es pus fin e ponchut. Quand Guillem cita las “brajas de cortves” (v.31, Cansoneta leu e plana) es per rescondre una satira de la sodomia, l’omosexualitat (reala o supausada) del Marqués de Mataplana. Quand se trufa dels marits qu’embana, emplega un vocabulari corrent e familhièr: “los maritz aon” (v.21; “ai jon” (v.23), dins Joglars no·t desconortz. Aquò o vesèm pas en çò de Bertran que, per las meteissas accions, se servís d’un lexic cavaleirosament corrècte: “drutz” e “domnejar” (v.11; v.31, bel m’es). Es pus fin e delicat aumens dins l’emplec d’aquelas paraulas. -Los tèxtes causits donan pas gaire la possibilitat de parlar de la concepcion de l’amor qu’an los dos òmes. Curiosament aquel que cita lo mai sovent lo mot es Guillem que ditz qu’es furiós per çò que lo marit de “Ma Sogra”, la faguèt plorar (v.13, Eu non cuidava chantar). Los sentiments amoroses dintran pas plan dins los sirventés e la dòna, s’es “bell’e bona” (v.14), li servís puslèu de proteccion o d’alibí (v.17 a 20 e v. 29-32, un sirventés ai en cor a bastir). De tot biais, los adjectius “bon” e “mal” qualifican mai las accions que la dòna. 13 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, op. cit. p.245. Menéndez Pidal Ramòn, Poesía árabe y poesía europea, Colección Austral, Espasa-Calpe, S.A., Madrid, 1963. P. 73. “Los catalanes poetizaban en provenzal durante los siglos XII y XIII; los castellanos cantaban algunas canciones en lengua propia, pero, por lo común, las escribían en gallego;” 14 15 �Es un pauc la meteissa causa en çò de Bertran ont, levat pel rei sonat lo “bos reis” (v.37 dins lo poèma Pois lo gens terminis), son pas las personas que son qualificadas aital: “mal agur” v.6 de Pois lo gens terminis, “mals laus” (v.19), “ben pajar”, “mal pajar” (v.38 e 41), “mal far” (v.56) dins Quan vei pels vergiers desplegar, “bos faitz”, “bon pretz” e “mal estar” (v.18, 20, 24 Bel m’es) e “mals talanz” (v.9 dins Can mi perpens ni m’arbire). Bertran de Bòrn es un òme “de sutil elegancia cortesana y hasta delicado”15. Pasmens se congosta dins la critica e lo blaime mentre que Guillem es mai dins la ràbia e la furor. Benlèu l’explicacion d’aquel comportament es dins la frequentacion que Bertran aviá amb las corts reialas e nòblas; podiá pas emplegar lo meteis lexic tant crus e obscèn coma aquel de Guillem16. Malgrat tot, M. de Riquer ditz que Guilhèm “Es un poèta elegant e mai quand escriu paraulas grassas”17. Las flechas empoisonadas del Catalan fan autant, e benlèu mai, d’efièch que los còps de maça garçats pel Lemosin. Los sirventés de G. de Berguedà se servisson de la negacion de las vertuts cavaleirosas, fisicas e / o moralas, sostenguda per la satira la mai sarcastica e per l’insult lo mai injuriós per atacar violentament las personas enemigas. Aquelas valors tan presadas per Bertran son absentas en çò de Guillem. Riquer afortís, per Bertran, que “su temperamento belicoso y el tono denigratorio de algunas de sus poesías, además de la similitud en determinadas actitudes que hoy llamaríamos políticas” an permés una fraternizacion prigonda e aisida entre Guillem e Bertran.18 Bertrand de Bòrn es un “condottiere poétique”19. Vaquí una expression que revèrta plan son mòde de pensar e de viure: es un soldat, engatjat dins son combat e se servís de la poesia coma d’una arma. Mas sa volontat de far la guèrra val pels autres, pas per el: s’engatja pas jamai. Es pas un nòble tan fortunat coma maites de sos contemporanèus mas la venalitat, l’avarícia son de defauts que lo rebutan; al contrari de Guillem que ne ditz pas res. Encara un còp la valor de “larguesaˮ es fòrça importanta. Nòstre poèta lemosin aima pas de daissar son castèl. Se vei puslèu dins lo ròtle d’un menaire amb sos conselhs, sas exortacions, sas semonsas, son ton doctoral: sos sirventés prenon una valor pedagogica. 15 Riquer M. de, Los Trovadores Historia literaria y textos, editorial Planeta, Barcelona, 1975, T. 2, p.686. (“C’est un homme délicat, d’une élégance subtile et courtoise.”) 16 Gouiran G., Article: "Bertran de Born et Guillem de Berguedà: Les Maîtres du sirventés. 17 Veire Riquer M. de, Guillem de Berguedà, op. cit. p.183. («C’est un poète élégant même quand il écrit des grossièretés.») 18 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, op. cit. p.154. «Son tempérament belliqueux et le ton de dénigrement de quelques-unes de ses poésies en plus de la ressemblance dans certaines attitudes qu’aujourd’hui nous qualifierions de politiques.» 19 Thomas Antoine, Poésies complètes de Bertrand de Born, Toulouse, 1888. P.xlix. 16 �Avèm notat que ditz sovent que lo rei a besonh d’aprene e de comprene. Es el, Bertran, lo mèstre qu’ensenha a son superior, son sobeiran, cossí far e per de que o cal far: coneis las valors cavaleirosas e las respècta. Es lo sirventés Quan vei pels vergiers desplegar que conten mai que mai aquela leiçon de bona conducha adreiçada a Ricard. Guillem, el, utiliza puslèu un refranh popular: “qui mais val mais de bes l’en revert” (v.40, un sirventes ai en cor a bastir). Podèm jà afortir que Bertran es “le troubadour de la guerre et de ses violences […]ˮ, coma o ditz G. Gouiran20; es un “donneur de leçons”, e un “exigeant spécialiste du code aristocratique”. Bertran aima pas qu’un rei badalhe o semble pas interessat quand òm parla de batalhas davans el: “Reis que badaill ni s’estenda Qant aug de batailla parlar Sembla o fassa per vaneiar Ni en armas no entenda.” (v.53 - 56 cant vei pels vergiers desplegar) Bertran cèrca totes los mejans per butar nòbles e reis a combatre: los uns contra los autres o dins una entrepresa pus gloriosa coma la tresena crosada. Mas dona pas jamai de precisions sul cossí ni ont se cal batre: çò que sembla li agradar lo mai (“be·m platz”) es la vision dels combats. Per el es un espectacle agradiu amb de sons e de luses. Benlèu aima la guèrra pel plaser estetic e per los profièches que ne pòdon venir. Sabèm qu’èra pas un senhor tan ric coma son amic Guillem. Se comparam lo lexic del bestiari dels dos trobadors, es clar que los animals mai citats per Bertran son los cavals e pas los aucelons ni las bèstias del campèstre. B. de Bòrn vòl ensenhar l’art de la guèrra e sa necessitat. Cèrca a donar de vam a los que n’an pas gaire. Quand la guèrra entre Enric II e Felip August s’acaba per una trèva, lo 22 de junh de 1187, nòstre trobador es pas content. Son, aqueles tèxtes, un biais de conéisser los combats d’aquel temps e aital d’aver un agach sus l’istòria e la geografia a aquela apòca. Los vèrbes e la conjugason suggerisson d’accions passadas mas son tanben al present per descriure una actualitat e, per Bertran en futur, quand evòca o imagina una accion que deseja veire dins una combat. E mai se per nosautres, legeires del sègle XXI, es un pauc escur e londanh, los substantius son utiles sul plan didactic, en mai d’aver una valor estetica e poetica L’istòria a travèrs dels noms de luòcs e de personas Es posible d’establir un ligam entre aquel plaser de la guèrra, qu’es prenhent sustot per Bertran, e la societat d’aquel temps qu’es encara medievala. Los autors nos mòstran las rivalitats entre senhors e las opausicions entre vassals e sobeirans 20 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 17 �La quantitat de noms de personas e de luòcs que legissèm en çò dels dos autors es curiosa mas reveladoira de la situacion geografica e istorica del sègle XII. 1-Las Valors M. Zink pensa que «la courtoisie […] exige la noblesse du cœur, sinon de la naissance, le désintéressement, la libéralité, la bonne éducation sous toutes ses formes.». «Etre courtois suppose de connaître les usages, de se conduire avec aisance et distinction dans le monde, d’être habile à l’exercice de la chasse et de la guerre, d’avoir l’esprit assez agile pour les rafinements de la conversation et de la poésie.»21 Aquelas valors, que son puslèu las de la Fin’Amors, correspondon, a quicòm pròche, a las valors cavaleirosas dels dos trobadors, amb una reticéncia per Guillem. La mezura: “c’est la modération, le respect du code courtois, la dignité, le contrôle de soiˮ22. Es una valor fòrça presada per Bertran mas i a una condicion: aquela mezura es lo dever de se comportar segon sa plaça dins lo mond. Es aital qu’o comenta G. Gouiran23 quand ditz que “Bertan de Born est probablement l’un des troubadours qui possède au plus haut degré le sens de la mezura”. D’autras valors son importantas coma la larguesa, es a dire la generositat, cosina de la caritat crestiana; es tanben Pretz: «c’est la valeur morale, le mérite, […]; Jovent: «c’est la jeunesse, mais c’est surtout la jeunese du cœur et de l’esprit; c’est un état de l’âme qui vise à se perfectionner moralement.»; Paratge: «désigne la noblesse du cœur.». Aquel darrièr mot cobrís: onor, dreitura, egalitat e respècte de la persona umana. Paratge es un mot que resumís la civilizacion occitana de l’epòca. Mas avèm apercebut que los dos trobadors acatavan pas (pas totas) las valors citadas… G. Gouiran analiza la fidelitat de Bertran a Ricard coma una valor de cavalièr mas pensa que li garda una mena de rencura que va transpausar en çò de Anfós d’Aragon que joguèt pas un ròtle plan onorable dins lo sèti d’Autafòrt. Benlèu es per aquel sovenir amar que se va deslargar en insults, criticas e blaimes. “Les terribles ataques de Bertran contre son ennemi qu’il couvre de toute la boue qu’il a pu rassembler […] ˮ son contengudas dins los sirventés que son un “véritable monument de calomniesˮ24. En mai d’aquelas valors especificas, òm pòt trobar de qualitats umanas coma: lo coratge quand lo nòble o lo cavalièr deu acarar la mòrt, las nafraduras o los sètis. 21 Zink Michel, Littérature française du Moyen Âge, PUF, Paris, 1992. P.103. Fabre Paul, Anthologie des Troubadours, Medievalia N° 72, Paradigme, Orléans, 2010. P. 8. 23 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 24 Article de G. Gouiran: Le poète et le prince: le cas Bertran de Born, in Les Troubadours et l’Etat toulousain avant la Croisade. Actes du colloque de Toulouse (9 et 10 décembre 1988), «Annales de Littérature Occitane», CELO/William Blake and Co. Edit.1997. P. 216 e 217. 22 18 �La mòrt es pas quicòm qu’espauruga los soldats valents: lo mot “morz, mort, mortz” se vei sovent en çò de Bertran. Es pas per exorcizar la crenta. Lo coratge es una valor gaireben innada, intrinsèca, del cavalièr per defendre son ben, sa dòna o son senhor. Se vei que Bertran critica mai la coardiá e lausa mai lo coratge e la temeritat que son amic. Benlèu es per çò qu’aquelas valors correspondon mai a l’ideal d’un cavalièr. D’aquel temps, existissián pas encara ni lo mot ni lo sentiment de nacion, de país, d’estat… coma a l’ora d’ara. Sabèm que Bertran se bat per gardar son castèl d’Autafòrt quand Ricard lo ven assejar amb Anfós II d’Aragon. Per el, la guèrra es “le théâtre des exploits personnels”, lo teatre de las proesas personalas, pas dels espleits collectius25. Pasmens se lo cavalièr combat e respècta las valors cavaleirosas, que siague nòble o rei, es pas un òme onèst se lucha sonque per ganhar d’argent o de meritis. Li cal guerrejar per ganhar (o pas pèrdre) sos bens: la possession de tèrras es la caracteristica d’un grop aristocratic a un moment ont la societat es a evoluir e a cambiar.26 2-La Cultura Es clar que Bertran es noirit de las Cançons de Gèsta, de las legendas dels eròis antics, de l’epopèia, de la Taula Redonda… Dins son article titolat Bertran de Bòrn, troubadour de la violence?27 G. Gouiran ditz: « […] le seigneur d’Hautefort persiste à faire montre d’une idéologie tout droit venue des tans ancienor. Il peuple ainsi les paradis héroïques des planhz des chansons de geste.» Las referéncias als personatges ne son la pròva. Aquela literatura èra fòrça coneguda e quand se rescontravan los dos amics ne podián plan parlar. De cada costat del Pirenèus, los trobadors d’aquela epòca coneisson plan los poèmas epics. Vesèm en efèit que Guillem frequentava las corts de son país e de França. I èra admés coma nòble qu’èra e pas sonque coma trobador e coneissiá las cançons d’autres compositors. Mas fa referéncia tanben a d’òbras francesas e provençalas e, entre autras, una version de la cançon de gèsta de Raoul de Cambrai del sègle XII28. Se vei quand cita, dins la segonda tornada, los “quatre filz de N’Albert” (v.45, Un sirventes ai en cor a bastir). Coneis tanben la legenda de Rotland citada dins Amics Marques, enqera non a gaire, al v. 18.29 25 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. L. 26 Gouiran Gérard, op. cit., p.liii. 27 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 28 Raoul se batèt contra los quatre filhs de Herbert de Vermandois, luchèt e assassinèt per tornar trobar una tèrra qu’òm li aviá raubada, a son vejaire. Cf. Martín de Riquer, Los Trovadores Historia literaria y textos, editorial Planeta, Barcelona, 1975. T. I, P.540. 29 Cf.. Riquer M. de, Guillem de Berguedà, p. 160, 167 e 171. 19 �Encara una pròva, se n’es de besonh, es lo senhal dins Un sirventes ai en cor bastir: “Mon Tristan” (v.41). Es un senhal que s’èran ja donat Bernart de Ventadorn e Raimbaut d’Aurenga, coma o ditz M. de Riquer30. Guillem a mai que de lusors en literatura “extrangièra”: coneis son roman de Tristan31 de per còr e sap que Bertran e una dòna se donèron aquel pichon nom. Aquò es tanben un element de mai per mostrar los ligams d’amistat que se son creats entre lo Lemosin e lo Catalan. 3-Las Guèrras La nocion de guèrra medievala es encara la guèrra entre cavalièrs, soldats engatjats e / o mercenaris pagats.32 Pierre Bonnassie, dins son introduccion al libre de H. Débax33, afirma que “la véritable innovation reside donc dans l’objet déclaré de la fidélité: le château. C’est lui qui est au centre de tout…ˮ. Òm pòt imaginar qu’es per aquò que Bertran a defendut son castèl amb autant d’acarniment. Las intencions de Guillem son mai personalas. H. Débax afirma tanben que, en Provença, los conflictes entre vescomtes, comtes, entre poders de nivel semblable, foguèron longs e nombroses: “Les finalités de ces guerres furent certes des enjeux de pouvoir, pouvoir sur des terres, pouvoir à l’intérieur des familles”. L’autora, establís de ligams fòrts entre la feodalitat catalana e lengadociana: la lenga es la meteissa e sabèm, amb M. Agulhon e N. Coulet34, que “Bien qu’Alphonse Ier ne réside pas en Provence, son pouvoir y est fermement établi.”. Totjorn segon H. Débax, «La violence [est] omniprésente», «Le conflit est l’état permanent des relations entre grands», «la violence n’est ni aléatoire ni gratuite; elle se cristallise sur l’élément symbolique, physiquement et institutionnellement, le château, la fortification.». Las guèrras son mai d’incursions e cavalgadas, d’escaramossas qu’un combat vertadièr e organizat entre doas armadas: «les chevauchées s’attaquent aussi aux hommes; non pour les tuer, cela n’est pas de mise au sein de l’aristocratie, mais pour les rançonner.» 35. Cal atacar un castèl, non pas per tuar los òmes que pòdon servir d’ostatges e aital òm pòt ganhar de rescats. 30 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, p. 161/162. Le Roman de Tristan es l'òbra del Normand Béroul. Data de 1170. Lo Tristan de Thomas d'Angleterre data de 1175. Cf. Wikipédia. 32 Cf.: http://labretonnie.forumactif.com/t219-la-guerre-au-xiieme-siecle-les-tournois E: http://www.richardcoeurdelion.fr/la_guerre.html 33 Débax Hélène, La féodalité languedocienne, Xè-XIIè siècles, Presses universitaires du Mirail, Toulouse, 2003. P.11. 34 Agulhon Maurice, Coulet Noël, Histoire de la Provence, Que sais-je, PUF, 2001. P.33. 35 Débax Hélène, Op. cit., p.234-237. 31 20 �L’analisi de G. Gouiran refortís aquela nocion que “seule la fonction guerrière justifie leur existence.ˮ36, es a dire l’existéncia dels nòbles e veirem que un nòble es pus larc e generós en temps de guèrra qu’en temps de patz. Lo cavalièr es l’òme fòrt de la situacion: al sègle XII, es lo batalhador per exceléncia. Es aital qu’apareis la personalitat d’un nòble coma Bertran que vei cambiar lo biais de guerrejar e que sembla nostalgic d’aquelas luchas ont se pòt manifestar la valor d’un cavalièr autentic. Coma o ditz G. Gouiran, Bertran a una concepcion cavaleirosa de la guèrra.37 Aquel òme es plen d’una ardor barbara, d’un vam indomdable; es un baron ferotge que rugís e vibra d’impaciéncia dins sa passion per las armas, lo sang e la guèrra. Per Bertran, segon G. Gouiran, “la bataille selon son coeur, c’est la mêlée générale qui n’exclut pas les beaux coups d’épée du combat individuel de la chanson de geste.ˮ38 Lo vèrs 30 de Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge ont Bertran parla dels “sembel” (“E fai estorn e vouta e sembelh”) evòca los tornegs: “cette image dévaluée de la guerre” ditz G. Gouiran39. Sabèm que los presava pas plan.40 Aqueles acaraments collectius an pas d’enjòc politic. Per el, son puslèu un jòc (ont los senhors podián trobar d’argent e far de presas per s’enriquir) qu’una batèsta vertadièra ont lo cavalièr pòt mostrar sas qualitats de soldat valent e ont deu trobar la glòria e l’onor. Lo vocabulari guerrièr en çò de Bertran es important dins lo sirventés: Be·m platz lo gais temps de pascor. Sas òbras, e aquela en particular, son una mena de manual practic per descobrir los biaisses de guerrejar, los òmes e los luòcs. Per Guillem es çò meteis malgrat una focalizacion sus las personas mai que mai. 4- Los personatges Los Troubadors frequentavan las corts, los personatges citats son doncas de personas conegudas e importantes mas i son nomenats tanben los “segonds cotèls” que son los joglars. Reis e nòbles, amics e enemics. Los personatges en preséncia son los actors de las luchas feodalas, de l’epòca. “Arago, Aragones, Barcelones” son sovent citats pels dos autors: Anfós II rei d’Aragon 36 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 37 Gouiran Gérard, «B. de Born miles in ultima voluntate sua: une conception chevaleresque de la guerre», RLR, La guerre au Moyen Âge, PULM, Tome CXVI, 2012, N°2. P. 347 a 366. 38 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 39 Article de G. Gouiran: Le poète et le prince: le cas Bertran de Born, in Les Troubadours et l’Etat toulousain avant la Croisade. Actes du colloque de Toulouse (9 et 10 décembre 1988), «Annales de Littérature Occitane», CELO/William Blake and Co. Edit.1997. P. 214. 40 Gouiran Gérard, «Bertran de Born: des divertissements au «divertissement». In Bertran de Born, Seigneur et troubadour, Cahiers de Carrefour Ventadour (ISSN 1625-3337), 2009. Trobada de Hautefort 2009. P.73 e P.70. 21 �es l’acusat essencial. “Mataplana”, “Mon Marques”, “Mos Sogres”, es un dels enemics asirats de Guillem que se permet de l’escaisnommar “N’Nas-de-Corn” (v.42, Amics Marques); pasmens es son senhor. Podèm notar que “Mon Sogr’ es tanben Pere de Berga dins Eu non cuidava chantar. Aquò permet a Guillem de parlar de “(Ma) Sogra”, la femna de son enemic, que patís aital del meteis sarcasma que son espós. Los reis nomenats pels dos autors son, d’en primièr, Anfòs II d’Aragon e de Catalonha, comte de Cerdanha, escaisnommat “Lo Cast”, amator de poesias e trobador el meteis (1162-1196). Lo segond, Ricard, Còr de leon, filh d’Enric II, rei d’Anglatèrra, èra aligat amb Anfós d’Aragon. Succediguèt a son paire lo 3 de setembre de 1189. Duscas a 1199 foguèt rei d’Anglatèrra, duc d’Aquitània, duc de Normandia, comte de Peitius e d’Anjó e de Maine. Impausèt pauc a cha pauc sa sobeiranetat suls senhors aquitans e las leis feodalas que gobernavan la societat del Nòrd de França, çò que manquèt pas de descabestrar l’òdi e la revòlta d’aqueles senhors del Sud. Bertran sona son senhor dos còps per son nom e un per l’escais: “N’Òc-e-No” (v. 55, Be·m platz lo gai tems de Pascor). Puèi, jol rèine del rei francés Felip August (1180-1223) los senhors qu’èran independents se faguèron concurréncia amb las poténcias territorialas: comtat de Barcelona, ducat d’Aquitània, comtat de Provença e de Tolosa. Descubrissèm Anfós VIII de Castelha (“reis castellans”, v.33 de un sirventes), rei de 1158 a 1214, se maridèt amb Leonor, filha d’Enric d’Anglatèrra e sòrre de Ricard. Guillem sap destriar sos amics e sos enemics, sap a qual se deu adreiçar per qu’intervengan prèp del rei d’Aragon per èsser liberat de sa preson. Joglars, no’i desconortz ne presenta qualques uns: “N Arnaut, mon cosi” e "N Hugo d’Aveu”, e “N Bascol Romeu” (v.29-30 e 32)41. Tanben son presents los marrits Pons de Mataplana, lo vescomte Folc de Cardona qu’es lo “Vescomt mal apres” (“Vicomte mal éduqué”), “Guillem de Claramon” o G. de Claramunt qu’es un dignitari de Anfós II, conselhièr del monarca (lo trobam tanben dins Amics Marques, amb un quatren supausat èsser Pere de Berga. Aquel Pere de Berga es acusat de pigresa o d’anticatarisme dins l’afar d’Arnautz del Vilar que se conta dins Eu non cuidava chantar. Es un personatge catalan (conegut entre 1173 e 1185) que venguèt manjar a l’ostal de Pere que refusèt de li donar lo peis en luòc de la carn. 41 Segon Riquer M. de, Los Trovadores Historia literaria y textos, editorial Planeta, Barcelona, 1975, T. 2, p.528: aqueles personatges son de cavalièrs aragoneses. “messire Arnaud, mon cousin, et messire Hugues d’Aveu et messire Bascol Romeu,ˮ 22 �Vesèm que Guillem s’apèva sus de detalhs prosaics, de la vida vidanta, per criticar e blaimar. Sabèm que practica l’exageracion d’un element moral o fisic coma per la calva supausada de Mataplana: v. 8, “si fossetz calvs tuich vos virant la rasca” mas que partís totjorn de la realitat.42 Avèm pas rescontrat lo problèma de la golardisa ni de la noiridura en çò de Bertran: las contingéncias materialas e / o alimentàrias semblan pas tafurar lo nòble senhor d’Autafòrt. Las citicas dels desfauts morfologics se tròban pas en çò de Bertran coma dins Guillem que s’apèva sovent, per pas dire totjorn, sus una tara fisica per criticar marridament son enemic. Los joglars Gérard Zuchetto ditz: «Les joglars (du bas latin jocularis, dérivé de jocus: jeu) sont danseurs, bateleurs, montreurs d'animaux, cracheurs de feu… Ceux qui côtoient les trobaires, sont plutôt musiciens, interprètes et mélodistes eux-mêmes. De basse condition dans la société nobiliaire, le joglar a la double ambition de se faire connaître et reconnaître, à la fois par ses confrères poètes et par la noblesse des cours où il chante. Aux XIème et XIIème siècles, les noms de joglar et trobaire désignent le même chanteur et “trouveurˮ»43 Entre los personatges citats pels dos autors son doncas importants los joglars que servisson pas sonque per jogar las utilitats. La particularitat de Guillem es que sovent encarga pas a son trobador de portar son cant. M. de Riquer afirma que “En la obra de Guillem de Berguedà los juglares son algo más que meros recitantes […], como ocurre a menudo entre los trovadores contemporáneos suyos, Bertran de Bòrn, por ejemplo. Guillem de Berguedà encomienda a sus juglares mucho más.”44. Por ejemplo, dins lo sirventés Joglars, no’i desconortz prèga son “Joglars” desconegut de portar una demanda de liberacion al rei. “Raimon de Paz”, lo joglar de Guillem dins Amics Marques, deu èsser de Pau, una localitat de Ampurdan, prep de San Pere de Ròdas, ont los joves cantavan de cançons amb una tonalitat que Guillem manlevèt dins Cantarey mentre m’estau (210, 008a)45. “Papiol” es lo joglar de Bertran (v.54 Be-m platz) que “pudo haber sido un juglar catalan, procedente de Papiol del Bajo Llobregat.”46. 42 Riquer Martin de. "Guillem de Berguedà", dins Història de la literatura catalana. Barcelona: Ariel, vol. I, 1964, p. 86-87. Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971, p.93. 43 Zuchetto Gérard, Petite introduction au monde des troubadours XII ème – XIIIème siècles A l’aube de la litterature moderne… (Editions de Paris «terre des troubadours». e «le livre d’or des troubadours» 1996 et 1998). 44 Riquer M. de, Op. cit.; p.230 -231. «Dans l’œuvre de Guillem de Berguedà les jongleurs ne sont pas seulement de simples récitants comme cela est le cas le plus courant parmi les troubadours de son époque comme, par exemple, Bertran d eBorn. Guillem demande davantage à ses jongleurs.» 45 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, p.147. 46 Riquer M. de, Op. cit.; p.151. «Papiol pourait être un jongleur catalan, originaire de Papiol, région du Bas Llobregat.» 23 �R. de Boysson47, dins Études sur Bertrand de Born: sa vie, ses œuvres, et son siècle, crei que ven d’un castèl eponim, que sas roïnas demòran encara prèp de la vièlha glèisa de Saint Avit Sénieur, dins Peiregòrd. Guillem acaba son poèma un sirventes ai en cor a bastir per una tornada ont s’adreiça a “Mon Tristanˮ es a dire a son amic Bertran mas òm sap pas a qual demanda de li transmetre aquel “chan”. Los joglars son los interprètes de las composicions dels trobadors; son los vectors del cant que van interpretar, recitar, illustrar amb la musica, mostrar a un public. Se passejan d’en pertot: van a las corts, son suls prats batalhièrs… Son los que transmeton las suplicas, las pregàrias, las criticas… a las dònas, als enemics…De còps que i a escrivon sus un pergamin per poder portar melhor los poèmas inventats, “trobats” pels “trobaires”. Aital s’espandisson las novèlas, las istòrias e los recits dels eveniments. 5-Los eveniments Totes aqueles personatges son de personas qu’an participat a d’eveniments locals, regionals, “nacionals”, importants o anodins. Cal pas oblidar qu’es l’epòca de las Crosadas e los “Turcs” fan referéncia a la futura Crosada de 1190 contra los Sarazins “vau m’en als turcs” (v.15 Un sirventés ai en cor a bastir): Guillem se propausa de partir cap a Tèrra Santa. Mas coma o ditz M. de Riquer, òm sap pas plan s’es una trufariá o un projècte vertadièr.48 Sul territòri de çò qu’apelam uèi Espanha, las divisions èran prigondas e las aliganças a geometria variabla segon los interèsses del moment e de cadun. Per Guillem, Castelha èra una amiga, aligada e protectriz, vèrs qual se pòt virar; per contra lo rei d’Aragon èra l’enemic que, marridament, aluenhèt lo poèta de la cort e que s’aliguèt a Sanch VI de Navarra 49 (v. 2 Un sirventés ai en cor a bastir) lo 7 de setembre de 1190 per s’opausar a Castelha. Per mostrar la poténcia d’aquel personatge parla “dal Peiron tro sus en Alemania”: v.36 50 (“de El Padrón jusqu’en Allemagne”): es a dire una part granda del mond crestian. A la mòrt d’Anfós, montèt sul tròn Pèire Ièr (dich “lo Catolic”) qu’es lo rei que coneissèm coma Pèire II d’Aragon de 1196 a 1213. 47 Boysson R. de, Études sur Bertrand de Born: sa vie, ses œuvres, et son siècle, Slatkine, 1973. P. 41. Riquer M. de, Op. cit., p.134. 49 M. de Riquer ditz: «nada justifica interpretar España en el sentido de Castilla y podría sospecharse que está en la acepción medieval de tierras de la península dominadas aún por los moros. […] . Pel vèrs que nos interèssa apond: “nada hay que indique que este «Sanchon» sea un rey”. (“Rien ne justifie la traduction de “Espagne” par Castille et on pourrait penser que le sens est celui du Moyen-Age: des terres de la péninsule dominées encore par les Maures.». «Rien n’indique que ce “Sanchoˮ soit un roi.»). Veire: Riquer, Martin de, Guillem de Berguedà, 1. Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadía de Poblet, 1971. P.135-136. 50 “Peiron” es lo pòrt de El Padrón prèp de Santiago de Compostèla ont arribèron las rèstas de l’apóstol, al sègle IX. 48 24 �Mas l’Istòria a de dessenhs resconduts e, aqueles dos nauts personatges, lor calguèt modificar los accòrdis en 1179. Foguèt signat lo tractat de Cazorla 51 entre Anfós d’Aragon e Anfós VIII de Castelha per decidir de la reparticion dels futurs territòris reconquistats suls Arabs al Sud de la peninsula. Jà al sègle XI, de 11000 a 1035 lo rei de Navarra Sancho aviá ressarrat los ligams amb Aquitània, Gasconha, per de maridatges e de relacions culturalas: "Las relaciones entre las cortes señoriales de Francia y España eran íntimas; las relaciones matrimoniales, continuas". Guilhem VIII maridèt sas doas filhas amb Anfós VI de Castelha e amb Pèire I d’Aragon. Lo quite trobador Guilhem IX maridèt sa filha amb lo rei aragonés Ramiro II lo Monge. Los escambis èran frequents: las relacions politicas coma las luchas per ajudar Anfós Ièr d’Aragon contra los Arabs Almoravides que volián prene Saragossa en mai de 1120. 52 Bertran de Bòrn coneis l’istòria e los personatges del país de son amic Guillem. An lo meteis contemptor: Anfós II. Fa allusion a Gaston VI de Bearn (1173-1215), opausat el tanben als Plantagenèst, quand ditz que li contèt una aventura que ne sèm pas plan segurs (v. 27-32 Quan vei), a prepaus del rei d’Aragon: “Gastons cui es Bearns e Paus Mi trames sai novas comdar Que de sos pres pres esmenda Del rei, que-ls i degra liurar, E volc en mais l’aver portar Que homtotz sos pres li renda”53 Sabèm que las relacions entre Gaston e son sobeiran d’Aragon èran pas totjorn suaudas.54 Lo trobador se servís d’unas istorietas, de contaralhas o petòfias que se disián suls nòbles aragoneses o castelhans: Castellot, Artuset, “Peires Roïs”… Lo segond sirventés contra Anfós II es plen de contes que son amic o d’autras personas li an raportats. Coma Guillem, Bertran prèsta una aurelha plan atentiva als “cosseills” (v.4, Amics Marques) e a çò que li “comdet de sos vassaus” [un vassal d’Anfós que deu èsser… Guillem, de segur] (v. 18, Quan vei). Aquel sirventés es plen de maldisenças contadas, raportadas: v. 27-28 e 33: “Gastons […] Mi trames sai novas comdar”; “Que so m’an dig de lui joglar”.55 51 Lo 20 de març de 1179, dins la vila de Soria (Castelha) Anfós II d’Aragon e Anfós VIII de Castelha signèron aquel tractat per se partatjar los territòris reconquistats suls Sarrasins al Sud d’Espanha. 52 Menéndez Pidal Ramòn, Poesía árabe y poesía europea, Colección Austral, Espasa-Calpe, S.A., Madrid, 1963. P. p.37. 53 «Gaston, à qui appartiennent le Béarn et Pau, m’a envoyé quelqu’un pour me conter des nouvelles: Alphonse a reçu du roi une rançon pour ses prisonniers, afin que Gaston les délivre, et il a mieux aimé emporter l’argent que de recouvrer là-bas tous ses prisonniers.». [Les traductions sont de G. Gouiran.] 54 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P.493. 55 «un de ses vassaux m’a conté», «Gaston m’a envoyé quelqu’un pour me conter de nouvelles», «voici ce qe m’ont dit de lui les jongleurs». [Les traductions sont de G. Gouiran.] 25 �Aquela creacion de “méfaits invérifiables”56 auriá poscut èsser grèva per Bertran se compreném çò que conta de Peire Joglar dins Quan vei pels vergiers desplegar: “Peire Joglar saup mal pagar, Que·l prestet deniers e cavaus, Que la vella que Fons-Ebraus Atent lo fes tot pesseiar;” (v.41 a 44) La vièlha poiriá èsser la rèina Alienor que lo personatge auriá criticada e s’en seriá penedut. Aital pòt fargar una mena de legenda negra, bastir una messorga coma l’acusacion contra Anfós de galavarditge: “el non a soing mas que s’engrais / e beva” (v.21-22 Pois lo gens terminis).57 Es semblabla messorga la del deseretatge de “Jaufres” (v. 23 Pois lo gens terminis): “…per Rossillones Don fo deseretatz jaufres”.58 En realitat, lo comtat de Rosselhon passèt al rei d’Aragon per çò que lo filh de Jaufré moriguèt sens descendéncia. “Peires Roïs”, del vèrs 49, es un cavalièr de Navarra, Pedro Ruiz de Azagra, senhor de la fortalesa de Albarracín, que venguèt a Bordèu en 1170 amb l’ambaissada d’Anfós VIII, per acompanhar sa nòvia, Alienor / Lenor, filha d’Enric II. M. de Riquer pensa que poguèt rescontrar Bertran e li donar d’informacions sul rei d’Aragon qu’el tanben odiava. 59 Los “Catalans” e “Laraus” (v. 57-58, Quan vei pels vergiers desplegar) son los òmes de Pèire de Lara, un senhor castelhan poderós. En 1183 la vescomtessa Ermengarda e Pèire faguèron aligança amb los Aragoneses e Catalans quand lo rei d’Aragon ajudèt Enric II contra sos vassals aquitans revoltats. Aqueles èran sostenguts per un rival vièlh: Raimon V de Tolosa. Lo personatge apelat “Sanzo” del vèrs 20 (Pois lo gens terminis) es lo fraire d’Anfós, encargat d’administrar Provenza (“Proensa”) après l’assassinat de Raimon-Berenguer (fraire el tanben d’Anfós) per un partidari de Raimon V. E las marridas lengas acusèron Anfós d’aquel acte malgrat sa venjança violenta. 56 Article de G. Gouiran: Le poète et le prince: le cas Bertran de Born, in Les Troubadours et l’Etat toulousain avant la Croisade. Actes du colloque de Toulouse (9 et 10 décembre 1988), «Annales de Littérature Occitane», CELO/William Blake and Co. Edit.1997. P.217. 57 Les traductions sont de G. Gouiran. «Car lui, il n’a pour souci que de s’engraisser et de boire» 58 «…en Roussillon où Geoffroy fut dépouillé de ses biens.» 59 Gouiran, Gérard, op. cit., p.496. 26 �Lo vèrs 44 “rei apostitz” fa allusion a una accion del rei aragonés. Bertran acusa Anfós d’aver mancat a sa paraula. Lo lexic de la traïson e del perjuri es important dins aquel sirventés Pois lo gens terminis per blaimar Anfós d’aver pas tenguda la promessa de se maridar amb Sancha de Castelha e d’aver volgut esposar Eudokia (Eudoxie), neboda de Manuel Ièr Comnène, emperaire de Bizanci (1118-1180). 60 La dòna faguèt lo viatge mas las idèas d’Anfós avián encara cambiat quand arribèt la jove femna. Es per aquò que se maridèt amb Guilhèm VIII de Montpelhièr. G. Gouiran ditz que pas jamai lo rei despolhèt “l’emperairitz”. Mas aquela aventura foguèt per Bertran l’escasença de far pròva d’una marrida fe perfiècha per criticar son enemic. Es aital que practica Guillem amb Pons de Mataplana! Per acabar amb la marridesa de Bertran que vòl, que que ne vire, far d’Anfós un rei aunit, avèm la cobla V ont parla de “Garsia Ramitz” (v. 37). Fa referéncia a d’eveniments istorics fòrça complicats ont se farguèron las aliganças entre Navarra, Castelha e Aragon, que, puèi, se copèron mas aquí servisson a Bertran per far creire que lo rei d’Aragon ocupava un sèti que li èra pas degut. Seriá un usurpaire. Se los desfauts criticats son puslèu fisics dins Guillem, l’acusacion de traïson es presenta tanben e pesuga dins Bertran. Sonque sul plan de l’istòria podèm afirmar que lo lexic dels noms pròpris a un ròtle important per crear una legenda negra e difamar un personatge, en particular dins los dos primièrs sirventés de Bertran, coma o fa Guillem contra Pere de Berga, Pons de Mataplana... Los eveniments son pus anecdotics, an pas l’ample, lo buf de l’Istòria coma per Bertran e servisson mai la mesquinariá de Guillem. 2. La geografia Dins los noms de luòcs que cita Guillem podèm legir una mena de mapa61 del país ont se debanan l’Istòria e los eveniments. Per exemple, quand parla de la “cort de Barselona” (v. 22, Eu non cuidava chantar): la region de Catalonha èra del rei Anfós II. Las allusions: “de Tortoz’a Narbona” (v.23 Eu non cuidava chantar) e de “Tortosa als portz” (v. 13 e 14 Joglars) marcan los limits, las raras de la zòna d’espandiment del poder o de la lenga; los “portz” son los pòrts, los passes dels Pirenèus. Es a dire que nos mòstra una region que va de la mar a la montanha. Tortosa es, uèi, una vila importanta de Catalonha, dins la província de Tarragona mas, a l’epòca dels trobadors, èra pas en tèrra crestiana. Aparteniá encara als Sarazins. 60 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P.472. 61 Veire Annèxe 2, p.94 Mapas 27 �“Sardaigna” (v. 26 un sirventés ai en cor a bastir) es Cerdanha que lo vescomtat de Berguedà fasiá partida del comtat. A aquel moment lo comte de Cerdanha èra rei. Raimon-Berenguer IV lo Sant (1131 – 1162), prince d’Aragon per son maridatge amb Petronila d’Aragon en 1137 èra comte de Cerdanha e foguèt lo “paire” de l’union de Catalonha e Aragon. Presava mai lo títol de comte de Barcelona e foguèt lo darrièr a se nomenar aital. Son filh Anfós causiguèt d’èsser apelat rei d’Aragon. “Melgur” e “Somieras” son doas vilas que, uèi, son dins Erau (Mauguio) e Gard (Sommières), es a dire qu’èran de lenga d’òc a aquela epòca tanben. P. de Mataplana i se trobava en decembre de 1172 amb la cort de Anfós II e i perdèt tres dents (v. 8-12 Cansoneta) dins un torneg: “Marques, ben aion las peiras a Melgur depres Someiras on perdetz de las denz tres; no·i ten dan que las primeiras i son e non paron ges.ˮ 62 Los noms citats per Bertran evòcan tanben de luòcs de Catalonha e d’Aragon o de Castelha: “Rossilhones”, “Alaves”, “Castrasoritz”, “Arago”, “Besaudunes” (Pois lo gens terminis, v. 49-50.). Lo fraire del rei d’Aragon, Ramon Berenger foguèt assassinat per un òme de Raimon V de Tolosa. E se lo rei se vengèt, pasmens, Bertran e maites lo creseguèron colpable. D’autres noms evòcan de luòcs de tornegs o de personas que coneguèt Guillem: Sailforas, Savasona dins lo ròdol de Vic. Podèm legir de noms coneguts coma Berga, Cardona, Vic e aital situar un pauc melhor los luòcs dels espleits de nòstre trobador e eròi. Pierre Bonnassie 63 titola una part de son article «Emergence de la Catalogne (VIIIè – Milieu XIIè siècle)»: «Les Catalans et les autres. Une longue fidélité occitane». Nos ditz que los ligams amb lo demai del mond iberic son tèunes e que los de Barcelona acceptan, gaireben a sas pòrtas, dos emirats musulmans: Lleida e Tortosa. 62 «Marquis, bénies soient les pierres de Mauguio, du côté de Sommières, sur lesquelles vous avez perdu trois de vos dents; ce n’est pas grave, car ces pierres y sont toujours et ça ne se voit pas.» 63 Article de P. Bonnassie in Bennassar Bartolomé, Histoire des Espagnols, VIè-XXè siècle, Paris, Robert Laffont, 1992. P. 152 a 175. 28 �64 Lo país occitan es privilegiat dins las relacions amb Catalonha e Aragon reunits en 1150. Es una tèrra rica, de cultura anciana, sòrre de Catalonha per la lenga e las costumas: “Les Pyrénées ne sont pas une frontière (le Roussillon, le Vallespir, le Conflent, le Capcir sont de souveraineté et de peuplement catalans), et, pas davantage les Corbières.” Los comtes de Barcelona, de Cerdanha, de Besalú, d’Empurias an de rasigas occitanas e se maridan amb de filhas de païses que son uèi Occitània: “la Rouergate Ledgarde, l’Auvergnate Aymerud, la Carcassonnaise Ermessend, la Limousine Almodís [la femna de Raimon- Berenguer Ièr de Barcelona (1035-1076)], e la Provençale Douce… qu’es l’esposa de Raimon-Berenguer III”65. Lo v.13 de Pois lo gens terminis floris parla de la region d’aquel Raimon-Berenguer. Sabèm que, al sègle XII, Milhau èra “catalanò-aragonesa”66: los reis d’Aragon i avián una torre. Es un pauc evident que totas aquelas aliganças, aquela dominacion catalana sul Miègjorn qu’èra puslèu Tolosan (“Tolza”: v. 25, Pois lo gens terminis floris) manquèron pas de soslevar de luchas fratricidas e de conflictes de poder, duscas a la mòrt a Muret de Pèire II en 1213. 64 Michelin, Atlas routier Espagne-Portugal, 1993. P.18. Nascut a Rodés, possedissiá en mai de Provença, lo vescomtat de Gavaldan, de Milhau, de Carlat: v.13 de Pois lo gens terminis floris de Bertran de Bòrn. Veire genealogias, Annèxe 2, p.95. Cf. Article de P. Bonnassie, p.174. 66 Cf. Article de P. Pallier: “Quand Milhau èra catalanò-aragonesa”, dins la revista del Grelh Roergàs. Canta-grelh, N° 98 de decembre de 2013, P.9 e 10. 65 29 �3. Intratextualitat, semblanças e diferéncias. Se de semblanças son de notar entre los tèxtes dels dos trobadors, de còps trobam dins las òbras de cadun de resson de l’òbra de l’amic: 1. Bertran de Bòrn e G. de Berguedà escrivon amb lo còr: lo títol del Catalan es clar: Un sirventes ai en cor a bastir; e lo Lemosin nos ditz: “m’es vengut en cor […] de far un novel sirventés” (v.3/4 de Pois lo gens terminis floritz). Trobam aquela mena de mimetisme de far un sirventés tanben dins lo vèrs 7 de Cant vei pels vergiers desplegar: “Adoncs voill un sirventes far”. Pois lo gens terminis floris (80, 32) e Quan vei pels vergiers despleiar” (80, 35): son dos sirventés fòrça violents de B. de Bòrn contra lo rei d’Aragon, Anfós. Renovèla sa critica mordenta amb Quan la novela flors par el verjan67 que manda a sos amics catalans per los mercejar del plaser que li donèron de poder atacar d’un biais poetic sos enemics. Lo vèrs 20 de Quan la novela flors par el verjan: “Nostre baro lo senhor de Bordel”, sembla un “copiar-pegar” del vèrs 22 de Guillem dins Un sirventés ai en cor a bastir: “reis que ten Bordels e Blaia”. Totes dos reconeisson lo rei Ricard. Lo v. 45: “non donet colp ni pres” d’Amics Marques e lo vèrs 46 “q’om non es pros qui ses colps tera pert” de un sirventes de Guillem son similares al v.30 de Bertran dins Be·m platz lo gais temps de pascor: “tro qu’a maints colps pres e donatz.”, e al vèrs 39 de Bel m’es: “Velhz es quan vol un jorn en patz estar”. 2. Los tèxtes se respondon al dintre d’un meteis autor: “no·m tenra dan” dins Joglars, no·t desconortz (v.7) e “no·i ten dan” de Cansoneta leu e plana (v.11). Lo v. 21 de Joglars, no·t desconortz: “mas los maritz aon” conten la meteissa idèa que lo v.26 de Amics marques: “cel qe·ls maritz escogossa”. Dins Cansoneta leu e plana, lo v. 31:“de brajas de cortves” fa allusion, coma lo v.13 de Amics marques, a las bragas, un vestit que pòt protegir o mostrar la riquesa o la pauretat d’un òme. E aquí es un instrument per aumentar l’impression de ridicul que dona l’òme descrich. Lo v. 45 d’ Amics marques e lo v. 21 de un sirventés ai en cor a bastir parlan d’una durada de 5 ans: “cinc anz”. Una servís per evocar un temps de patz e l’autra per marcar lo temps de fidelitat a Ricard. 67 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P. 155 e 157. Veire Annèxe 2, p. 85: es un document fòra de nòstre estudi. 30 �Lo v. 45: “non donet colp ni pres” d’Amics Marques es similar al v.39 de Bel m’es quan vei chamjar lo senhoratge (B. de Bòrn): “Velhz es quan vol un jorn en patz estar” e la tornada de Be·m platz: “Dire qe trop estai en patz”. Se nòta la posicion comuna fàcia a la necessitat de se batre per un rei o una personalitat. Ricard èra tròp demorat en patz: “trop estai en patz” (v. 56). E se Bertran o escriu pas coma son amic, lo sens es lo meteis: “anz ten per fol qui sas armas l’afolla” (v. 48 de Amics Marques). Es pus grossièr Guillem mas lo conselh de Bertran es pus clar e tecnic: “metetz en guatge / chastels e vilas e ciutatz / enans qu’usquecs no·us guerrejatz.” (v. 51 a 53). Lo v. 5 de Can mi perpens ni m’arbire dona lo mot: “torz” que Guillem emplega dins lo v. 5 (“tort”) de Un sirventes ai en cor a bastir; lo sens es aquel de reconèisser un tòrt fach dins lo passat. Mas se Bertran exprimís un sentiment de pentiment i a pas cap de contricion per part de Guillem. 4. Intertextualitat Se los Pirenèus son pas una confinha entre Catalans e Aquitans o Provençals, existís pas tanpauc de barrièra impermeabla amb la lenga del Nòrd de França. Bertran coneguèt los “trobaires” e lo dialècte picard de Conon de Béthune68. Sens parlar de “recepcionˮ (son puslèu contemporanèus los dos òmes) podèm veire de ressons de Bertran dins Conon de Béthune69. El tanben a compausat doas cançons de crosada, pauc de temps abans de partir per la tresena dins la qual luchèt. Son los poèmas Ahi, amours, con dure departie (R.1125) e Bien me deüsse targier (R.1314) 70 que lo segond vèrs ditz: «De chançon faire et de mos et de chans» que semblan plan al sirventés de Bertran Quan la novela flors par el verjan (BEdT 080, 034), coma o senhala G. Gouiran. Dins «Les comptes rendus des scéances de l’Académie des Inscriptions et BellesLettres»71, Ernest Hoepffner presenta un article: «Un ami de Bertrand de Born, “Mon Isembartˮ» ont ditz que Bertran e Conon se coneguèron pas personalament, s’escriguèron e l’òbra de l’un se sentís dins l’òbra de l’autre. 68 Es un trobaire, “trouvère” de lenga picarda, nascut vèrs 1150 dins Artois que moriguèt en 1219 o 1220 a Constantinòpla. Es conegut per sas cançons d’amor e de crosada: participèt a las 3ena e 4ena ont joguèt un ròtle politic important. Cf. Conon de Béthune, Les Chansons de Conon de Béthune (compos. 2e tiers XIIIe; 1ère éd. 1870), éditées par Axel Wallensköld, Paris, Librairie ancienne Honoré Champion, CFMA, 1921. Cf. Annèxe 1, P. 92: Carte des dialectes dans la France médiévale. 69 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P.xliii e xliv. 70 Cf. Annèxe2. P. 89 a 91. 71 Hoepffner Ernest, «Un ami de Bertrand de Born, “Mon Isembartˮ» in Comptes rendus des scéances de l’Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, 89è année, N° 3, 1945, pp.318-321. http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/crai_00650536_1945_num_89_3_77865.pdf 31 �Afortís: «l’intensité et la vivacité des rapports littéraires qui étaient déjà établis entre troubadours et trouvères». Isembart es lo nom d’un eròi conegut dins una cançon de gèsta de la region artesa, país de Conon. Un pauc pus tard, Peire Cardenal manlevèt l’estrofisme e la musica de 5 pèças de B. de Bòrn72. Escriguèt un sirventés titolat Un sirventes ai en cor que comens (335, 065). E d’autres que lo titol es de la meteissa bastison. Es estat un autor de sirventés violents contra la Crosada. G. Gouiran comenta lo vèrs 31 de Be·m platz lo gais temps de pascor: “Peire Cardenal, dans son sirventès n° 23 «Tendas e traps, alcubes, pabelhos» [335, 056] […] emprunte également certaines expressions de la chanson n° 37 [Be·m platz lo gais temps de pascor], ainsi il écrit: “Massas e brans e escutz de cartiersˮ.»73 Un autre Pèire, Vidal aquel, empleguèt un imatge identic quand escriguèt: «E quan sui en caval armatz». Dins sos poèmas “Baro Jesu qu’en crotz fo mes” (BEdT 364, 008) e “Car’amiga, douss’e francaˮ (BEdT 364, 015), ataquèt del meteis biais que Bertran dins lo vèrs 16 de Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge: “Es velha quan trop volha parlar”74: “Velha rica tenh per manca, Quant a poder e no dona Et acolh mal e peitz sonaˮ Pretz la meins que s'era ranca.75 (Car’amiga, douss’e franca) “Domnas velhas non am eu ges, Quan vivon descauzidamen Contr' Amor e contra joven ; Quar fin paratg' an si mal mes, 52 Greu es de comtar e de dir E greu d'escoutar e d'auzirˮ (Baro Jesu qu’en crotz fo mes) Totjorn dins la tèsi de G. Gouiran, òm tròba que, dins lo darrièr tèxt de Bertran, Can mi perpens ni m’albire, es G. Faidit que manlevèt d’idèas e d’expressions; la ditologia del v.1 es presenta dins lo vèrs: “Que tant m’es bos quan mi pens ni m’albire” (BEdT 167, 037). La fragilitat dels esfòrces quand ven l’ora de daissar lo mond de la tèrra es evocada dins lo poèma “Fortz cauza es que tot lo major dan” (v.22-23; BEdT 167, 022).76 72 in http://www.cardenal.org/musique.htm «La musique dans l’oeuvre de Pierre Cardinal». Gouiran Gérard, Op. cit., p.744. 74 Gouiran Gérard, Op. cit., p.762. 75 «Je regarde une vieille riche comme une infirme, si elle a la richesse et ne donne rien, si elle fait mauvais accueil et se montre pire dans ses invitations ; je la prise moins que si elle était boiteuse» «Je n'aime pas les vieilles femmes, quand elles vivent d'une manière peu convenable, contraire aux lois d'Amour et de jeunesse ; elles ont tellement mis bas la vraie noblesse [des senti- ments] qu'il est pénible de le raconter et de l'entendre.» 76 Gouiran Gérard, Op. cit., p.808 -811. 73 32 �Trobam de tròces identics dins las òbras dels trobadors mai coneguts del moment. Per exemple, avèm: -de Bernart de Ventadorn: Quan la vertz fol ha s'espan. Quan l'erba fresca elh folha par. Quan par la flors jostal vert folh. -de Gaucelm Faidit: Quan la folha sobre l'arbre s'espan -de Giraud de Bornelh: Quan creis la fresca flors els rams -de Marcabru: Pois s'enfolhisson li verjan. Es doncas mai dins la dobertura primaverenca e lo topos del temps polit que los trobadors se son “copiats” los uns los autres. Pel sirventés, cada autor s’es inspirat de son país, de son istòria e de sos òdis personals qu’a mesclats a sa cultura e educacion o situacion personala per fargar de tèxtes de lenga agusada, vertadièras armas de ponh que los joglars portavan als amics e enemics respectius. Per Guillem, sabèm que se liguèt d’amistat amb un trobador occitan: Aimeric de Peguilhan, de Tolosa, que s’èra recaptat en çò de Guillem après 1185. Li faguèt jogar lo ròtle de joglar77, e debatèt amb el dins lo poèma De Berguedan, d’estas doas razos (20, 10). Dins las sorgas de la cultura trobadorenca de Guillem trobam que s’inspirèt d’una melodia anciana, d’un trobador catalan sonat Ot de Moncada. 78 Las nòtas del sit: www.rialto.unina.it dison que M. de Riquer crei que per la cançon Chanson ai comensada (210,7), Guillem s’es inspirat d’un sirventés de Marcoat (BEdT 294,2; Frank 91:16) que presenta un esquema rimic identic.79 77 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.154. 78 Cf. Chabaneau Camille, Les Biographies Des Troubadours en Langue Provencale. Privat. Toulouse. 1885. books.google.fr/books?id=r-8DiWVD-joC Veire tanben un article dins cultureandorra.andorrablog.com/files/.../les-troubadours-roussillonnais.p... «Si nous écoutons le troubadour Guillem de Bergadà, (...1138-1192…) « Chanson ai comensada, que seré loing cantada, en est son vieil antic que fetz N’Ot de Moncada ans que peira pausada fos e’l cloquer de Vic » il utilise une mélodie de Ot de Moncada écrite avant que ne fut pausé le clocher de Vic. La cathédrale de Vic fut consacrée en 1038, et le clocher posé plus tard…ce qui nous fait supposer que la chanson est une vieille histoire en Catalogne. Elle connut des poètes brillants comme Guillem de Bergadà, Guerau de Cabrera, Guillem de Cabestany, Ramon Vidal de Besalú, Cerverí de Girona... et des rois troubadours comme Alfons I (1152-1196).» Cf. Manuel de Montoliu i de Togores La llengua catalana i els trobadors Alpha, Barcelona 1957, p.91. Es lo primièr dels 8 volumes que forman la seria de "Les grans personalitats de la literatura catalana". Manuel de Montoliu (Barcelona, 1877 - Tarragona, 1961). Critic literàri, assagista e traductor. 79 Cf. http://crm.revues.org/12764 Troubadours mineurs gascons du XIIe siècle, édition critique bilingue avec introduction, notes et glossaire par Ricardo Viel, Paris, Champion (« CFMA » 167), 2011, 246p. ISBN 978-2-7453-2197-8 Référence électronique Bill Burgwinkle, «Troubadours mineurs gascons du XIIe siècle, édition critique bilingue avec introduction, notes et glossaire par Ricardo Viel», Cahiers de recherches médiévales et humanistes [En ligne], 2011, mis en ligne le 12 octobre 2012, consulté le 12 janvier 2014. URL: http://crm.revues.org/12764 33 �Ricardo Viel, dins son obratge, ditz que Marcoat80 es l’exemple lo mai ancian de criticas e satiras fissairas dins los tèxtes vièlhs que passèron a la posteritat dins los sègles seguents. M. de Riquer pensa que, benlèu, un vèrs decasillacic de Guillem a pogut influenciar un vèrs endecasillabic de Dante coma sembla aparéisser dins una version: «Recordemos la possible influencia de un verso de Guillem de Berguedà sobre otro del Purgatorio de Dante.»81 Se vesèm de relacions entre los tèxtes de Guillem e de Bertran, òm pòt trapar d’influéncias amb d’autres trobadors de lor temps coma, per exemple, sul tèma del senhal. “Fraire”es un senhal que permet d’identificar Guillem en çò de Peire Vidal que l’a emplegat per s’adreiçar a Anfós d’Aragon.82 Malgrat aquel biais de dire, los dos autors èran pas totjorn del meteis vejaire sul “bon reis”. Es lo tèrme utilizat per Bertran dins son cant d’adieu, quand s’adreiça a Guillem: «Fraire, per pauc loncs acorz No nos fes trop tart assire!» Los dos amics an cantat las meteissas dònas, an agut de plasers identics dins la vida, an odiat ferotjament lor enemic comun: tot aquò podiá pas far mens que de crear de ligams fòrts entre eles malgrat las pichonas diferéncias de situacion sociala e geografica... L’analisi de Alfons Serra-Baldó83 sembla plan justificada: “Les seves composicions satiriques (sirventesos), tot i ésser “tan ciniques com les de Guillem de Poitiers i més sanguinàries que les de Bertran de Bornˮ, com vol Milà 84, ens el mostren maldisent i llagoter alhora, peró plen de vida i d’energia;” L’amistat es una causa mas òm pòt veire que las relacions foguèron tanben literàrias e l’estudi de la metrica es un mejan de concretizar aquela impression de fraternitat. Veire Riquer, M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.190-191 e 212 (nòta 10). 80 “Marcoat (1150) is the earliest example of biting personal invective and satire in the romance vernaculars, a form which will became more popular in the following centuries”. Cf.: Bill Burgwinkle, « Troubadours mineurs gascons du XIIe siècle, édition critique bilingue avec introduction, notes et glossaire par Ricardo Viel », Cahiers de recherches médiévales et humanistes [En ligne], 2011, mis en ligne le 12 octobre 2012, consulté le 17 mai 2014. URL : http://crm.revues.org/12764 81 Riquer M. de, “Guillem de Berguedà”, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.120/121 e 258. 82 Riquer M. de, Op. Cit., P.162. 83 Serra-Baldó Alfons, «Guillem de Berguedà», in Els Trobadors, Barcelona: Barcino, 1934, 2010, p.118. 84 Manuel Milà i Fontanals: filològ, letrat e escrivan catalan, nascut en 1818 e mòrt en 1884. Foguèt un element viu del movement de la Renaixença. Milá y Fontanals Manuel, De los trovadores en España, Jacinto Verdaguer, Barcelona, 1861. 34 �III. Rimas e ritmes L’estudi dels esquemas rimics e ritmics que seguís, es manlevat al trabalh important e preciós de István Frank: Répertoire métrique de la poésie des troubadours que permet una coneissença aprigondida sul plan tecnic de las òbras causidas pels dos autors. Es un pauc coma la carta d’identitat de cada poèma. 1. Esquemas 1. 1. Bertran de Bòrn La tèsi de G. Gouiran prepausa una lista de 93 rimas diferentas dins totas las composicions de Bertran, çò que lo far vesinar amb las de Guillem: segon M. de Riquer son “cien rimas usadas por Guillem de Berguedà”.85 Pois lo gens terminis floritz BEdT 080, 032 Frank 706 sirv.7 u 9 7 coblas unissonantas: itz, ais, es, ur; a8 b8 b8 a8 c8 d4 d8 a8 a8 La tonalitat es un pauc identica a la de Cansoneta leu e plana de Guillem de Berguedà e lo vocabulari sembla imitar Amics Marques. Podèm pensar que B. de Bòrn vòl “far un novel sirventes” mentre son amic a “en talan autr’a faire” [una autra “cansson”]. G. Gouiran ditz que existisson doas poesias amb lo meteis esquema; una es de Gaucelm Faidit (167, 59) 86 Quan vei pels vergiers desplegar BEdT 080, 035 Frank 539 sirv. 8 u 8, 1-4 8 coblas unissonantas: ar, aus, enda; a8 b8 b8 a8 c7’ a8 a8 c7’. Una tornada. Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge BEdT 080, 007 Frank: 382 Sirventés 5 d 8 1-4 5 coblas doblas: a10’ b10 a10’ b10 c10 c10 d10 d10; a: atge, b: os [I, IV –V] / a [II, III], c: elh; d: ar. La pèça 80, 020: Ges de far sirventés no·m tartz es similara, ditz G. Gouiran.87 L’estrofisme evòca lo sirventés de G. de Berguedà Reis, s'anc nuill temps foz francs ni larcs donaire (PC 210, 1788. Es un poèma de 4 coblas unissonantas de 8 vèrses e una tornada de 4. (a b a b c c d d; -10' 10 10' 10 10 10 10 10). 85 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, Estudio histórico, literario y lingüístico. p. 225. Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P.clvi. 87 Op. Cit., P.cliii e clxii. 88 Annèxe 2. P.88. 86 35 �Be·m platz lo gais temps de pascor BEdT 080, 008a Frank 424 sirv. 5 u 10 2-3 5 coblas unissonantas: or, ir, atge, atz; a8 b8 a8 b8 c6’ d8 d8 c6’ d8 d8. Una tornada Segon G. Gouiran, i a 10 pèças mai amb lo meteis esquema rimic.89 M. de Riquer ditz de Be·m platz90 que sembla imitar la pèça de G. de Bornelh (242, 051) 91: “El presente sirventés parece imitar la canción “No posc sofrir c’ a dolor”. Can mi perpens ni m’albire BEdT 009, 019 Frank 550 cant religiós; 5 u 9 5 coblas unisonantas amb doas tornadas. ire, enh, ortz. a7’ b7 b7 a7’ c7 c7 a 7’ a7’ c7. Mot refranh al vèrs 9: «mortz». Aquel document es atribuit a Aimeric de Belenoi per la BEdT e per Frank. Mas Gérard Gouiran dins sa tèsi e Jean-Pierre Thuillat dins son trabalh 92 nos dison, en s’apevant sus d’autras recèrcas, que correspond totalament a B. de Bòrn: «Stanislaw Stronski a magistralement démontré que ce texte ne pouvait avoir été écrit par personne d’autre que le sire d’Hautefort, […].Pour sa part, Gérard Gouiran affirme que Bertran n’a pu composer cette poésie qu’entre la fin de 1195 et le début de 1196.» 1. 2. Guilhèm de Berguedà M. de Riquer93 dins son estudi comparatiu entre B. de Ventadorn, A. Belenoi, G. de Bornelh e A. Daniel, ditz: “27 de las cien rimas usadas por Guillem de Berguedà […] ofrecen, en principio, una evidente originalidad, pues no figuran en los rimarios de los otros trovadores.” Es a dire que dins l’òbra del Catalan mai d’un quart de las rimas son originalas e pas comunas amb los autres trobadors. Riquer apond que “mas del cinquenta por ciento del estrofismo empleado por Guillem de Berguedà acusa una gran originalidad.”94 Gracias a M. de Riquer sabèm que Guillem èra un virtuòsa de la metrica, que creèt esquemas imitats per d’autres trobadors.95 Eu non cuidava chantar BEdT 210, 11 Frank 284 sirv. 4 u 8; ar, ia, ona Coblas unissonantas: a7 b6’ a6 b6’ a6 c7’ c7’ a7; una tornada. 89 Op. Cit., P.clxi. Riquer Martín de, Los Trovadores Historia literaria y textos, editorial Planeta, Barcelona, 1975, T. II, p.740. 91 Annèxe 2. P. 82. 92 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. -Thuillat Jean-Pierre, Bertran de Born, Histoire et légende, ed. Fanlac, Périgueux, 2009. 93 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, op. cit. p.223 a 225. 94 Op. cit., p.213. 95 Op. cit., p.247. 90 36 �M. de Riquer ditz que se coneisson 2 poèmas coma aqueste e que B. de Bòrn imitèt la composicion dins la pèça 80, 39: “Senher En coms a blasmar” 96 (-a b a b a c c a, -07 06' 06 06' 06 07' 07' 07) amb 6 coblas unissonantas e una tornada de 3 vèrses e ont la rima –onha remplaza la rima catalana –ona. Segon el, es un esquema pauc freduent mas existís una similitud dins l’esquema metric e rimic e tanben la melodia: Bertran escriguèt Senher en coms a blasmar pauc après la mòrt del rei jove, lo 11 de junh de 1183 e Eu non cuidava chantar data de 1170 e 1175. 97 Joglars no·t desconortz BEdT 210,12 Frank 301; sirv. 5 d 7; -es, -eu, -i, -o, -on, -or, -ortz. Coblas doblas: a6 b6 a6 b6 b6 a6 b6. Es l’unic exemple de composicion amb de vèrses exasillabics masculins. Sirventés contra Ramon Folc de Cardona. M. de Riquer ditz que: “Puede existir la leve posibilidad de que el sirventés de Bertran de Bòrn “Rassa, mes mi son primier” (80, 36; edición Appel, pág. 45; -a b a b b a b, -07 07' 07 07' 07' 07 07'), fechado en 1183 […], en versos de 7 sílabas, imite este esquema de Guillem de Berguedà.”98. Es possible que lo trobador lemosin se siague inspirat de son amic per fargar son poèma, après la pèrdia de son castèl.99 Cansoneta leu e plana BEdT 210, 8 Frank 123 sirv. 5 s 7; -ana, -eiras, -es, -ia, -iga. Coblas singularas: a7’ a7’ b7 a7’ b7 b7 b7. Notam la constáncia de la rima b: “es”, dins totas las coblas. Aquel poèma conten 5 rimas e doas son sonque de G. de Berguedà: -eiras e –iga. L’estructura rimica fa rimar entre eles los vèrses femenins e masculins. I a una mena de refranh dins los vèrses 7 e 8: “Marques” e “ples e aqueles mots son repetits 6 còps cadun. La repeticion dels dos vèrses dona una impression de rapiditat, de (falsa) leugeretat que s’endeven plan amb lo títol e refortís mai la volontat de se trufar. Es un sirventés malgrat la tonalitat e lo primièr mot: “cansoneta”. M. de Riquer nota que Giraut de Bornelh comença doas composicions amb de mots “copiats-pegats” a la cansoneta joiosa del Catalan100: Aital chansoneta plana, 242, 4, a b c c d d e - 07' 07 07 07 07 05 04 e Leu chansonet’e vil: 242, 45: a b b c c b b d e d; -06 06 06 06 06 06 06 06 04 06. Una poesia de Raimon de Miraval comença aital tanben: “Tal chansoneta farai / Ab sonet leugier” (406, 41). Lo protegit de G. de Berguedà, Aymeric de Peguilhan, (10, 34 Maintas vetz sui enqueritz), escriu un poèma ont se legís lo mot “chansoneta”;e es compausat amb una majoritat de mots femenins. 96 Annèxes 2. P. 84. Aquel tèxt es fòra de l’estudi. Riquer M. de, Guillem de Berguedà, p.154. 98 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.198. Annèxes 2 P.87. 99 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P.390. 100 Riquer, Martin de. Op. cit. p.191. 97 37 �Notam que la Cansoneta del Catalan conten 3 rimas femeninas. Raimbaut d’Aurenga compausèt una pèça amb la meteissa estructura o gaireben: Apres mon vers voill sempr'ordre ( a7’ a7’ b7 a7’ b7 b7; BEdT 389, 10). Guilhèm de Montanhagòl (debuta del sègle XIII, mòrt en 1258), pus tard, escriurà “Leu chansoneta m’er a far” (225, 06; -a b a b a a b;-08 08' 08 08' 08 08 08'). Los adjectius: “leu” e “leugereta”, exprimisson de concèptes de clartat e simplicitat per opausicion a una forma mai barrada de poesia. 101 M. de Riquer afirma que aquela òbra foguèt pas imitada e que se coneis pas cap d’autre cas amb aquel esquema: “Ningún otro caso con el mismo esquema.”102 Amics Marques, enqera non a gaire BEdT 210,1 Frank 382 sirv. 6 d 8; -aire, -ana, -ansa, -asca, -es, -eigner, -ic, ola, -on,-ona. Coblas doblas (I-II, III-IV, V-VI); a10’ b10’ a10’ b10’ c10 c10 d10’ d10’ Es un sirventés que l’autor apèla “cansson” al vèrs 2. M. de Riquer nos ditz qu’es un esquema metric fòrça emplegat mas que se tròba sonque 5 còps amb las meteissas sillabas e la meteissa composicion entre rimas femeninas e masculinas e una sola que imita lo tèxt de G. de Berguedà 103 Pas degús l’imitèt amb de rimas ricas. Aquel tèxt a sonque 12 rimas e Guillem es lo sol qu’emplega las tres rimas: -asca, -eigner, -osa.104 Bertran Carbonel imitèt aquel esquema metric e la melodia dins son poèma “Bertran lo ros, eu t’aug cobla retraire” (82, 27)105. Es posible, segon Riquer, que Lanfranc Cigala se siague inspirat d’Amics Marques per compausar son “A·N Rizartz man que per obra d’aragna” (2da cobla de 282, 26ª). 106 Un sirventes ai en cor a bastir. BEdT 210, 20 Frank 382,43 sirv. 8 u 8, 2-3; -aia, -aigna, -ert, -ir. Coblas unissonantas: a10 b10’ a10 b10’ c10’ c10’d10 d10 e doas tornadas. Es el meteis esquema metric que “Amics Marques”; es sonat “chan” (v.42) e “sirventés” (v.1). Ramon Berenguer IV de Provença posèt son inspiracion per compausar “Carn-eongla, de vos no·m voill partir” (184, 2). Tanben Federico de Sicilia y Ponç Hug de Ampurias se serviguèron d’aquel poèma per son “Ges per guerra no·m cal aver consir” (160, 1 = 180,1).107 101 Op. cit. p.192. Op. cit. p. 201. 103 Op. Cit. P.194. 104 Op. Cit. P.226. 105 Op. Cit. P.213. 106 Op. Cit. P.214 107 Op. Cit. P.213. 102 38 �L’idèa de sentir qu’es en tòrt qu’exprimís Bertran dins lo v. 5 “Tan lonjamenz dels mieus torz” (Quan mi perpens ni m’albire) sembla la meteissa que la del v.5 de “un sirventés ai en cor a bastir: “e non per tort ni per colpa q’ieu aia”. Mas avèm vist que Guillem sembla pas mostrar cap de sentiment de patz o de contricion. Las composicions de Guillem denòtan una personalitat fòrta e de particularitats importantas coma una raretat de tornadas108: ne trobam una sola vertadièra dins un sirventés ai en cor a bastir ont demanda a “Mon Tristan” de portar son “chan”. Sovent pren la plaça del joglar e lo “ieu” apareis e a una preséncia pron importanta: per exemple dins un sirventés ai en cor a bastir, amb “trametrai”, “mon seignor”, “mos cors” (v.13), “de mi” ‘v.14), “ieu” (v.9), “desir” (v.17), “remir” (v.19), “mi volv e·m vir” (v.33); la primièra persona: “farai” (Cansoneta, v.3), “ieu fi” (Amics Marques, v.2) e los pronoms “m”, “ieu” (Amics Marques v.9), “empeissi (Amics Marques v.10), “mon sirventes” (Amics Marques v.41), “eu” (v.44 Amics Marques). Aquel ieu coma “matèria d’escritura” apareis tanben dins Bertran.quand ditz que vòl escriure (v.3 pois lo gens terminis), quand se met en scèna e exprimís sa volontat dins Quan vei pels vergiers desplegar (v.65: “volh”), o sos sentiments coma dins l’expression «Bel m’es» e lo poèma Be·m platz. Lo pronom de la primièra persona se vei dins los vèrses 13 e 14 de Quan vei pels vergiers desplegar (“eu”, “eu o dic”) e 57 (“eu lo·lh perdo”) e v. 41 de Be·m platz. Pasmens sembla que l’òme s’escafe mai que non pas Guillem darrièr los eveniments e las personas que cita. 2. Los vèrses La causida de la longor dels vèrses es pas anodina e mòstra la volontat de l’autor d’exprimir tala o tala idèa. Notam que, dins la causida facha, i a pas cap de vèrses de 9 sillabas. D’après las Leys d’amors son pas polits: “bordo de nou sillabas no podem trobar am bela cazensa. per que no trobaretz que degus dels anticz aian pauzat aital bordo. e que aia aitals bordos laia cazensa.” 109 La tonalitat de tristum e de planh de Un sirventés ai en cor a bastir de Guillem es sotalinhada per los vèrses decasillabas. Permeton tanben de marcar a la cesura una idèa fòrta. Es un vèrs emplegat dins la poesia lirica mas tanben, a la debuta, dins de pèças epicas. Es benlèu per aquò que lo trobam tanben dins “Amics Marques”, mas aquí se sentís mai la trufariá que lo vèrs servís plan. Es la meteissa tecnica de se servir de la cesura, que trobam en çò de Bertran dins Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge. 108 Veire Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.229, §143 109 Las flors del gay saber o Las Leys d’amors, Traduction de M. le Marquis d’Aguilar, revue et complétée par M. Gatien-Arnoult. Toulouse, 1841. P.112. “Nous ne trouvons point de vers de neuf syllabes qui aient une cadence agréable; c’est pourquoi vous ne verrez pas qu’aucun des anciens ait employé cette espèce de vers.ˮ 39 �B. de Bòrn Pois lo gens terminis floritz Quan vei pels vergiers desplegar Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge Be·m platz lo gais temps de pascor Can mi perpens ni m’arbire G. de Berguedà Eu non cuidava Joglars Cansoneta Amics Marques Un sirventés Vèrses 8+4 8 + 7 rima femenina 10 rima femenina dins los primièrs e tresens vèrses de cada cobla. 8 + 6 rimas femeninas 7 amb rimas femeninas 7 e 6 + rima femenina 6 7 + rimas femeninas levat lo refranh 10 + rimas femeninas 10 + rimas femeninas Los vèrses corts, de 6 o 7 sillabas, que las Leys d’amors sonan “menor coma”, concentran la volontat de blaimar, satirizar e, se son intercalats entre de vèrses pus longs, destacan un mot o una idèa e ajudan a melhor sasir l’art de la retorica. Lo vèrs de 4 sillabas de Bertran poiriá èsser çò que las Leys d’amors qualifican de “bordos enpeutatzˮ. Segon M. de Riquer, 110 Guillem afeccionava lo vèrs eptasillabic e, en segond luòc, l’endecasillabic. Dins aquel genre, que será fòrça emplegat puèi en Catalonha, se rescontra la cesura lirica, es a dire la separacion en doas parts: 4/6. En çò que concernís las composicions de Guillem, es un nom de persona que se tròba dins lo primièr emistiqui: «q’a Sailforas // viron miei enemic» (v.5 de Amics Marques) «li canorgue e li borges de Vic» (v.14 de Amics Marques) «neus Mos Sogres, // que de Barsalones» (v.37 de Amics Marques) «E vos, dompna, reina pros e gaia» (v.29 de un sirventes) 3. Las coblas Lo tablèu seguent permet de veire un resumit dels genres de las coblas dels dos autors dins las òbras causidas. Podèm notar que las coblas unissonantas son pus frequentas en çò de Bertran. Se ditz que son pus malaisidas de fargar que las coblas doblas. Aquelas coblas permeton un jòc e una progression dins la satira coma dins Amics Marques, enqera non a gaire o refortisson l’oposicion entre joves e vièlhs dins Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge. 110 Riquer Martin de. Op. cit. p.227. 40 �Coblas unissonantas unissonantas doblas unissonantas unissonantas unissonantas doblas singularas doblas unissonantas B. de Bòrn Pois lo gens terminis floritz Quan vei pels vergiers desplegar Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge Be·m platz lo gais temps de pascor Can mi perpens ni m’arbire G. de Berguedà Eu non cuidava chantar Joglars no·t desconortz Cansoneta leu e plana Amics Marques, enqera non a gaire Un sirventes ai en cor a bastir Aqueles detalhs tecnics son fòrça precioses per apreciar l’art de las composicions. Lo sol problèma es qu’avèm pas la música que sosteniá las paraulas. Se demòran de tèxtes dins los Cançonièrs s’es pas gaire conservada la melodía. Benlèu qu’èra pas notada coma se fa uèi o qu’èra “inventada”, “trobada” sul moment de la representacion. Al jorn de uèi, lo legeire actual, se vòl aver una idèa de l’acompanhament musical, li cal dire en votz nauta o plan agachar las rimas, la metrica per dire d’imaginar lo joglar dins sas òbras. 4. Las rimas Las rimas son variadas dins las òbras de cadun dels dos trobadors e son la mòstra de lor abiletat poetica. Dins Guillem, son reveladoiras de son art de bastir un poèma. M. de Riquer parla de “La libertad de opción en los casos de –n caduca.”111 Per exemple, dins Cansoneta leu e plana oblida la –n quand fa rimar”ples” e “ges” amb “Marques” o, dins Joglars, no·t desconortz, “cosi” e “di” (v.29 e 31). M. de Riquer ditz que Guillem emplega aquela libertat de prene en compte aquela –n per ne far una filigrana dins sa versificacion: “una pequeña filigrana versificatoria.” Lo modèl que cita es Joglars, no·t desconortz: las rimas en –o de las doas primièras coblas: “espero, “Arago”, “preiso”, “pro”, “sazo”, “ochaiso”, “bo”, “no” altèrnan amb las de las coblas tres e quatre: “Clarmon”, “amon”, “fron”, “aon”, “jon”, “fon”, “pon”, “Agremon”. L’explicacion de M. de Riquer es clara: la prononciacion per la “-o” finala sola es la meteissa en “provenzal” coma en catalan e, per la “-on”, la finala de “Claramunt”, “amunt”, “Font”, “pont”, “Agremunt”, s’escafa en catalan. Podèm observar que, per Guillem, dominan las coblas de sèt vèrses e que, levat Joglars, totas compòrtan de rimas femeninas. 111 Riquer, Martín de. Op. cit. p. 241. 41 �Rimas -itz, -ais, -es, -ur -ar, -aus, -enda -atge, -os, -el, -ar; atge, -a, -el, -ar -or, -ir, -atge, -atz, -ire, -eing, -orz, B. de Bòrn Pois lo gens terminis floritz Rimas -ar, -ia, -ona, G. de Berguedà Eu non cuidava chantar -ortz, -o -es, -on, -i -eu Belh m’es quan vey camjar -ana, lo senhoratge -es, -eiras, -iga, -ia Joglars no·t desconortz Be·m platz lo gais temps de pascor Amics Marques, enqera non a gaire Quan vei pels vergiers desplegar Can mi perpens ni m’arbire -aire, -ona, -ic, -asca, -eigner, -osa, on -ana, -ansa, -ensa, -es, -ola -ir, -aigna, -aia, -ert Cansoneta leu e plana Un sirventes ai en cor a bastir Bertran foguèt un cavalièr-poèta, abil dins l’art de la poesia coma dins l’art de la guèrra. S’en faguèt l’ensenhaire pel plaser mas tanben per dire de mantèner Aquitània fòra d’un poder francimand. Saupèt emplegar lo trobar contra los nòbles e reis que li semblavan pas complir lor dever de sobeirans. Coma ditz G. Gouiran, “le seigneur d’Hautefort après avoir symbolisé la ruse intelligente devenait le symbole de la violence féodale.ˮ112. Sa tòca èra mens personala que la de Guillem que s’interessava pas (almens dins los tèxtes presentats) a las grandas valors cavaleirosas mas qu’escarnissiá violentament sos enemics. Per arribar a sa fin, cadun empleguèt abilament, amb adreiça, totas las ressorsas del discors. 112 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 42 �IV. Retorica Es l’art de plan dire çò qu’òm vòl exprimir; es l’art de l’eloquéncia. Nòstres trobadors lo mestrejan perfièchament: son d’artistas reconeguts per lor abiletat dins la practica de las règlas de la retorica. N’en destriarem qualques unas: la ditologia, la repeticion / la represa anaforica, la metafòra, los imatges, l’aliteracion, l’opausicion, l’enumeracion, l’anominacion, l’iperbat, los jòcs de mots, las expressions popularas… que nos van ajudar a melhor comprene las intencions de nòstres egrègis compositors, a dintrar dins lo mecanisme de lor discors e a estimar la beltat de l’òbra al meteis temps que sa viruléncia. Coma los autors franceses Malherbe, lo poèta gramatician (1555 -1628) e, pus tard, Boileau (1636-1711) dins son Art Poétique (1674), Bertran e Guillem se serviguèron de las leis per fargar lor discors poetic, satiric, ironic, borlesc… «Vingt fois sur le métier remettez votre ouvrage; Polissez-le sans cesse et le repolissez; Ajoutez quelquefois, et souvent effacez» 113 Es plan possible que los dos autors ajan trabalhat lors tèxtes segon aqueles conselhs qu’an degut aplicar sens los conèisser. L’estructura rimica e ritmica, la plaça dels mots, de la expressions, las figuras d’estil variadas son de mejans variats d’afortir las idèas e de menar a la tòca volguda amb mai de fòrça per obtener lo resultat cercat. L’analisi dels tèxtes permet de descobrir la riquesa de l’escritura dels dos poètas. La retorica consistís pas sonque a conéisser plan las figuras d’estil. Encara las cal saupre emplegar adreitament per obtèner lo resultat esperat. E d’aquela abiletat los dos trobadors n’en son los mèstres tant dins la pretericion, la litòta o l’ataca dirècta, que siague per criticar una deca fisica o morala coma dins la caricatura, l’ironia, la maldisença… Avèm vist que los substantius avián un ròtle per apreciar l’istòria e la geografía coma per conéisser los òmes. Los vèrbes, que son nombroses e variats, participan a l’art de la composicion e a la finalitat dels poèmas. En mai dels nombroses temps compausats amb èsser e / o aver, totes los temps son emplegats. Lo camp lexical verbal114 es important e concernís las accions. Per Bertran son los actes de guèrra sustot mas i a tanben de vèrbes de conselhs e d’òrdres donats als reis o als nòbles. Lo ròtle de pedagòg que s’atribuís lo trobador es clarament exprimit. Per Guillem lo lexic es consagrat a refortir sa volontat de se trufar de sos enemics, de los ridiculizar. 113 114 Boileau Nicolas, Art Poétique, Chant I, v.171 a 173. Cf. Tablèu p.10 - 11. 43 �1. Podèm analizar las doas composicions: Cansoneta leu e plana115 e Amics Marques, enqera non a gaire que son d’atacas ferotjas de Guillem contra Pons de Mataplana, coma los dos primièrs sirventés de Bertran: Pois lo gens terminis floritz e Cant vei pels vergiers desplegar, son una critica violenta contra lo rei Anfós d’Aragon. Dins Cansoneta leu e plana podèm notar una gradacion dins la satira. La primièra cobla presenta un marqués enganaire e fals qu’es un guerrièr marrit e ridicul. La tresena cobla se trufa de son incapacitat fisica: li manca la fòrça d’un bras per manejar las armas. Aquela estrofa, que fa allusion a una deca física, es al mitan de las autras que blaiman las decas moralas. La quatrena daissa pensar qu’aquel Marqués es desleal e pòt tuar per traïson e doncas se cal mesfisar d’aquela persona. Aquò nos mena a l’acusacion mai grèva: la de sodomia e d’omosexualitat. L’autor procedís alternativament per d’allusions e per d’acusacions dirèctas. La segonda cobla e la quatrena contenon una ironia eliptica: se ditz pas clarament que Mataplana a la dent dura amb sos enemics mas sugerís lo tèxt qu’aurián degut copar las pèiras. Òm pòt pas li far fisança lo jorn de tant fals qu’es mas tanpauc de nuèch e lo cavalcament sotalinha lo dangièr: “gardar se deu totas ves qon qe·z an: an de clar dia de nuoitz ab vos non an ges.” (v. 24 a 26) Es un document descriptiu ont se pòt notar la predominança dels noms e adjectius suls vèrbes. L’ironia, la litòta e l’iperbòla son de mejans literàris fòrça plan emplegats per l’autor per arribar a sa tòca: ridiculizar son enemic e far rire los auditors. La ditologia es pedagogica per plan far comprene e se remembrar: «farsitz e ples» (v.5); es lo meteis ròtle de las repeticions: la de “Marques”, la repeticion anaforica de “ni” dins Eu non cuidava chanta (v.16 a 18). Las alliteracions: “mout es cobes / gelosia”, ont lo son <ou> es coma una boca dubèrta per manjar, son evocadoiras, semblan de metafòras coma dins Cant vei pels vergiers desplegar de Bertran, lo son <b> de “badalhar” e “batalha” (v.52 e 54). Dins Amics Marques, enqera non a gaire, la volontat de se trufar es clara dempuèi l’apostròfa repetida “Amics Marques” (v.1, 25, 33) e lo primièr mot “amicsˮ. Es curiós tanben de veire la proximitat del nom del joglar: “Raimon de Paz” (v.41) e lo nom del destinatari: “N Nas-de-corn” (v.42), totes dos a la debuta del vèrs e amb un cavalcament. 115 L’estudi de Cansoneta s’apèva sus: http://www.buenastareas.com/ensayos/ComentariCansoneta-Leu-e-Plana/3901654.html http://blocs.xtec.cat/catpoesia/els-origens/la-poesia-trobadoresca/guillem-de-bergueda/ aniell.files.wordpress.com/.../comentari-de-text-1r-btx. 44 �Las apostròfas son frequentas en çò de Guillem: per exemple, dins Un sirventés ai en cor a bastir, se refortís l’apostròfa de “Reis castellans” (v.33), son meses en evidéncia los noms de personas, joglars (“Joglars, no·t desconortz”) o amics: “A mon Tristan” (v.41) e “Ha, Castelbon” (v.44). Aital se destaca l’advèrbi “astivamen” (v9); l’expression “als turcs” (v.15) pren mai la valor d’una menaça. La segonda estròfa de Eu non cuidava chantar comença per “Baros”, la tornada per “Sogra”; las coblas dos, quatre e cinc de Cansoneta leu e plana començan per “Marques”. Amb lo refranh, aquò dona un sonsonet ironic e trufaire que deu agradar al mond qu’escotavan e coneissián los personatges. Lo vèrs 2 de Amics Marques, enqera non a gaire met lo mot “canssonˮ entre dos adjectius que sugerisson quicòm d’agradiu. Es l’aplicacion de la ditologia: “coinda cansson e bona”, “m’autrej e m’o dona” (v. 4); “d’engan e de no-fes” (v. 38) que sosten l’art de denigrar. L’emplec del condicional 2 de «m’agratz» (v. 20 e 26) es un biais de se trufar de la maladreça del Marques que podiá pas tuar lo trobador: n’èra pas capable. Podèm notar la posicion de “enemic” (v.5) amb la meteissa rima dins la segonda cobla al vèrs 13: “mendic”. Es per marcar encara mai qu’aquel Marqués es pas un “amics” mas un enemic vertadièr. La “lanssa” èra “mosa”: l’adjectiu en fin de vèrs se pòt raprochar de “vana” (v.24) atribuit a la man del Marqués, e benlèu de “gossa” (v.28). Amb lo sosten del subjonctiu imperfach de “si·l lanssa non fos mosa” (v.20) l’imatge de freuletat de la lança es una metafòra, una critica resconduda de la manca de virilitat e de coratge del Marqués. Notam l’art de la lingüistica dins la practica de la lenga d’un Catalan que coneis son “provenzal” perfièchament. L’emplec suggestiu de la conjugason es conegut e practicat per Guillem dins Amics Marques: lo subjontiu imperfach amb lo conjoncion “se” es un biais de supausar quicòm que se pòt pas passar e aital de far conéisser los defauts e las incapacitats de Mataplana: “si fossetz calvs” (v.8), “si·l lanssa non fos mosa” (v. 20), “si·l col pocsetz enpeigner” (v. 25). Al contrari, quand s’agís d’una accion realizabla e complida per Guillem, es lo present qu’es emplegat: “si·us empeissi” (v. 10) e “si esser pot” (v. 16). Bertran, el tanben, coneis lo poder de la conjugason e l’emplec del condicional 2 permet de refortir l’art de la litòta: “Berengier de Besaudunes Li retraissera, si-l plagues” 116 Dins Eu non cuidava chantar Guillem utiliza un datiu etic quand ditz: “E car me fetz plorar Ma Sogra, q’es bell’e bonaˮ (v. 13-14) Òm vei que, aquí, lo “ieu” de Guillem apareis amb una tonalitat esmoguda, que, s’es pas plan sincèra, es almens fòça personala. Aquel sentiment es renforçat pels vèrses 29 a 35 ont lo trobador s’adreiça a Estefania de Berga. 116 «si elle le voulait bien («la bonne reine»), je lui reprocherais Béranger de Besalu, puisque je critique tout à fait ses mauvaises actions.» V. 48-49, Pois lo gens terminis floritz. 45 �Lo vocabulari injuriós, la ditologia (v. 4: “autrej” e “dona”; v. 7: “anta”, “afan”, “destric”), l’enumeracion (v. 28: “glat”, “crit”, “huc”), l’anominacion (v. 11 e 17: “gabaire”, “gabar”), las comparasons amb los animals: “gossa”, “raineta”, las metafòras, las expressions popularas (“mala gota”, v. 15), l’esquèma rimic, totes aqueles mejans son al servici del denigrament apevat sus l’ironia e la trufariá la mai evidenta. Per contra, los mejans grossièrs lo rescontram pas en çò del Lemosin e mai se, dins Pois lo gens terminis floritz parla de la mar que purga lo rei. O ditz d’un biais umoristic, imatjat e discrèt. Sembla pus rusat e fin. Vesèm dins son biais de parlar indirectament d’un eveniment una abiletat complida. L’estructura de las coblas doblas es causida per sotalinhar las diferéncias. Dins Joglars, no·t desconortz, las doas primièras coblas s’opausan a las doas seguentas: lo futur (“serai”, v. 6 e 10; “tenra”, v. 7) e l’afirmacion d’èsser un bon vassal (lo present: “non a vassal tant bo”, v. 12) per apiadar lo rei d’Aragon contrastan amb las criticas e la marrida educacion, la trivialitat de las metafòras emplegadas. La rusa poetica de Guillem consistís en comandar una tasca politica malaisida a son joglar: solicitar del rei una favor, la d’èsser liberat de preson e, sustot, qu’escote pas sos detractors puèi que se somet. Mas, a partir del vèrs 15 (coblas tres e quatre), en realitat se congosta dins la critica de sos enemics: la repeticion anaforica de “ni” (v. 16, 17, 18) permet de ne presenta tres. Los imagina a la cort quand son a plaidejar per sa liberacion. Dins la cinquena cobla torna a son pretfach e manda a son joglar que recite dabans sos amics aqueste recit que el, lo trobador, ven d’escriure. La ditologia de “comta e di” (v. 31) sotalinha lo desir d’èsser rapid per poder profitar de sa libertat. Dins Amics Marques de Guillem (6 coblas de 8 vèrses de 10 silabas) es la meteissa estructura que Bel m’es quan vei chamjar lo senhoratge (5 coblas de 8 vèrses de 10 sillabas) de Bertran. Aquí Guillem jòga d’una estròfa a l’autra per aprigondir sa critica. Las coblas doblas permeton aquel jòc d’oposicion o de comparason: aquí son evocadas doas vergonhas dins doas laissas. Repren dins la cobla 3 l’idèa de la cobla 2 amb mai de fòrça a prepaus de l’aventura del “camp de N’Albert” (v.7): es aital que pintra un Marqués ridicul e incapable de se servir de sa lança, simbòl de son organ sexual. La lança se rescontra dins las estròfas 2, 3 e 4. Dins los vèrses 25 e 17, vesèm a la cesura los mots “colp” e “corns” coma per evocar lo còp recebut pel marit “escogossat”. “Volpill” (v.13) e “coart” (v. 43 semblan se respondre a la meteissa plaça cadun dins son vèrs. Es una finesa de construccion que redobla la violéncia del còp que se vòl donar a qualqu’un. 46 �Lo vocabulari tecnic del mestièr de fustièr dels vèrses 47 e 48 es del domèni prosaïc coma l’imatge - agradiu mas burlesc - de la raineta. Tot aquò servís a pintrar un Marqués fals e ridicul. 2. Las debutas faceciosa e lo ton leugièr, donat pels mots corts (v. 1 e 2), de Cansoneta leu e plana, espontanèa de Amics Marques (G. de Berguedà), primaverenca e tipica del biais de trobadors coma B.de Ventadorn, dins Pois lo gens terminis floris (B. de Bòrn), accentúan lo contrast amb lo demai qu’es mai seriós o trufandièr e agressiu. Benlèu que per Bertran es l’evocacion d’un aspècte plasent de la vida mas que correspond al moment ont se debanan los combats e las guèrras. La ditologia, dins Pois lo gens terminis floritz, met en evidéncia la beltat de la prima: “jauzions e gais” (v.2) mas servís tanben per sotalinhar la violéncia del denigrament d’un enemic: “flac e vans e sojornaditz” (v.18), “fals reis perjurs e savais” (v.55), “a quintais e a fais” (v.56). Bertran met l’anominacion al servici de sa critica e de son acusacion de traïson: “atur” (v.34, v.41), “traï, traïtz” (v.35, 52, 62). Aquel poèma presenta l’alternància de vèrses octosillabics e d’un vèrs tetrasillabic amb la meteissa rima: es posible de supausar que l’autor a causit aquela disposicion per destacar un mot, una idèa o un defaut del personatge blaimat: “c’ab mal agur” (v. 6), “del rei Tafur (v. 33), “sol s’i atur” (v. 42), “mas tot rencur” (v. 51), “pos ab cor dur” (v. 60). G. Gouiran parla d’una “plaisanterie par hyponoia.”117 a prepaus del regèt qu’es un biais de se trufar, criticar e sugerir e que trobam dins los vèrses 16 a 18: “Greu er que en mar no-l debur L'aura, car tant es pauc arditz, Flacs e vans e sojornaditz.” L’ironia es clara dins l’imatge de la mar que purga; es encara mai fòrt que l’acusacion neta d’èsser un òme de “bas paratges” (v.10). Plaçar “l’aura” destacada del vèrs precedent en cap del seguent sugerís la freuletat de la persona agantada per la paur. Mòstra amb umor çò que pòt arribar sus una barca en mar mas tanben es una pròva de manca de coratge de far dins sas calças, un eufemisme rescondut. Es lo regèt dins Cant vei pels vergiers desplegar que fa rire lo public qu’escota: lo nom del rei “d’Arago”, que totes sabon èsser l’enemic de Bertran, es a la debuta del vèrs 2 de la segonda cobla, situat risolièrament entre “acordar” e “tornar en paus”: “Ab lo rei mi voill acordar D’Aragon e tornar en paus” (v.9-10) 117 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. clxix. 47 �Tornamai, quand Bertran vòl garçar una marridesa ironica e injuriosa, es lo regèt que sotalinha son idèa: “Que d’un sol s’en saup ben pagar, D’Artuzet, don fai a blasmarˮ (v.38-39) L’ellipsi del nom del rei acusat es un biais de sotalinhar la duretat de la critica quand conta la malafacha del rei d’Aragon: “Que de sos pres pres esmenda Del rei, que·ls i degra liurar, E volc en mais l’aver portar Que hom totz sos pres li renda.” Mas Bertran a jà parlat d’el e sap que Richard comprendrà. La ditologia del vèrs 5 de Cant vei pels vergiers desplegar mòstra plan lo ròtle dels joglars qu’es d’espandir los cants dels trobadors dins totes los luòcs: òm vei l’estenduda de la coneissença dels poèmas pels soldats: “ “E·l sonet que fan li juglar Que viulen de trap en tenda” (v.4 e 5) Las enumeracions “Los cendatz grocs, indis e blaus” e “Trombes e corn e graile clar.” insistisson sul contrast entre lo “vergiers” ont naisson las flors e las fruchas e lo siti dels combats, plen de bruches e de colors. La debuta tradicionala se transforma lèu en espectacle joiós de l’òst en marcha e puèi, ven la descripcion dels combats ferotges. G. Gouiran parla pasmens d’una “guerre aseptisée” e ditz que “le troubadour a procédé à une sorte de sublimation de l’objet décrit, réduit à une combinaison de couleurs et de sons.”118. Lo vèrb “desplegarˮ conven per la natura que s’esvelha coma per las tendas que son montadas sul prat batalhièr: lo cavalcament refortís la suspresa del contrast entre l’evocacion primaverenca e la realitat: “Cant vei pels vergiers desplegar Los cendatz grocs, indis e blaus M’adousa la vos dels cavaus” Las colors son las colors naturalas del “vergiers” mas son atribuidas als elements guerrièrs. Abans de parlar de la musica dels joglars, es la votz dels cavals qu’ausís l’autor e que li agrada: “m’adoussa”. Es pasmens un son pauc agradiu que precedís l’orquèstra dels instruments militars. Podèm veire una similitud amb l’autre cant de guèrra: be·m platz lo gais temps de pascor. 118 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 48 �Un autre biais d’exprimir lo sentiment de gaug lo rescontram dins Bel m'es quan vei chamjar lo senhoratge. La represa anaforica de l’expression “Bel m’es” insistís coma tota repeticion sul plaser e sembla èsser un biais de dire que sembla acostumat pels trobadors. Es una locucion impersonala que se tòrna trobar dins Pèire de Bergerac (bel m’es quant aug lo resso, 329, 001), Bernard de Ventadorn (bel m’es quan eu vei la broilla, 070, 009); R. Vidal (bel m’es quan l’erba reverdis 411, 002); P. Vidal (be·m agrada la covinens sazos 364, 010). Es presenta tanben dins Marcabrun (bel m’es quan la rana chanta 293,011; bel m’es quan son li frug madur 293, 013; bel m’es quan s’azombra·l treilla 293, 012); P. d’Alvergne (bel m’es, quan la roza floris /e’l gens terminis s’enansa 323, 007) e B. de Rovenhac (bel m’es quan vey pels vergiers e pels pratz, 066, 001). Sa repeticion e las perifrasas qu’exprimisson lo plaser son per B. de Bòrn un mejan clar de sotalinhar lo costat agradiu e plasent d’un espectacle de guèrra e de combats. Las coblas doblas refortisson l’opausicion entre joves e vièlhs (5 coblas de 8 vèrses de 10 sillabas). L’enumeracion dels aliments: “blatz e vis e bacos”, “ous e formatge” (v.34 e 35) e son aspècte prosaïc contrastan amb la volontat desguisada de convéncer lo rei a se mostrar jove e valent. Es aital que Bertran vòl forçar “Richart” a se lançar dins una batalha. L’imatge de la joinessa e del vielhum coma sinonims de coratge o de coardiá es conservada dins la tornada. Lo poder dels vèrses 1 a 4 d’aquel tèxt es clar se pensam a l’istòria: Bertran suggerís un successor a Enric II: la litòta es plan l’art de dire sens exprimir la causa: “Bel m'es quan vei chamjar lo senhoratge E·lh velh laisson a·ls joves lor maisos, E chascus pot laissar en son linhatge” L’estròfa 2 mòstra pas cap de critica sul fisic de la femna ni de l’òme, a despart, benlèu, del vèrs 21, ont Bertran ditz de la dòna: “Joves se te quan garda son corps bel”. 119 Per contra, las dents de Mataplana semblan encara mai grandas (e l’òme encara mens agradiu…) quand son comparadas amb la duretat de las pèiras de “Melgur” (v.8-10 de Cansoneta leu e plana). Es çò meteis dins Amics Marques quand Guillem se ritz de la rasca de Mataplana, de sos paures vestits: v. 8, 13. La comparason dins Bel m’es quan vei chamjar lo senhoratge es emplegada mai coma una mena d’antifrasa per renfortir los costats positius esperats d’una dòna digna d’aquel nom e / o d’un cavalièr noble e “pros”; aital l’autor sotalinha, coma amb un procèssus antinomic, los desfauts. 119 Cf. Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. 758. 49 �L’aparéncia fisica fa pas l’objècte de traches ponchuts en çò de Bertran mentre que Guillem es pesuc dins sas criticas e caricaturas. Aquela caricatura que deforma los traches del Marqués de Mataplana aumenta lo poder de las acusacions e la fòrça del sarcasme. Segon l’autor espanhòl Milá y Fontanals120, l’òme Guillem es un “odioso personaje” e sas composicions son plenas d’un cinisme identic al de Guilhèm de Peitieus e son mai sanguinàrias que los poèmas de Bertran: “tan cínicas coma las de Guillermo de Poitiers, mas sanguinarias que las de Bertran de Born…” . La tonalitat generala del poèma Bel m'es quan vei chamjar lo senhoratge ont las repeticions e las alternàncias donan un ton leugièr e dançarèl, s’opausa clarament a la del darrièr cant de Bertran Quan mi perpens ni m’albire, ont las questions sul devenir dels òmes prefiguran puslèu las interrogacions essencialas e existencialas que se pausa Hamlet121: “To be, or not to be: that is the question”; èsser o pas èsser? Que valon los òmes? “Aitan es freols l'eforz Lo jorn c'om pass a los porz On van tut, ses contradire. Cals que·s fassa gais ni·s mire, A toz es comunals morz.” (v. 23 a 27) Lo regèt o encavalgament dins los vèrses 19 a 22 dona un ritme brusc, a l’imatge de las reflexions desordenadas e inquiètas de Bertran: “Que es hom, quant m'o cossire Ni que val? En ren no·m teinh. E doncs rics per que si feinh? Es rics? Anz n'es trop a dire” Aqueles vèrses nos fan pensar tanben a l’autor espanhòl Pedro Calderón de la Barca122 qu’escriguèt, en 1635, la pèça La vida es sueño ont Segismundo se pausava la question de saupre çò qu’èra la vida. Sa responsa èra voida d’espèr, d’esperança: la vida es un sòmi, una illusion, una causa irreala e que los quites sòmis son somiats: “¿Qué es la vida? Un frenesí. ¿Qué es la vida? Una ficción, una sombra, una ilusión, y el mayor bien es pequeño; que toda la vida es sueño, y los sueños, sueños son.” 120 Milá y Fontanals Manuel, De los trovadores en España, Barcelona, 1861. P. 278. Shakespeare William, The Tragical History of Hamlet, Prince of Denmark, coneguda amb lo títol Hamlet, es la pèça mai longa e celèbra de l’autor anglés. La primièira representacion se situèt entre 1598 e 1601 Lo tèxt foguèt editat en 1601. La question plan coneguda del monològ d’Hamlet es dins la scèna 1 de l’acte III. 122 Pedro Calderón de la Barca, 1600-1681, poèta e dramaturgo. Las questions se situan a la fin de l’acte 2. Segismundo es un prisonièr encadenat dins una torre per çò que son paire lo rei Basilio crenta que son enfant venga un tiran. 121 50 �Dins son darrièr sirventés que sona coma un cant d’adieu al mond, Bertran oblida pas qu’es un compositor de tria. La poténcia divina es mesa en relèu amb aquel artifici retoric del regèt dins los vèrses 28-29: “Lo Seinhor, qui es complire De toz jois, prec c'ab nos reinh” La ditologia dels vèrses 31-32 es refortida pel quiasma que met en contacte dirècte “deslials e falsˮ e contunha l’idèa del vèrs 9: “mals talansˮ e dels “necis deporzˮ (v. 14): “Cant mi membron li sospire Deslials e fals conort.ˮ Oblida pas tanpauc de donar un còp de pè a un eventual criticaire quand ditz (v. 3536): “Tals n'er ben leu escarnire, Qu'eu soi vius et el n'er morz.ˮ L’anominacion sul mot refranh «mortz» (vèrses 9, 18, 27, 36, 45, 48 e 51) insistís sul caractèr indefugible de çò qu’espèra totes los òmes. Sona coma una acceptacion de son astre per Bertran. - Òm poiriá daissar una plaça per l’iperbat que sembla èsser un punt comun als dos poètas e benlèu una biais d’escriure considerat coma corrècte a lor epòca mas que, pels legeires modèrnes, es, de còps que i a, un pauc escur. Fa pensar a Paul Valéry o a l’espanhòl Góngora.123 Ne podèm veire qualques exemples: Per Guillem, dins Cansoneta, v. 32-33 “et anc fills de crestiana pejor costuma non mes.ˮ Per Bertran, los v. 8-9 de pois lo gens terminis “Sai venc lo reis, don es aunitz, Esser soudadiers logaditz” Los v. 28-30 “Lo reis cui es Castrasoritz E ten de Toleta-l palais Laus que mostre de sos eslais” Los v. 37-39 « Lo bons reis Garsia Ramitz Cobrera, qan vida-il sofrais, Aragon, qe-l monges l'estrais » 123 Cf. https://archive.org/stream/gongoraetpaulval00henr/gongoraetpaulval00henr_djvu.txt Henry Albert, GONGORA ET PAUL VALÉRY Deux incarnations de Don Quichotte, Le Flambeau Bruxelles, T. 1 Année 20, No.4 Avril, 1837. Henry Albert: nasquèt a Grand-Manil (Belgica) en 1910 e moriguèt a Nancy en 2002, fogèt doctor en filologia romana. 51 �Dins cant vei pels vergiers desplegar v.45-48 “Qu’anc l’entreseings fags ab benda De la jupa del rei d’armar Que·l baillet, no li puoc guizar” v. 61-62 “E reis que loger atenda De seignor, be·l deu affanar;” - Dins Bel m'es quan vei chamjar lo senhoratge son evocats d’elements superficials coma los vestits que son malgrat tot importants sul plan sociologic: son un present del nòble a un joglar (“vestirs vertz ni blau”, v. 35 de Cant vei pels vergiers desplegar). Son una pròva de la situacion sociala mas se un vièlh n’en pòrta tròp (v. 37), es benlèu per çò qu’es afrejolit o avar, e a dire un marrit cavalièr. Dins la societat medievala occitana cal èsser “larc”, generós, degalhaire, sustot dins lo mitan aristocratic. Cal pas estalviar los dons que devon èsser “estragatz” (v. 28), tanpauc la noiridura (v. 35-36). Al contrari, cal cremar los bens: lo cavalièr es “joves” “quant art l’archa el vaissel”. Aquel adjectiu “joves”, G. Gouiran l’explica dins sa tèsi.124 Es lo moment que dessepara l’adolescéncia de l’edat madur. Mas es tanben un mot que conten lo sens de qualitat morala. Representa las valors cavaleirosas mai presadas: larguesa, servici d’amor, que donan de prestigi al senhor o a la dòna. Aquela deu saupre causir son amador dins son mond e se donar a el sens emplegar d’artificis e sens mancar a las reglas d’una bona conducha. Tanpauc son necesaris los artificis per que se mantenga en bona forma, per èsser totjorn polida e agradiva: de pas aver recors a “faitel”. La conclusion de G. Gouiran ditz que “[…] l’idée de jeune âge demeure presente, liée à la notion de perfection.”125 Dins las òbras causidas de Bertran se destaca sonque un imatge concrèt e ortalièr dins lo vèrs 60 de Pois lo gens terminis: “Quan n'ac traich lo vert e-l madur”, per illustrar l’idèa que tot es estat raubat. - Se los òmes e las femnas son fòrça importants, lo bestiari a son ròtle, encara qu’es un pauc redusit. L’abiletat lingüistica apareis dins lo domèni de la metafòra que Guillem emplega amb l’ajuda del lexic del campestre de Amics Marques, enqera non a gaire: “Huc de gossa” (v. 28), “Vas vos no·n sap lo traich d’una batzola / per so amdoi legitz en un’escola” (v. 39/40). 124 125 Gouiran Gérard, Op. cit., P.cxv acxvii. Gouiran Gérard, Op. cit., P. cxvii. 52 �Per indicar sa jòia se servís d’una raineta (v. 30/31 Amics Marques): “anz es plus gais que raineta en fon que ses aiga non poiria star sana plus q’ieu d’amor un jorn de la setmana ». Dins Cansoneta, prepausa las ortigas per sonhar lo Marqués: “ops i auria ortiga” (v. 18) Lo “volpill” de Amics Marques (v. 43) es lo representant tradicional e natural de la rusa, l’engana, l’astúcia e de la traïson: es lo simbòl, lo totèm del Marqués. Lo caval, per Guillem, es un biais metaforic de parlar de virilitat e d’omenatge a las dònas, amb forfantariá: v. 23 a 25 de Joglars, no·t desconortz: “D’aqestz n’i a tals tres c’ab lor moillers ai jon, et abeurat cen vetz mon caval a lor fonˮ Per Bertran, lo caval es una aisina de combat. Es lo doble de l’òme, son alter ego. Los cavals son sovent evocats dins be·m platz lo gais temps de pascor. Semblan de far pas qu’un amb los cavalièrs: “Chavaliers e chavals armatz” (v. 10) e “en chaval armatzˮ (v. 23), “chaval” (v. 36), “chavals”’ (v. 45). Son d’instruments de guèrra, pas de lucha amorosa. Per evocar la jòia que li dona la guèrra Bertran emplega las repeticions, las enumeracions: per exemple de “platz” (7 còps), “mortz” (3 còps), “armatz” (3 còps), “chaps e bratzˮ (v. 39), “mortz e nafratz” (v. 36). Cal insistir sus la declinason de las formas per evocar l’agradança: “be·m platz”, “platz mi” (v. 6, 11, 13, 15), “ai gran alegratge” (v. 8), “et autressi·m platz” (v. 21); tanpauc l’emplec de la metafòra que sotalinha la prigondor del gausiment: “tan no m’a sabor / manjar ni beure ni dormir” (v. 41-42) fàcia a las orrors de la batalha. Lo ritme del plaser es tanben marcat per la represa, dins totas les coblas, del relatiu “quan” / “quant”: v. 3, 6, 9, 11, 13, 16, 22, 37, 43. Segon G. Gouiran, “l’expression qui revient tout au long de la chanson plaz mi quand, “je suis heureux quand” a pour effet d’abstraire le verbe qui suit la conjonction de temps du présent pour en faire une simple généralité.”126 126 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 53 �Òm diriá que Bertran agacha lo combat e sos preparatius coma se se metiá en “metaposicion”, en observator de çò que va arribar e coma se se chalava, se regaudissiá per avanci dels eveniments futurs. Aquela sensacion es refortida per l’emplec del futur dins los vèrbes: “Veirem a l'intrar de l'estorˮ (v. 33) “E qant er en l'estor entratzˮ(v. 37) L’evocacion del moment es precedida per la descripcion e l’enumeracion de las aisinas de combat: “massas e brans, elms de color, / escutzˮ (v. 31-32) e de las accions violentas que permeton: “tranchar e desguarnir”. La presentacion del libre de J. E. Ruiz Doménech127 presenta aital aquel personaje curiós de l’Istòria e de la literatura: “A uno le gustaba la guerra como razón de la vida (Bertran de Born); […]”; (la guèrra li agradava per çò qu’èra sa rason de viure). La repeticion del moment: “l’entrar de l’estor” e “en l’estorn entratz”, indica que l’accion es pas començada o que l’autor l’imagina coma aimariá de la veire. Òm diriá que Bertran sòmia lo combat pendent los moments d’ivèrn quand la guèrra es impossibla e se projècta dins la futura realitat que deseja viure e veire. Lo vèrb “veire” es fòrça repetit: v. 6, 13, 16, 33, 47, 49 e mai se un autre vèrb que evòca lo sens de l’audicion es utilizat: “auch” (v. 43, 44, 46). Es sostengut per las alliteracions en “oˮ e “aˮ que suggerisson los bruches, lo çaganh e los movements, coma los sons de l’expression “ab valen vassalatge” (v. 25). Son en opausicion amb la debuta joiosa e leugièra: “fai fuolhas e florsˮ (v. 2). Es un contrast que sembla comic de cambiar los cants dels aucèls e las floretas per las tendas de campanha e los cavals. L’estil dirècte evòca los crits dels soldats coma dels assejats (v. 43: “a lorˮ; v. 4: “aidatz! Aidatzˮ); l’emplec de las cesuras dins los vèrses 31/32 e 49/50 (“massas e brans, elms de color, / escutz tranchar e desguarnir”, “e vei los mortz que pe·ls costatz / an los tronzos ab los cendatz”) destaca los mots que son essencials per l’autor. Lo quiasma del vèrs 40 sotalinha lo contrast entre lo mond vius e los mòrts: “mais val mortz que vius sobratz”. 127 Ruiz Doménech J.E., Personajes intempestivos de la Historia, Gredos, 2011. 54 �Podèm destriar qualques mejans poetics de Bertran transformats en armas de combat: l’enumeracion de las aisinas de combat: “massas e brans, elms de color, / escutzˮ (v. 3132), de las necessitats oblidadas a favor de la guèrra: “manjar ni beure ni dormir” (v. 42); la ditologia dels vèrses 7: “tendas e pavilhos” e 17: “barris rotz et esfondratzˮe 52: “chastels e vilas e ciutatz”. Cal pas oblidar las repeticions de “E”, “e”, “et” que ritman l’avançada de las enumeracions e los progrèsses dels combats: L’utilizacion de las coblas unissonantas dona un ritme perlongat. L’estructura del poèma Be·m platz lo gais temps de pascor es entrecopada coma per seguir, acompanhar lo ritme de la batalha: alternància de vèrses octosillabics e exasillabics. Sembla èsser la presentacion d’un païsatge pels auditors d’aquel sirventés, un pauc coma dins un filme de uèi. Benlèu se pòt devinar un movement d’anar e venir dins aquel tèxt que fa una presentacion generala, coma un plan d’ensems de la situacion amb la primièra estròfa, per passar, puèi, dins un plan sarrat, als òmes e a las accions que se succedisson, coma “fugir” (v. 12) e “venir” (v. 14), plaçats en fin de vèrs totes dos, abans de donar de detalhs precises sus las nafraduras (quatrena estròfa), per acabar amb la fin de la lucha. Bertran nos daissa amb la vision dels còrses nafrats per apostròfar subte los barons (“Baro”, v. 51) e indicar clarament a qual èra destinat aquel tèxt: “A n’Oc –e-No” (v. 55). Es la meteissa abiletat tecnica que Guillem dins Amics Marques, enqera non a gaire, al vèrs 48 (“que cinc anz a non donet colp ni pres”), per garçar lo còp de gràcia a la fin d’un poèma. Tot aquò: lexic, retorica, dona una sensacion de realitat de visualizacion dirècta. L’afirmacion de A. Jeanroy que Bertran es «un condottiere besogneux et sans scrupules, qui se trouvait être un poète de génie.»128 sembla plan justificada. La retorica, la bastison del tèxt fan que tot aquel poèma es un cant d’amor a l’accion de la guèrra. Permet tanben de remembrar lo ròtle de la guèrra pels princes, nòbles: “la guerre est la grande activité de l’aristocratie.”, “seule la fonction guerrière justifie leur existenceˮ129. Es un biais de provar que la guèrra es un mejan de trobar l’onor, la glòria: “Et atressi.m platz de seignor, Qand es primiers a l'envazir En caval, armatz, ses temor, C'aissi fai los sieus enardirˮ (v. 21-24) 128 Jeanroy Alfred, La poésie lyrique des troubadours, Privat, Toulouse, 1934. P. 199. http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/rbph_00350818_1935_num_14_4_1561_t1_1368_0000_2 129 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. 55 �Per Martine Dauzier130, la societat d’aquel temps es una societat “où la guerre est d’abord une immense fête de la destruction, une danse dans le tournoiement des combats et des assauts.ˮ Las orrors, las violéncias e la mòrt son pas grèvas pel nòble que vòl pas demorar en patz tròp longtemps e se vòl respectar son estatut de cavalièr: “Chascus hom de paratge Non pens mas d'asclar caps e bratz, Car mais val mortz que vius sobratz.ˮ (v. 38-40) Aquel laus a l’art de guerrejar es benlèu lo cant del cicne d’un biais de se batre qu’es a mand de desaparèisser o de se modificar. Pòt èsser tanben lo sovenir del sèti de son castèl d’Autafòrt qu’inspira a Bertran un document que nos fa cabussar dins la lucha medievala. “La guerre selon le coeur de Bertran est celle qui laisse toute sa place à l’exploit personnel et où ne dominent pas les ruses tactiques ou les armes à longue portée”. Vaquí una conclusion de G. Gouiran que conven perfièchament al poèma.131 Malgrat l’abséncia de critica anticlericala dins las òbras estudiadas, òm se pòt demandar se Bertran èra religiós o pas. Dins son darrièr poèma lo mot “Dieus” es sovent dich (4 còps) e designat per una perifrasa: “Cel qu’es verais e fort” (v. 6) e “a cel en soi grazire” (v. 49). L’expression “Lo Seinhor” (v. 28) es a la cesura d’un vèrs eptasillabic per èsser mesa en relèu. Bertran sembla plen de regrèts, de pentiments: las questions indirèctas del vèrs 2 (“qu’eu son, ni de cal part venh”) e las interrogativas dirèctas dels vèrses 19 a 22 sus l’òme, la vida, l’astrada umana, lo sentiment de fragilitat fàcia a la grandor divina, lo crit: “Alas del cor!” (v. 30) serián una pròva de sa fe e de sa cresença o de sa coneissença de las questions religiosas132. Als vèrses 39 a 41, aprenèm que coneis la causa religiosa: “C'ab atretal entreseinh Nos a traiz uns traire, Saludan;ˮ Notam que lo refinament es una caracteristica de Bertran al contrari de Guillem que se servís dels renècs coma d’una aisina poetica: dins Eu non cuidava chantar: “Dampnedieuˮ (v.16) e “Dampnidieusˮ (v.28) de Un sirventes ai en cor a bastir. 130 Dauzier Martine, “Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. 131 Gouiran Gérard, «B. de Born miles in ultima voluntate sua: une conception chevaleresque de la guerre? », RLR, La guerre au Moyen Âge, PULM, Tome CXVI, 2012, N°2. P. 347 à 366. 132 Cf. Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985.P. xlii. 56 �Avèm vist que la longor dels vèrses facilita l’expression dels sentiments, de la idèas e que la plaça dels mots es pas anodina: per exemple, dins Joglars no·t desconortz, Anfós, es qualificat de “bon rei palazi” dins un vèrs après “Dieu” per refortir la lausenja ipocrita (v. 33-34). Lo vèrs 33 de Un sirventes ai en cor a bastir mescla la ditologia e las alliteracions coma per suggerir a l’auditor lo movement de Guillem que se vira cap al rei de Castelha e evòca sa traïson “momentanèa”: “Reis castellans, vas vos mi volv e·m vir”. La falsetat de l’autor es sotalinhada per la ditologia, encara, quand ditz: “mos cors es marritz e s’esmaia” (v. 13). Engulhar l’expression “a son dan” (v. 16) dins un vèrs es una menaça resconduda: “e non aura a son dan plus espert” amb la proximitat del mot “espert”. Dins lo tablèu del vocabulari avèm notat una tièra de noms de personas e de luòcs. Es curiós aquel metòde de crear aital una òbra poetica. M. Dauzier ditz, a prepaus de l’òbra de Bertran: “Il ouvre les sirventes sur la geste grâce en particulier à la poésie des toponymes et des noms illustres. Il multiplie plus qu’aucun autre ce style proprement épique, celui des listes évoquant des châtellenies, buttes fortifiées, villes franches, des alliés, des ennemis.”133 Aquel biais d’enumerar, de citar d’eveniments istorics mai o mens vertadièrs o bestòrts obesís a una volontat: la de transmetre una coneissença a tot lo mond, que siaguen soldats sul prat batalhièr o que siaguen dins las corts, e aital far òbra pedagogica per ensenhar cossí se deu portar un cavalièr, un nòble, un sobeiran. Bertran sap se servir de la tecnica, de sas coneissenças literárias e istoricas per fargar una òbra plena d’ardor e de passion. E. Hoepffner complèta lo portrach de l’òme, del nòble e de l’artista: “C’est en chevalier et en soldat que Bertran a vu la guerre […]. Mais il l’a vue encore en poète et en artisteˮ.134 Aquò es per Bertran. Mas tanben, coma per Guillem, l’art de la retorica obesís a un desir de cobrir d’un vernís de vertat e de realitat un deluvi d’insults e d’injúrias per melhor blaimar un enemic. 133 Dauzier Martine, « Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. 134 Hoepffner, Ernest, Les Troubadours, Armand Colin, Paris, 1955. P. 122. 57 �Aquel estudi, un pauc “forra-borra”, dels mejans literàris emplegats pels dos trobadors per sotalinhar, transmetre lors sentiments d’òdi o d’amistat, afortir lors biais de veire la vida, las luchas personalas o regionalas nos a permés de melhor los apreciar sul plan cultural e de los conéisser un pauc mai dins lor existéncia. Mas nos podèm demandar ont ne sèm, uèi, de Guillem de Berguedà e de Bertran de Bòrn en particular e de la literatura e de la coneissença dels Trobadors en general. V. Recepcion Charles Trenet, en 1964, cantava: «Longtemps, longtemps après que les poètes ont disparus, leurs chansons courent encore dans les rues». Los Trobadors e lors cançons an traversat los sègles e nos demòran lors poèmas, d’en primièr inspirats per la Fin’amors que coneguèt una evolucion. A la fin de l’edat d’aur, i aguèt lo desplaçament de l’amor cortés e pagan per la dòna cap a l’adoracion religiosa per la Vèrge. Lo sirventés, pus marcat politicament, es demorat malgrat tot dins las memòrias e a interessat los seguidors literaris. Coma o afirma A. Jeanroy135 dins l’article de La Revue des Deux Mondes: “La Poésie provençale au moyen âgeˮ: «le sirventés historique et politique est vraisemblablement celui [le genre] qui a été le moins épargné par le temps.» Es vertat qu’aqueles poèmas èran compausats sustot per de senhors que crentavan pas tròp de reaccions violentas del costat de los qu’èran atacats136. E lor tonalitat istorica es benlèu un pauc passada de la memòria dels legeires actuals. Per Guillem sa cruseltat refinada e sas insinuacions suls personatges de son temps nos interèsson belcòp mens uèi que los auditors de son epòca. Nos podèm demandar cossí se son conservats qualques documents e cossí son arribats duscas a nosautres. D’efièch, de Dante a Max Roqueta, dels poètas de La Pléiade a Léo Ferré e Alain Baschung, lo sovenir literari de la poesia dels Trobadors es variat e totjorn viu tot lo long dels uèch sègles de literatura occidentala.137 Benlèu Rutebeuf dins sas criticas contra lo clergat s’inspirèt de l’esperit del sirventés mas calguèt esperar los Romantics e lo sègle XIX per veire una reconeissença pus clara. 135 Jeanroy Alfred, «La Poésie provençale au moyen âge», La Revue des Deux Mondes, T. 155, septembre-octobre 1899. 136 Gouiran G., Le poète et le prince: le cas Bertran de Born, in Les Troubadours et l’Etat toulousain avant la Croisade. Actes du colloque de Toulouse (9 et 10 décembre 1988), «Annales de Littérature Occitane», CELO/William Blake and Co. Edit.1997. P. 217. 137 www.trobar-aquitaine.org L’art des troubadours. La musique. 58 �E uèi, de tèxtes critics e d’analisi, de collòquis literàris recents 138 (en 2010, 2012, 2013, per exemple), las pinturas e las interpretacions musicalas son una pròva qu’aquel interés es totjorn viu. Per parlar de la recepcion dels Trobadors cal evocar la question de la conservacion dels documents e de las melodias. Se lo trobador escriviá las paraulas de son poèma daissava sovent al joglar lo trabalh de composicion de la musica. Aviá la libertat de far a son agrat e s’inspirava de las cançons popularas de l’epòca. Es benlèu un pauc diferent per Guillem: M. de Riquer afirma que sonque doas de sas composicions imitan l’esquema d’autras poesias e que òm pòt supausar que la musica del Catalan èra plan seuna e personala.139 Se los tèxtes foguèron conservats amb l’ajuda dels monges copistas, la melodia es pus malaisida de trobar: per Bertran, G. Gouiran parla d’una sola pèça Rassa, tant creis qu’es acompanhada d’indicacions musicalas.140 Coma d’unes cantaires, poètas, escrivans… dins l’istòria e la literatura, Bertran e Guillem s’èran engatjats dins un combat. Lor vida se mudèt en legenda a partir de qualques eveniments marcants que lor Vida pintrèt. Es aital que Bertran es comparat a un conselhièr dels reis e mai se pas cap de libre d’istòria parla de son influéncia politica. L’escritura, al sègle XIII, de las Vidas e Razos son una primièira marca de l’interès qu’aquela literatura a esvelhat. Mas son de documents que son sovent anonims e que s’apevan suls quites poèmas per ne far la glòsa: an contribuit aital a transformar en roman çò que lors autors cresián èsser la realitat e a fargar una part de la legenda en particular per Bertran. Malgrat lo fach que ni lo tèxt ni tota la musica son pas estats notats, que l’oralitat èra la condicion primièra de la transmission, d’unas pèças nos son arribadas completas. M. Zink constata141: “L’oeuvre médiévale, quelle qu’elle soit, est toujours appelée à transiter par la voix, e fonde souvent sur les effets mêmes de la vocalité et n’existe qu’en «performancesˮ. Apond que «le texte médiéval se veut avant tout un aide-mémoire» e que los trobadors èran legits a la fin del sègle XIII e al sègle XIV gràcias a l’organizacion en cançonièr e que l’abséncia de notacion de las melodias es una pròva que los tèxtes èran escriches. 138 Cf. http://www.univmontp3.fr/occitan/index.php?option=com_content&task=view&id=50&Itemid=20&limit=1&limitst art=1 -Cf. «Modernités des Troubadours: réécritures et traductions» 21-23 novembre 2013, Ais de Provença. 139 Cf. Riquer M. de, Guillem de Berguedà, in Història de la literatura catalana, Ariel, vol. 1, 1964, p.8687. 140 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. cxciii. 141 Zink Michel, Littérature française du Moyen Âge, PUF, Paris, 1992. P.17 e 256. De veire tanben per l’escritura e los manescriches las paginas 22 a 25. 59 �Los poèmas restontiguèron en Itàlia, Alemanha e una explicacion als viatges dels poèmas se pòt trobar dins las peregrinacions dels trobadors de cada costat dels Pirinèus o cap a Itàlia mas tanben, benlèu, dins la Crosada. Sabèm que Guillem venguèt en çò de Bertran, que recebèt en çò sieu un trobador faidit Aimeric de Peguilhan. Giraut de Bornelh, Gaucelm Faidit... traversèron la montanha per anar en Espanha. Lo quite primièr trobador reconegut Guillem IX d'Aquitània anèt se batre en Espanha. Quand foguèt acabada la Crosada contra los Albigeses, los Catars emportèron dins los biaças e lor cap lor patrimòni lingüistic e literari vèrs de luòcs pus segurs e fisables coma Itàlia. 1. Lo títol de l’article de M. Dauzier142: “Bertran de Born, itinéraires européens”, es evocator del camin percorregut per las òbras. La lectura atentiva de son article provesís de donadas precisas sus l’itinerai dins lo temps e dins l’espaci dels poèmas de Bertran qu’es un dels trobadors qu’inspirèt lo mai los poètas tardius coma Dante que placèt l’òme dins “l’Infern” de sa Commedia., e tanben Eliot e Pound: es çò qu’afortisson Simon Gaunt e Sarah Kay.143 Lo sègle XIX foguèt important dins la renaissença de la coneissença dels Trobadors, dins lo domèni literari e musical, pels países d’Euròpa e d’endacòm mai. En Itàlia, per exemple, una opèra auriá degut èsser creada a Turin per un jove compositor Amilcare Ponchielli144 que aviá escrich la musica sus un libret de Filiberto Balegno. Walter Zudarič145 ditz que la causida del tèma èra interessanta mas que capitèt pas d’èsser representada l’opèra qu’èra un drama liric en tres partidas. Los Angleses tanben, en 1900, amb la pluma de Sir Maurice Hewlett 146, se servisson del nom de Bertran e de sa vida per lo transformar en un personatge ridicul. Lo tèxt es estat revirat en francés, per Gustave de La Ruwière en 1950: Le démon d’Anjou. Pels Catalans, lo trobador Victor Balaguer147 fa una plaça a son confraire del passat e lo considèra coma un menaire d’òmes. Los Alemands comencèron en 1818 a pensar a las originas de las poesias nacionalas. S’interessèron fòrça al Lemosin148: Uhland149, en 1831, càmbia en drama l’acarament 142 Dauzier Martine, “Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. 143 Gaunt Simon and Kay Sarah, The Troubadours: An Introduction, Cambridge University Press, 1999. P. 281. 144 Almicare Ponchielli (1834-1886), compositor italian, conegut en particular per son òbra la Gioconda 145 Zidarič Walter, L'univers dramatique d'Amilcare Ponchielli, L’Harmattan, Paris, 2010.P. 39. 146 M. Hewlett: 1861-1923. Poèta anglés. 147 Víctor Balaguer, nascut a Barcelona en 1824, moriguèt en 1901; foguèt un òme politic e un escrivan catalan, un dels grands de la Renaixença. Histoire politique et littéraire des Troubadours 148 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. clxxxviii a cxc. 149 Ludwig Uhland, nascut en 1787, moriguèt en 1862. Es un poèta romantic alemand que s’ocupèt puslèu dels tèmas populars del’Edat Mejana. 60 �inventat per la razo; en 1841, H. Heine150 compausa una romança per contar lo poder de seduccion de Bertran, dins tres estròfas ont pas res enfectar l’istorian. Es aital que lo nom d’“Autafort” apareis dins un atlàs istoric a Leipiz en 1916. Felix Draeseke es un compositor e pedagòg alemand compausèt entre 1892 e 1894 l’opèra en tres actes “Bertran de Born” (WoO 22, òbra sens cap de títol) que será pas jamai jogat.151 Ernst von der Recke152, autor danés e filològ escriguèt un drama liric amb un títol original: Bertran de Born, en 1872. Bertran es pintrat segon los moments e las mòdas coma un personatge dotat d’una passion exclusiva que pòt èsser negativa (teatre italian), enauranta per l’autor danés Lunts o destrusenta en çò de Dräseke. Aquel personatge eroïc crida naut e fòrt son desir de libertat e d’independença. Benlèu que sa modernitat e la longor de sa “vida literària” es deguda a sas luchas contra aquel poder que volián instalar los reis e contra lo qual se batèt vigorosament, almens dins sos poèmas politics. “Bertran de Born retient l’attention comme individu libre plus que comme symbole de l’honneur ou de la chevalerie.”153 Mas la modernitat de Bertran es evidenta dins sa permanéncia literària e M. Dauzier ditz d’el qu’es a la debuta d’un estil e que a creat un modèl que mòstra l’actualitat: “Poète, ami des poètes come Folquet de Marseille, Guillem de Berguedan et Conon de Béthune, cet auteur de sirventes a créé un modèle poétique pour rendre compte de l’actualité.” 154 Los Saxons son pas los sols a èsser atirats pels trobadors. En França tanben los trobadors esvelhèron l’interès. Jean Bernard Marie Lafon, sonat Jean-Bernard Mary-Lafon (1810-1884), es un òme de letras francés, istorian e lingüista, autor dramatic, que se consagrèt a l’occitan e a sa literatura. Escriguèt un roman istoric: Bertrand de Born, en 1839, que foguèt représ en fulheton dins lo jornal Le Journal du Dimanche en 1865. Augustin Thierry n’en faguèt un eròi romantic e lo citèt dins Histoire de la conquête de l’Angleterre par les Normands, de 1825. 150 Christian Johann Heinrich Heine, nascut en 1997, moriguèt en 1856, a París. Es un dels grands escrivans alemands del sègle XIX e es considerat coma lo darrièr poèta romantic. Es conegut pel nom de Henry Heine. 151 Felix Draeseke (Felix August Bernhard Draeseke), 1835 – 1913. 152 Ernst von der Recke, 1848 – 1933. 153 Dauzier Martine, “Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. 154 Dauzier Martine, Op. cit. 61 �Se lo sègle XIX foguèt fertil en produccion d’òbras suls trobadors, lor influéncia se sentís encara al sègle XX. En 1923, pareguèt dins la revista “La Ville” de Petersborg, una tragèdia corta, Bertran de Born, que jamai foguèt mesa en scèna, escricha per Lev Natanovitch Lunts, jove autor rus.155 En 1936 Jean Valmy-Baysse156, un escrivan e jornalist francés, faguèt editar una comèdia eroïca en detz tablèus: Bertran de Born, que foguèt jogada davant la paret del teatre d’Orange. L’escrivan dels Estats-Units, Paul Auster, dins son roman Invisible, parla d’un misteriòs professor de francés Rudolf Born.157 De pèças de teatre, de grabaduras (G. Doré, en 1961), de pinturas coma la de Dalí, son lo testimoniatge de la permanéncia culturala de Bertran. Lo sovenir es viu encara dins l’òbra d’Aragon que lo cita dins Les yeux d’Elsa (1942) e Ezra Pound (1885 – 1972), critic, poèta e musician american, li consagrèt un poèma Sestina: Altaforte» dins los Cantos.158 La preséncia de Bertran dins la literatura e l’esperit modèrn e contemporanèu se pòt comparar amb lo sovenir que daissèt Guillem dins son país e dins d’autres países d’Euròpa. 2. Al sègle XVI, Jean de Nostredame (1507-1577) dins l’òbra Les Vies des plus célèbres et anciens poètes provençaux escriguèt: «Guilhen de Berguedan: estoit gentilhomme e Gascogne; a faict une chanson adressanta à l’arondelle et une chanson au roy de Barcellone».159 Mas aquel autor modifiquèt la grafia del nom de Guillem en “Guilhen de Bargemon” dins lo capítol XLVIII de las edicions seguentas. Se tòrna trobar, en 1609, dins las Considerazioni sopra le rime del Petrarca de Alessandro Tassoni ont es apelat “Guiglielmo di Berguedam”160; puèi en 1710, amb los escriches de Giovan Maria Crescimbeni: Giunta alle vite dei poeti provenzali. 155 Lev Natanovitch Lunts, 1901 – 1924; èra un escrivan rus e josèu, critic e reviraire que fasiá partida del grop literari “Los Fraires de Serapion”. Èra fòrça interessat per l’Occident que pensava portaire d’inspiracion per la cultura russa e afogat a la literatura e lengas romanas. 156 Jean Valmy-Baysse (1874-1962) 157 Auster Paul, Invisible, (traduit de l'américain par Christine Le Bœuf), éditions Actes Sud, coll. « lettres anglo-américaines », Arles, 2010, 293 p. Paul Auster es un escrivan american nascut en 1947; revirèt de poèmas franceses, abans d’escriure de romans compausèt de poesias e s’es lançat dins la realizacion de filmes. 158 Thuillat Jean-Pierre, Bertran de Born, Histoire et légende, Fanlac, Périgueux, 2009, p.213 a 249. -Pound Ezra, Les Cantos, sous la direction d'Yves di Manno. Traduits de l'américain par J. Darras, Y.di Manno, D. Roche, P. Mikriammos et F. Sauzey. Flammarion. 2002. Réedité en 2013. 159 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, p. 261 e 263. 160 Riquer M. de, op. cit. p.264. 62 �En 1724, se pòdon legir qualques frasas sus Guillem escrichas per un canonge catalan de la catedral de Girona, Antonio Bastero y Lladó, dins son òbra La Crusca provenzale, publicada a Roma. En 1774, l’Histoire littéraire des troubadours, publicada a París presenta aital Guillem: “Voici encore un troubadour de Catalogne, distingué par une haute naissance. Mais la fougue de son caractère, la licence de ses moeurs et l’obscénité de ses pièces, l’ont extrémement dégradé.”161 En 1817 dins Le Parnasse occitanien de Rochegude pareis Cansoneta leu e plana, en companhiá de cançons de Bertran. Raynouard fa imprimir un debat de Guillem (e tanben de cançons de Bertran) e un capítol de Histoire littéraire de la France (trabalh començat en 1733 per los religioses benedictins de la Congregacion de Saint Maur) li es consagrat.162 Al sègle XIX, apareis la publicacion de sas poesias per Adelbert Keller: Lieder Guillems von Berguedan, en 1849. Aquel alemand publiquèt un librilhon de 61 paginas que foguèt remarcat pels filològs a causa de las dificultats d’interpretacion que presentavan las poesias. Aital o explica M. de Riquer, que estudièt fòrça plan la poesia de Guillem e de qual ditz que per sa vida coma per son òbra es en conexion amb los melhors autors occitans de son epòca coma Bertran de Born, Arnau Daniel, Peire Vidal e Aymeric de Peguilhan: “Ja el 1848, el provençalista alemany Adelbert Keller163 va publicar "un bell llibret romàntic de només 62 pàgines, que tot seguit suscità la curiositat dels filòlogs, atrets, entre altres raons, pels enigmes i dificultats d'interpretació que oferien les seves poesies.”164 En Espanha son sovenir demorèt: lo Marques de Santillana165 ne faguèt mencion. Amb l’òbra de Manuel Milá y Fontanals, De los trovadores en España,166 l’estudi de sa poesia venguèt mai cientific e, en 1865, un provençalista allemand, Karl Bartsch, publiquèt un trabalh sus Guillem en s’apevant suls dires de Milá. En 1878, en Madrid, foguèt publicada l’òbra de Victor Balaguer: Los Trovadores ont l’autor consagra un capítol a son compatriota e parla de la vida de Guillem coma d’una “continuada orgía de guerra, bandolerismo, crápula y desorden.”, après aver tuat Ramon Folc de Cardona167. 161 Riquer M. de, op. cit. p.266. Cf. Lacurne Sainte Pelaye J.-B. de, e Millot Claude, Histoire des troubadours, T.2, p.125-132. 162 Riquer M. de, op. cit. pp. 261 a 273. «Guillem de Berguedà en la historia literaria». 163 Heinrich Adelbert von Keller (1812 Pleidelsheim -1883Tübingen), filològ romantic alemand, especialista del periòde médieval. Lieder Guillems von Berguedan, Mitau e Leipzig, 1849. 164 https://wikiantologia.wikispaces.com/Can%C3%A7oneta+leu+e+plana 165 Íñigo López de Mendoza y de la Vega, marqués de Santillana (1398–1458) es un poèta espanhòl. Son òbra es plena de son admiracion per Dante e per l'umanisme de Petrarca e de Boccace. 166 Milá y Fontanals Manuel, De los trovadores en España, Jacinto Verdaguer, Barcelona, 1861. 167 Riquer M. de, op. cit. p.271. «une vie continuelle de guerre, désordres et banditisme.» V. Balaguer: nascut a Barcelona en 1824, mòrt en 1901; es un òme politic e un escrivan catalan, un dels autors màgers de la Renaixença catalana. Exiliat en França en 1866-1867, coneguèt F. Mistral. 63 �Lo sègle XX coneguèt mantuna publicacion sus aquel autor, entre los que se destacan mai es M. de Riquer. Podèm citar tanben Emil Levy, Giulio Bertoni, Miret y Sans, Luis Nicolau d’Olwer (en 1928), J. Massó Torrents en 1932; en 1933, Francesco A. Ugolini; Manuel de Montoliu publiquèt un assag en 1947, coma Jorge Rubió Balaguer en 1949, e un autre document en 1957. Dins un autre domèni, lo nom dels dos autors foguèt donat a de licèus: a Berga (Catalunha), i a un licèu I.E.S. Guillem de Berguedà 168 coma existís un licèu Bertran de Bòrn a Periguers. En Catalonha, a Berga, i a una carrièra G. de Berguedà. Lo trobador lemosin a sa carrièra tanben a Montpelhièr e a Tolosa sens oblidar son esculptura dins lo pargue Gamenson de Peiriguers. 169 L’estil e lo biais de satirizar de Bertran e Guillem evòcan los jornals satirics del sègle XX, mas tanben an inspirat benlèu las cançons de rap o de slam: las criticas politicas, socialas e / o personalas son la basa d’aqueles mejans de comunicacion e lo nom el grop tolosan “Fabulous Trobadors” es plan cargat de sens. Dins lo domèni musical, los poèmas èran escriches per èsser ausits e compreses pel public. L’art del trobar èra associat a l’art de cantar. I aviá, a la debuta, una diferéncia entre lo trobaire, compositor del tèxt e lo joglar qu’èra encargat de jogar la melodía, de cantar e far conéisser lo document. A l’ora d’ara, los que vòlon cantar los Trobadors se pausan mantuna question: cossí far? Cantar? Dire, recitar? Utilizar d’unes instruments? Se demandan qual es la fiabilitat, l’autenticitat de las sorgas manescrichas.170 Aquò fasiá un brave moment que «les troubadours roussillonnais» esperavan d’èsser cantats. Dins lo blòg cultureandorra.andorrablog.com/files/.../les-troubadoursroussillonnais.p... trobam tornamai l’article sul grop Saurimonda (Saurimonda Ensemble de Musique médiévale) que ditz: «Malheureusement nous n’avons toujours pas trouvé les mélodies;»171. 168 http://www.xtec.cat/centres/a8014668/ Cf.: www.ajberga.cat 169 Thuillat Jean-Pierre, Bertran de Born, Histoire et légende, Fanlac, Périgueux, 2009, p.250. 170 Zuchetto Gérard, Petite introduction au monde des troubadours XII ème – XIIIème siècles A l’aube de la litterature moderne… (Editions de Paris «terre des troubadours» e «le livre d’or des troubadours» 1996 et 1998). Cf.www.musicologie.org http://www.medieval.org/emfaq/cds/edp001.htm http://www.troubadours-ensemble.com 171 Cf.: http://www.art-troubadours.com/pages/PagesTrobArtProduction/saurimonda.html 64 �Uèi, Henri Gougaud canta los Trobadors e existisson de sitis que presentan las musicas medievalas coma www.cmm-paris.fr/ o http://musique-medievale.fr/. Las doas femnas: Marie-Ange Gacherieu, Béatrice Lalanne, compausan lo grop “Terra Maïre”: son una maire e sa filha unidas per l’ereditat mas tanben per las rasigas del Sud de França. Lor repertòri es los cants medievals e sagrats, en occitan. Comencèron de cantar en 1996.172 Rosina e Martina de Peira an editat, en 1983, en çò de Revolum un disc titolat “Trobadors” amb poèmas de Marcabrun, G. de Bornelh, J. Rudel, R. de Miraval, Ventadorn e Berenguièr de Panazòl. “Amb la doçor” es la debuta del vèrs de G. de Peitius, lo primièr grand trobador (Ab la douzor del temps novel) e servís de polit títol pel disc de Delphine Aguilera (de Nimes) e Christian Zagaria, paregut en çò de Delfaquí. I ausissèm B. de Ventadorn e G. de Peitius en 1995. “Fin amor” es sortit en 2007. La flamba de la poesía trobadorenca s’es pas atudada al sègle XXI. Per sortir del cadre un pauc estrech de Bertran e Guillem, podèm veire que la «trobadormania» es actuala. Un espectacle: “Puig-Reig, l’herència de Guillem de Berguedà als Templersˮ se debana a Puig-Reig173. Francesc Ribera, Titot 174 del grop desaparegut “Brams”175, cantèt amb “Mesclats” e “Ara Mateix” (ara desaparegut tanben) las òbras de Guillem. La vila de Berga ont se celebra un festival G. de Berguedà, organizèt a partir de 2005 las “Trobadories” que lo principal objectiu es convertir la vila en un punt de rescontre internacional de musica antica del Sud d’Euròpa 176 La novena edicion del festenal “Les Troubadours cantan l’art roman”177 en Lengadòc-Rosselhon se debanarà del 17 de mai al 12 d’octòbre de 2014. En septembre de 2009 pareguèt un disc del Clemencic Consort: Musique des Toubadours ont trobam Marcabru, la Comtessa de Die, Peire Vidal, Raimbaut de Vaqueiras178… 172 Terra Maïre - III Trobadories d'en Guillem de Berguedà - YouTube http://youtu.be/fq2lGBwKc0c Cf.: http://www.lemondedesreligions.fr/culture/terra-maire-des-demons-de-minuit-au-chant-sacreoccitan-20-12-2013-3549_112.php 173 Comuna del ròdol de Berguedà, ont Guillem possedissiá un castèl 174 http://youtu.be/N1DM2ZY-nlM 175 “Brams”, grop del Berguedà, separatist, nascut en1990 e desaparegut en 2005. Sos eiretièrs Mesclats e Aramateix fan partida del rock catalan. Aramateix a desaparegut dempuèi 2009. http://www20.gencat.cat/portal/site/culturacatalana/menuitem.be2bc4cc4c5aec88f94a9710b0c0e1a0/?vgn extoid=bb5bb080776d6210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextchannel=bb5bb080776d6210VgnV CM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextfmt=detall2&contentid=fa3ec5bdf1378210VgnVCM1000008d0c1e0 aRCRD&newLang=fr_FR http://mesclat2012.blogspot.com.es/p/components.html 176 http://www.trobadories.org/principal.asp 177 Cf. http://festival-troubadoursartroman.fr/ 178 http://www.harmoniamundi.com/#/albums?view=playlists&id=1401 65 �G. Zuchetto acaba d’escriure, en 2013, un document en tres volums titolat Camins de trobar: trobar et troubadours, XIIe-XIIIe siècles, en çò de Tròba Vox179 (Montseret, Auda). Es «una presentacion bilenga e fòrça illustrada de l’art dei trobadors e de son influéncia sus la civilisacion occitana de l’Atge Mejan.»180 Los poètas occitans modèrnes coma R. Nelli, Max Roqueta, Robèrt Lafont, Bodon… an seguit la dralha trobadorenca: coma dins “La gacha a la cisterna” de Lafont, las Albas de Bodon…per exemple. M. Dauzier assolida aital la fòrça d’aquela poesia e sa sobrevivéncia malgrat lo pas del temps: “Bertrand de Born guerroie toujours à la face des princes au carrefour de l’Histoire, une histoire incertaine, et de la Poésie, une poésie plus reconnue qu’on ne l’aurait cru au nord de l’Europe.” “La poésie du trobar, [...] est la première poésie moderne en Europe après la chute de l’Empire romain.” 181 Aquela poesia es la memòria de la lenga e es ben per aquò que se pòt pas oblidar. La font es pas encara agotada que la prima torna totjorn après l’ivèrn e, coma ditz J. Bodon: “encara canta lo paure merlhaton”. 179 Tròba Vox es un labèl discografic independent consagrat a las producccions de “Troubadours Art Ensemble” (grop constituit a l’entorn de G. Zuchetto, cercaire, compositor e interprèt dels trobadors), mas tanben als cants e musica de creacion occitana dins lo Miègjorn ont se costejan musica e poesia tradicionalas e creativas. Distribucion Abeille Musique. http://trobavox.wix.com/editions 180 Cf. la revista trimestriala de l’I.E.O. Anem! Occitans! N° 147, p.22. 181 Dauzier Martine, “Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. 66 �Conclusion Dins aquela analisi benlèu un pauc rapida e pas brica cientifica, avèm ensajat de veire las relacions entre la poesia e l’istòria, l’art poetic e sa transmission. La bastison d’un poèma obesís a de règlas que Bertran e Guillem an respectadas e acaptadas. Benlèu que la colèra de cadun èra exprimida d’un biais teatral mas èra la condicion sine qua non per que lo messatge foguèsse comprés pel public qu’ausissiá los joglars e los vesiá representar los eveniments contats. La retorica s’es ligada a la gramatica e a la dialectica, coma dins lo trívium antic, per far conéisser a l’encòp l’Istòria e las istòrias que se passavan dins lo país de cada autor. L’art d’emplegar lo lexic, la versificacion, las rimas e los ritmes, facilitèt la compreneson e la recepcion de las preferéncias politicas e dels òdis de cadun. Se los personatges presents dins los poèmas e los eveniments istorics nos semblan, uèi, un pauc lonhdans e estrangièrs, pasmens demòra l’abiletat del contaire que nos comunica sos sentiments, son umor, son ironia e avèm lo plaser de los legir e de lo percebre, si que non de los partajar. Nos sèm demandat, en parodiant Rutebeuf, çò qu’èran devenguts nòstres amics, los Trobadors; cossí lors òbras avián traversat lo temps dempuèi l’Atge Mejan. Avèm vist que lor poesia èra encara a la mòda e, per çò que concernís Bertran de Bòrn e Guillem de Berguedà, lo genre particular del sirventés es pas passat d’usatge. Es mercé a l’alquimia de la teoria artistica e a l’umanitat contenguda dins los tèxtes extudiats que sèm encara pivelats pels Trobadors e pas sonque per la Fin’amors mas per tota la poesia de l’Edad Mejana qu’es pas pus considerada aquela epòca coma negra, ignoranta e supersticiosa. Es plan possible que Bertran e Guillem son estats los testimònis d’un periòd qu’èra a s’acabar, a se modificar e, gracias a eles, avèm un portrach fisèl, e mai siague un pauc aguerlhat, de segur es plasent, d’aquel moment viscut de l’interior. Aquel estudi es un pauc superficial: una molonada d’elements son pas estudiats o pas plan. Seriá bon d’aprigondir e d’un biais mai cientific l’estudi de la versificacion dins son ròtle d’ajuda a la concepcion; de precisar l’emplec de las figuras d’estil e, benlèu, de cercar las sorgas primièras dels dos trobadors estudiats. Conéisser cossí an bastit lor òbra, saupre que son encara uèi legits, cantats, explicats es un polit afar mas descobrir las rasigas prigondas ont posèron lors idèas, aquò, coma a dich Kipling, poiriá èsser una autra istòria… 67 �ANNEXES 1 Guillem de Berguedà: BEdT 210 01 4 8 12 16 20 24 28 32 Eu non cuidava chantar, car razon non avia, mas Arnautz del Vilar m’a mes er en la via; c’auzi l’autrier clamar de Mon Sogr’ab sa corona, q’el no·il det a l’ora nona del peis, e fes l’amagar. Baros, e cum o poc far, pois en l’alberc l’avia? Si n’agues a comprar ben tart l’en dera·l dia. E car me fetz plorar Ma Sogra, q’es bell’e bona, Dampnedieu prec qe·l cofona o·l lais ab mi encontrar. Mout es cobes de manjar e plens de gelosia, per que no·l deu amar midonz N’Estefania; faria lo menar en la cort de Barselona, que de Tortoz’a Narbona de tracion non a par. E pois ren no·m val reptar qe·il fassa de bausia, laissar m’o ai estar tro un jorn que l’aucia. Sogra, no·us deu pesar si ben gardatz sa persona, qe·l dia c’om lo repona poiretz cent tans meillurar. Sogra: Berga e Cardona e Mon Sogr’ab la corona m’an fayt de vos tant luynar. Testo: Riquer 1975 (91). – N° 91, p.524 Rialto 30.vii.2003. 68 �BEdT 210.012 Joglars, no·t desconortz Joglars, no·t desconortz e vai t’en d’espero – no i gartz agurs ni sortz – vas lo rei d’Arago, 5 qe·m traga de preiso; que ja, pois serai mortz, no·m tenra dan ni pro. 10 15 20 25 No·i gart colpas ni tortz en aquesta sazo; e qan serai estortz, si·m vol metr’ochaiso, non a vassal tant bo de Tortosa als portz no·il torn son oc e no. E no·n get Mon Marques, ni·N Guillem de Clarmon, ni·l Vescomt mal apres, ni·l qart, si ven d’amon, q’a totz dic ad un fron: «Reis, anc no fi qe·us pes, mas los maritz aon». D’aqestz n’i a tals tres c’ab lor moillers ai jon, et abeurat cen vetz mon caval a lor fon, e passatz a lor pon amdos mos palafres, q’am mais que Agremon. A·N Arnaut, mon cosi, et a·N Hugo d’Aveu, joglars, comta e di, et a·N Bascol Romeu, que pregon lo lur Dieu lo bon rei palaizi 35 qe·m trag’o qe·m maleu. Testo: Riquer 1975 (92). – N° 92, p.527 Rialto 30.vii.2003. 30 69 �Cansoneta leu e plana Cansoneta leu e plana, leugereta, ses ufana, farai, e de Mon Marques, del traichor de Mataplana, 5 q’es d’engan farsitz e ples. A, Marques, Marques, Marques, d’engan etz farsitz e ples. BEdT 210.008 10 15 20 25 30 35 Marques, ben aion las peiras a Melgur depres Someiras, on perdetz de las denz tres; no·i ten dan, que las primeiras i son e non paron ges. A, Marques, Marques, Marques, d’engan etz farsitz e ples. Del bratz no·us pretz una figa, que cabreilla par de biga e portatz lo mal estes; ops i auria ortiga qe·l nervi vos estendes. A, Marques, Marques, Marques, d’engan etz farsitz e ples. Marques, qui en vos se fia ni a amor ni paria; gardar se deu totas ves qon qe·z an: an de clar dia, de nuoitz ab vos non an ges. A, Marques, Marques, Marques, d’engan etz farsitz e ples. Marques, ben es fols qui·s vana c’ab vos tenga meliana meins de brajas de cortves; et anc fills de crestiana pejor costuma non mes. A, Marques, Marques, Marques, d’engan etz farsitz e ples. Testo: Riquer 1975 (93). – N° 93, p.529 Rialto 30.vii. 2003. 70 �BEdT 210.001 4 8 12 16 20 24 28 32 36 0 44 Amics Marques, enqera non a gaire Amics Marques, enqera non a gaire q’ieu fi de vos coinda cansson e bona, mas ancar n’ai en talan autr’a faire, puois mos cosseills m’o autrej’e m’o dona; q’a Sailforas viron miei enemic l’anta q’ieu·s fi e·l afan e·l destric, qu·el camp N’Albert laissetz l’elme per tasca: si fossetz calvs tuich vos virant la rasca. Q’ieu vos cuidei d’entrams los arssos traire, si·us empeissi ab ma lanssa gascona c’al encorbar, sitot vos etz gabaire, ditz qe·l vos vi·N Guillems de Savasona, q’en las bragas vos tengront per mendic li canorgue e li borges de Vic. Amics Marques, si mala gota·us nasca, si esser pot, meillors n’aiatz a Pasca. Ja del tornei no·us cal gabar ni feigner c’anc non valc tant Rotlans a Serragosa: et eu·s autrei que no m’en cal destreigner, que mort m’agratz si·l lanssa non fos mosa, que planamen mi detz tal colp su·l fron que rire·n fetz En Guillem de Clarmon: tuich vostr’amic crideron: Mataplana!, tro lor membret qe·l man aviatz vana. Amics Marques, si·l colp pocsetz enpeigner mort agratz cel qe·ls maritz escogossa, lo cortes drut qe·ls corns sap far enpeigner, e non tem glat ni crit ni huc de gossa, gerra ni fais, ni barrieira ni pon, anz es plus gais que raineta en fon, que ses aiga non poiria star sana plus q’ieu d’amor un jorn de la setmana. Marques, escriut port el fer de ma lansa c’om no-fesatz non pot aver guirensa; e pois vers es, podetz n’aver doptansa, c’anc plus traicher de vos non pres naisensa; neus Mos Sogres, que de Barsalones porta las claus d’engans e de no-fes, vas vos no·n sap lo traich d’una batzola: per so amdoi legitz en un’escola. Raimon de Paz, mon sirventes romansa a·N Nas-de-Corn, e non aias temenssa que plus volpill no·n a d’aqui en Fransa, ni plus coart, si eu ai conoissenssa; 71 �que cinc anz a non donet colp ni pres en l’escut d’aur en que la dompna es, ni en tornei non capusa ni dola, 48 anz ten per fol qui sas armas l’afolla. Testo: Riquer 1975 (94). – N° 94, p.532 Rialto 30.vii.2003. BEdT 210.021 Un sirventes ai en cor a bastir Un sirventes ai en cor a bastir que trametrai a·N Sanchon en Espaigna, c’ab mon seignor me cuich desavenir 4 car no m’acuoill en sa bona compaigna; e non per tort ni per colpa q’ieu aia, mas car el cre q’al arcivesque plaia; e puois li platz q’ieu m’en an a cubert, 8 a seguir m’er la via d’En Robert, 12 16 20 astivamen, q’ieu non puosc remanir ni aus estar en plan ni en montaigna, ni ai amic c’ab si m’aus retenir, coms ni vescoms ni comtors que re·m taigna; per que mos cors es marritz e s’esmaia. E pois lo reis cre de mi gen savaia, vau m’en als turcs, e no·ill er mais sofert, e non aura a son dan plus espert. E si non fos la bella cui desir, que chascun jorn conquier pretz e gazaigna e·ls bels semblans qe·m fai - qand la remir vejaire m’es ja mais jois no·m sofraigna - , cinc anz aura a la calenda maia que m’agra·l reis que ten Bordels e Blaia, malgrat d’aicels qe·m volont mal cubert, dels tres seignors e d’En Dalmaz de Biert. 24 28 32 36 que no·il reman el comtat de Sardaigna mieiller vassals; e cel qe·m fai partir de s’amistat Dampnidieus lo contraigna. E vos, dompna, reina pros e gaia, emperairitz, non cuietz q’ieu m’estraia de vos amar, anz dic en descobert que vostr’om sui en plan et en desert. Reis castellans, vas vos mi volv e·m vir, car so dauratz c’autra poestatz stagna, e pot vos hom per lo meillor chausir q’es dal Peiron tro sus en Alamaigna; car lai etz pros on autre reis s’esmaia e valetz mais on hom plus vos assaia, c’a tot lo mon tenetz donar ubert, 72 �40 e qui mais val, mais de bes l’en revert. A Mon Tristan, que ben a e mieils aia, tramet mon chan, e si·l guizerdon pert, seguit aurai lo trayn del lazert. 44 Ha, Castelbon!, Deus vos don re qe·us plaia, e membre vos dels quatre filz N’Albert, q’om non es pros qui ses colps tera pert. Testo: Riquer 1975 (96). – N° 96, p.538 Rialto 30.vii.2003. 73 �Bertran de Bòrn BEdT 080.032 pois lo gens terminis floritz (182) Pois lo gens terminis floritz S'espandis jauzions e gais, M'es vengut en cor que m'eslais De far un novel sirventes, On sapchon li Aragones C’ab mal agur D'aisso sion li tuich segur, Sai venc lo reis, don es aunitz, Esser soudadiers logaditz. Sos bas paratges sobreissitz Sai que fenira coma lais E tornara lai don se trais, A Melhau e en Carlades. Quan qecs n'aura son dreit conques, An s’en vas Sur ! Greu er que en mar no-l debur L'aura, car tant es pauc arditz, Flacs e vans e sojornaditz. Proenssa pert, dont es eissitz, Que son frair Sanson prezon mais; Qu'el non a soing mas que s'engrais E beva per Rossillones, On fo deseretatz Jaufres, Qu’a Vilamur, En Tolsa-l tenon per prejur Tuich cill ab cui s’era plevitz, Car los a per paor giquitz. Lo reis cui es Castrasoritz E ten de Toleta-l palais Laus que mostre de sos eslais Sai al fill del Barsalones, Car per dreit sos malvatz hom es. Del rei Tafur Pretz mais sa cort e son atur, Non fatz cella don fui trahitz Lo jorn q'el fon per mi servitz. 182 Las indicacions dels tèxtes se tròban dins la tèsi de G. Gouiran en primièr e dins l’òbra de M. de Riquer en segond: N° 28, P.451 / N° 133, p.709 ; N°24, p.475 / 134, p.716 ; N° 38, p. 751 / N° 139, p737 ; N°7 p.723 / N° 140, p. 740 ; N°43, p. 801 / 143, p.748. 74 �Lo bons reis Garsia Ramitz Cobrera, qan vida-il sofrais, Aragon, qe-l monges l'estrais; Cobrara ab sos Alaves, Sol s’i atur. Aitant cum aurs val mais d'azur, Val meais e tant es plus complitz Sos pretz que del rei apostitz. Per cella de cui es maritz, Per la bona reïna-m lais, E des qe-m dis so don m'apais. Berengier de Besaudunes Li retraissera, si-l plagues; Mas tot rencur Sos malvatz faitz que son tafur, Car per el fo mortz e trahitz, Don es sos linhatges aunitz. Molt trahi laich l'emperairitz Com fals reis perjurs e savais, Qan pres a quintals et a fais L'aver que Manuels trames E la rauba e tot l'arnes; Pois ab cor dur, Quan n'ac traich lo vert e-l madur, El n'enviet per mar marritz La dompna e-ls Grecs q’el ac trahitz BEdT 080.035 cant vei pels vergiers desplegar Cant vei pels vergiers desplegar Los cendatz grocs, indis e blaus M’adousa la vos dels cavaus E·l sonet que fan li juglar Que viulen de trap en tenda, Trombes e corn e graile clar. Adoncs voill un sirventes far Tal que·l coms Richartz l’entenda. Ab lo rei mi voill acordar D’Aragon e tornar en paus. Mas trop fon descauzitz e braus Qant venc sai sus per osteiar; Per qu’es dregs qu’eu lo·l reprenda. Ieu o dic per lui castiar; E peza·m si·l vei folleiar E voill que de mi aprenda. 75 �Ab mi·l volon tut encuzar, C’us me comdet de sos vassaus Que de Castellot ac mal laus, Quant ne fes N’Espangnol gitar. E no·m par que si defenda Ves el, si el n’auza proar; E quant intret per covidar, Conquerri lai pauc de renda. Oi mais no li puosc ren celar, Anz li serai amics coraus: Gastons cui es Bearns e Paus Mi trames sai novas comdar Que de sos pres pres esmenda Del rei, que·ls i degra liurar, E volc en mais l’aver portar Que hom totz sos pres li renda. Que so m’an dig de lui joglar Q’en perdon an fags totz lur laus. S’anc lur det vestirs vertz ni blaus Ni lur fes nuill denier donar, Lag l’es c’om l’en sobreprenda Que d’un sol s’en saup ben pagar, D’Artuzet, don fai a blasmar, Qu’en mes als Juzieus en venda. Peire Joglar saup mal pagar, Que·l prestet deniers e cavaus, Que la vella que Fons-Ebraus Atent lo fes tot pesseiar; Qu’anc l’entreseings fags ab benda De la jupa del rei d’armar Que·l baillet, no li puoc guizar C’om ab coutels tot no·l fenda. Peire Roïs saup divinar, Al prim que·l vi joves reiaus, Que no seria arditz ni maus; E conoc lo al badaillar: Reis que badaill ni s’estenda Qant aug de batailla parlar Sembla o fassa per vaneiar Ni en armas no entenda. Eu lo·il perdo si·m fe mal far A Catalans ni a Laraus; Puois lo seingner cui es Pitaus Lo·i mandet, non auset als far. E reis que loger atenda 76 �De seignor, be·l deu affanar; Et el venc sai per gazaignar Mais qe per autra fazenda. Voill sapcha·l reis e aprenda De son grat e fassa cantar Mon sirventes al rei Navar E per Castella l’estenda. BEdT 080.007 belh m’es quan vey camjar lo senhoratge Bel m'es quan vei chamjar lo senhoratge E·lh velh laisson a·ls joves lor maisos, E chascus pot laissar en son linhatge Aitans enfans que l'us poscha esser pros: Adoncs m'es vis que·l segles renovel Melhz que per flor ni per chanter d'ausel; E qui domna ni senhor pot chamjar Velh per jove, be deu renovelar. Per velha tenc domna, puis c'a pel laya, E es velha quan chavalier non a; Velha la tenc, si de dos drutz s'apaya, E es velha si avols om lo·lh fa; Velha la tenc s'ama dinz son chastel, E es velha quan l'a ops de faitel; Velha la tenc, pois l'enojan joglar E es velha quan trop volha parlar. Joves es domna que sap onrar paratge, E es joves per bos faitz, quan los fa; Joves se te quant a adreit coratge E ves bon pretz avol mestier non a; Joves se te quan garda son corps bel, E es joves domna quan bes chapdel; Joves se te quan noi chal devinar Qu'ab bel joven se gart de mal estar. Joves es om que to seu be engatge, E es joves quant es be sofraitos, Joves se te quan pro·l coston ostatge, E joves es quan fa estragatz dos; Joves se te quant art l'archa el vaissel E fai estorn e vouta e sembel; Joves se te quan li platz domnejar, E es joves quan be l'aman joglar. 77 �Velhz es rics om quan re no met en gatge E li sobra blatz e vis e bacos; Per velh to tenc quan liura ous e formatge A jorn charnel si e sos companhos; Per velh, quan vest chapa sobre mantel, E velh, si a chaval qu'om seu apel; Velhz es quan vol un jorn en patz estar, E velhz, si pot gandir sens baratar. E Mon sirventes porta, velh e novel, Arnautz joglars, a Richart, que·l chapdel, E ja tesaur velh no volha amassar, Qu'ab tesaur jove pot pretz gazanhar. BEdT 080.008 be·m platz lo gais temps de pascor Be.m plai lo gais temps de pascor, Que fai foillas e flors venir! E plaz me qand auch la baudor Dels auzels que fant retentir Lor chan per lo boscatge! E plaz me qand vei per los pratz Tendas e pavaillons fermatz; Et ai gran alegratge Qand vei per campaignas rengatz Cavalliers e cavals armatz. E plaz mi qan li corredor Fant las gens e l'aver fugir; E plaz me qan vei apres lor Granren d'armatz corren venir ; E platz m'e mon coratge Qan vei fortz chastels assetgatz E.ls barris rotz et esfondratz, E vei l'ost el ribatge Q'es tot entorn claus de fossatz, Ab lissas de fortz pals serratz. Et atressi.m platz de seignor, Qand es primiers a l'envazir En caval, armatz, ses temor, C'aissi fai los sieus enardir Ab valen vassalatge. E pois qe l'estorns es mesclatz, Chascus deu esser acesmatz 78 �E segre.l d'agradatge, Que nuills hom non es ren prezatz Troq'a mains colps pres e donatz. Massas e brans, elms de color, Escutz trancar e desgarnir Veirem a l'intrar de l'estor, E maint vassal essems ferir, Don anaran aratge Cavaill dels mortz e dels nafratz. E qand er en l'estor intratz, Chascus hom de paratge Non pens mas d'asclar caps e bratz, Car mais val mortz que vius sobratz. E.us dic que tant no m'a sabor Manjar ni beure ni dormir Coma qand auch cridar : « a lor !» D'ambas las partz, et auch bruïr Cavals voitz per l'ombratge, Et auch cridar : « aidatz ! aidatz ! » E vei cazer per los fossatz Paucs e grans per l'erbatge, E vei los mortz que pels costatz Ant los tronchos ab los cendatz. Pros comtessa, per la meillor C'anc se mires ni mais se mir Vos ten hom, e per la genssor Dompna del mon, segon q'auch dir. Biatritz d'aut lignatge, 183 Bona dona en ditz et en fatz, Fonz lai on sortz tota beutatz, Bella ses maestratge, Vostre rics pretz es tant poiatz Qe sobre totz es enanssatz. E1 Baron, metetz en gatge Castels e vilas e ciutatz Enans q'usqecs no.us gerreiatz. E2 Papiols, d'agradatge Ad Oc e No t'en vai viatz! Dire qe trop estau en patz. 183 «Il me semble d’autre part impossible de tirer des conclusions sur l’absence de la comtesse Béatrice dans les autres chansons de Bertran. […] Au demeurant, nous ignorons totalement quelle est cette comtesse Béatrice.» Voir Gouiran G., L’amour et la guerre, op. cit. p .724. 79 �[Amor vol drut cavalcador, Bon d'armas e larc de servir, Gen parlan e gran donador Tal que sapcha benfar e dir Fors e dinz son estatje Segon lo poder que lli er daç. E sia d'avinent solatz, Cortes e d'agradatge. E domna c'ab aital drut jaç Es monda de toç sos peçaç.]184 Donzella d’aut linhage Tal en cui es tota beutatz Am fort, e cui per leis amatz; E dona.m tal corage Qe ja no pens esser sobratz Per un dels plus outracujatz. (185) BEdT 009.019 Can mi perpens ni m’arbire Can mi perpens ni m'arbire Qu'eu son, ni de cal part venh, Meravil me mot e·m seinh Con Dieus volc esser soffrire Tan lonjamenz dels mieus torz. Mas Cel qu'es verais e fort, Pos li plaz c'a lui me vire, Deinh asi·l peccat ausire Com mos mals talanz es morz. Be·s vol de tot be devire Qui contra Dieu pren nuil geinh, Que Dieus non vol c'om l'enseinh. Cuidavam passar ab rire Per nostres nescis deporz. Fraire, per pauc loncs acorz No nos fes trop tart assire! Tantost deu hom far con dire Lo ben, c'ades vai hom morz. Que es hom, quant m'o cossire Ni que val? En ren no·m teinh. E doncs rics per que si feinh? Es rics? Anz n'es trop a dire, Aitan es freols l'eforz 184 «Cette strophe, que les manuscrits V et a insèrent dans notre sirventés, figure comme cobla esparsa dans les manuscrits G (130), N (86 v° -87) et Q (108 v)»: voir Gouiran, G. L’amour et la guerre, p.740. 185 «On trouve dans MPe une strophe de six vers qui représente sans doute deux tornadas de trois vers chacune.» Voir Gouiran, op. cit. p.742. 80 �Lo jorn c'om pass a los porz On van tut, ses contradire. Cals que·s fassa gais ni·s mire, A toz es comunals morz. Lo Seinhor, qui es complire De toz jois, prec c'ab nos reinh. Alas del cor! Co m'estreinh, Cant mi membron li sospire Deslials e fals conort. Mas ar si camja ma sorz En ben, per que no·m n'aire. Tals n'er ben leu escarnire, Qu'eu soi vius et el n'er morz. Pos Dieus volc sofrir martire, Ja nos no n'aiam desdeinh, C'ab atretal entreseinh Nos a traiz uns traire, Saludan; don desconorz No m'es, c'al deabl'estorz Soi ab tan, cui foi servire; Non a poder plus que·m tire, Per que no·m fa paor morz. E1 Folquets, si ses contradire Crezes so que·us auçi dire, No m'agra fag paor morz. E2 Mas a cel en soi grazire Qui, per nostra mort ausire, Deinhet esser en crotz morz. 81 �Annèxes 2 1. Autres poèmas 1.BEdT 242 051 Cançon de G. de Bornelh 186 No posc sofrir c'a la dolor De la den la lenga no vir E.l cor ab la novela flor, Lancan vei los ramels florir E.lh chan son pel boschatge Dels auzeletz enamoratz, E si tot m'estauc apensatz Ni pres per malauratge, Can vei chans e vergers e pratz, Eu renovel e m'assolatz. Qu'eu no m'esfortz d'altre labor Mas de chantar e d'esjauzir! C'una noch somnav'en pascor Tal somnhe que.m fetz esbaudir D'un esparver ramatge Que m'era sus el ponh pauzatz E si.m semblav'adomesgatz, Anc no vi tan salvatge, Mas pois fo maners e privatz E de bos getz apreizonatz. Lo somnhe comtei mo senhor, C'a son amic lo deu om dir, E narret lo.m tot en amor E dis me que no.m pot falhir Que d'oltra mo paratge No m'aia tal ami'en patz, Can m'en serai pro trebalhatz, C'anc om de mo linhatge Ni d'oltra ma valor assatz Non amet tal ni.n fon amatz. 186 Guiraut de Bornelh (1138-1215) nascut dins una familha modèsta; estudièt dins una abadiá lemosina e apartenguèt a la cort d’Anfós II d’Aragon. Dante lo considerèt coma lo segond melhor trobador. 82 �Era n'ai vergonh'e paor E.m n'esvelh e.n planh e.n sospir E.l somnhe tenh a gran folor E no cut posch'endevenir! Pero d'un fat coratge No pot partir us rics pensatz Orgolhos e desmezuratz C'apres nostre passatge Sai que.l somnhes sera vertatz Aissi drech com me fo narratz. E pois auziretz chantador E chansos anar e venir Qu'era, can re no sai m'assor, Me volh un pauc plus enardir D'enviar mo messatge Que.ns porte nostras amistatz. Que sai n'es facha la meitatz, Mas de leis no n'ai gatge E ja no cut si'achabatz Nuls afars, tro qu'es comensatz. Qu'eu ai vist acomensar tor D'una sola peir'al bastir E cada pauc levar alsor Tan josca c'om la poc garnir. Per qu'eu tenh vassalatge D'aitan, si m'o aconselhatz, E.l vers, pos er ben assonatz, Trametrai el viatge, Si trop qui lai lo.m guit viatz Ab que.s deport e.s do solatz. E s'eu ja vas emperador Ni vas rei vauc, si.m vol grazir Tot aissi com al seu trachor Que no.l sap ni no.l pot gandir Ni mantener, ostatge Me lonh en us estranhs renhatz Cais si serai justiziatz E fis de gran damnatge, Si.l seus gens cors blancs e prezatz M'es estranhs ni m'estai iratz. 83 �E vos entendetz e veiatz Que sabetz mo lengatge, S'anc fis motz cobertz ni serratz, S'era no.ls fatz ben esclairatz. E sui m'en per so esforsatz Qu'entendatz cals chansos eu fatz. ( 187) 2. BEdT 080 039 Sirventés de B. de Bòrn Seigner en coms, a blasmar Vos fai senes faillia Car no.i ausetz anar Pois ella o volia, A la dompna parlar. Et al for de Cataloigna, Al vostr'ops eu n'ai vergoigna Car la.i fesetz fadiar. E fis drutz no.is deu tardar Si messatge.l venia, Mas que pens de l'anar E qe.is met'en la via, Com non sap son affar De sidonz, ni sa besoigna! Ben leu a talan que loigna Per que no.is deu aturar. E qan vitz vostre joglar Que devas lieis venia, Ja no.us degratz restar, Qi.us dones Normandia S'acsetz bon cor d'anar Antre Beira e Dordoigna De regart no.us daratz soigna, Ni ja no.us degra membrar. Mas ara podetz proar S'es vers so q' eu dizia, Que non fai ad amar Rics hom per drudaria. Tant ant a cossirar 187 http://youtu.be/ws3oSIVnQCw; http://www.trobar.org/troubadours/giraut_de_bornelh/poem40.php; http://www.cardenal.org/musique.htm « La musique dans l’oeuvre de Pierre Cardinal » 84 �Per qe.l jois d'amor los loigna. Q'ieu non vuoil aver Bergoigna Sens temer e sens celar. Q'ieu non vuoill ges esser bar Ni de gran manentia, Per qe-m pogues reptar Nuills hom de vilania. Mais am rir'e gabar Ab midonz, que m'en somoigna, Q'eu no volria Gascoigna Ni Bretaigna capdellar. Mon chant vir vas n'Azemar, Qui s'onor en sabria, Cui nostre seigner car. Sa pauca Lombardia Tant gen sap dompneiar, Qe no.is camja ni s' enbroigna Per menassas! anz ressoigna, Limotge-l fai reserar. Si.l coms Jaufres no s'esloigna Peitau aura e Gascoigna, Si tot no.is sap dompneiar 3. Sirventés de B. de Bòrn BEdT 080, 034188 Quan la novela flors par el verjan, On son vermelh, vert e blanc li brondel, Per la doussor qu'eu sent al torn de l'an, Chant autresi com fan li autre ausel; Quar per ausel me tenc en mantas res Quar aus voler tot lo melhz qu'el mon es; Voler l'aus eu, e aver cor volon, Mas no·lh aus dir mon cor, anz lo·lh rescon. Eu no sui drutz ni d'amor no·m fenh tan Qu'el mon domna n'enrazon ni n'apel Ni no domnei, e sin val autretan, Que lausengier fals, enojos, fradel, Desensenhat, vila e mal apres An de mi dit, tan ne son entremes, Que fan cuidar que la genser del mon Mi tenha gai, jauzen e desiron. 188 Cf . G. Gouiran, Op. cit. T. 1 p. 407 (De 1183 / 1186). http://colecizj.easyvserver.com/povb4015.htm 85 �Om sens domna no pot far d'amor chan, Mas sirventes farai fresc e novel. Pois chastiar cuidon en guerrejan Nostre baro lo senhor de Bordel E per forsa tornar franc e cortes, Mal estara s'anear vilas non es, Tant que chascus aia gaug si·lh respon E nols enoi si bels pela nils ton. Anta aura s'aissi pert son afan En Lemozi, on a trait tan quairel E tanta tor, tan mur e tant anvan Fait e desfait, e fondut tan chastel, E tant aver tolt e donat e mes, E tan colp dat e receubut e pres, E tanta fam, tanta set e tan son Corn el a trait d'Agen tro a Nontron. Rassa, per vos remanen sai claman En Lemozi, dessai ves Monmaurel: Per vostre pro avetz fait de lor dan. Som dis n'Aimars e.l senher de Martel E'n Talhafers e'n Folcaus e'n Jaufres. E tuit aicil qu'ab vos s'eron empres: Non an la patz ges per vos en que son, Anz fan lor grat lai al comte Raimon. Una re sapchan Breto e Norman E Angevi, Peitavi e Mancel, Que d'Altasvaus entro a Monferran E de Rosiers entro a Mirabel Noi aura un no veja son arnes; E pois lo coms o vol e sos dreitz es, Deman ades la terra saint Aimon Tro que·lh pausen la cresma sobrel fron. Sirventes, vai a'n Raimon Gauceran Lai a Pinos; en ma razon l'espel, Quar tant aut son sei dit e sei deman De leis que te Cabrera e Seu d'Urgel. A mon fraire en ren gratz e merces De Bergadan, del fin joi que·m trames, Que tot mon cor m'en tornet jauzion, Quan nos partim amdoi al chap del pon. E1 Gauceran Durtz e son fraire en Raimon Am autretan com s'eran mei segon. 86 �E2 Si com l'ausel son desotz l'aurion, Son las autras sotz la gensor del mon. 4. Sirventés de B. de Bòrn, 080, 036 Rassa, mes si son primier En la fin que ant parlada Li seignor e·il mainadier E·il baron de l'encontrada. E s'il fant vas vos estrada Et eu cal mal vos en mier, Que terra non ai cobrada? Chascus mi laissa derrier Qan m'ant mes en la mesclada Li gentil e li lainier. Pois q'ant ma terra adermada Et arsa et abrasada Dizont cill de Colombier Q'en prenda dreich, si m'agrada. Nos em trenta tal gerrier: Chascus ha capa traucada, Tuich seignor e parsonier Per cor de gerra mesclada, C'anc no·n cobrem dinairada; Anz qand a als colps mestier, Ant lor coreilla prestada. Oi mais seran ric portier, Que tenrant porta serrada; E sabran arbalestier Q'es la patz en l'encontrada, C'om non lor dara soudada. Doncs auran chan e lebrier Del comte s'amor privada. Austor e falcon gruier, Corn e tabors encuirada, Li braquet e·il liamier, Arc ab sajeta barbada, Gannacha larga folrada, Et osas de Salavier Serant mais de lor mainada. Sercat ai de Monpeslier Tro lai part la mar salada, Que non trob baron entier C'aia proeza acabada, 87 �Q'el mieichluec non sia oscada O fraicha da l'un cartier, Ni mais us m'en agrada. Bella dompna, a Dieu vos qier, Que tant vos ai desirada Que mort m'ant li desirier, Avinens dompna prezada. Na Tenpre, ·l gensser m'agrada, Qe m'a per son messatgier Del mon la razon celada. Bêla domna, adieu vos quier, Que tan vos ai desirada Que mort m'an li desirier, 45 Âvinens domna prezada. Na Tempres genser m'agrada Que m'a per son messagier Del mon la razo celada. Papiols, te dreit semtier, 5o No temas ven ni gelada: Dijas mi a mon Rainier' Que sa proeza m'agrada. 5. BEdT 210 017 Sirventés de G. de Berguedan 189 Reis, s'anc nuill temps foz francs ni larcs donaire ni encobitz per las autrui moillers, penedenssatz vos en cum hom pechaire, queras lor etz enemics e gerriers; e parec ben organ al primier cors que vos vim far a las primieiras flors, per que dompna, soimais vos a bon cor, de vostra'ver vol creiser son tresor. II Reis, si fos vius lo pros coms, vostre paire, non feira pas, per mil marcs de deniers, la Marquesa far fondejar ni traire aissi cum faitz vos e vostres archiers. Na Sibiuda trai per un dels auctors, cui vos ametz et ill vos fetz amors, que, si non met En Raimons de Timor, plus durs lera que frusca q'eis] del tor. 189 http://www.rialto.unina.it/BdT.htm 88 �III E puosc vos dir planamem mon vejaire, reis deschausitz, ben a dos ans entiers, e pot vos hom ben mostrar e retraire la comtessa q'es dompna de Beders, a cui tolguetz, qan vos det sas amors. doas ciutatz e cent chastels ab tors: de tot en tot era de perdre dor tro.l de Saissac i mes autre demor. IV Reis castellans, qetz en luoc d'emperaire: aissi cum etz rics de totz bos mestiers, mandatz viatz per tot vostre repaire vostras grans ostz a flocs et a milliers; e faitz nos sai un avinen socors, per que totz temps naiatz pretz e lauzors; q'a Lerida vej'om dinz e defor los fums de lost, e nos de Montesor. V Coms de Tolsan, parton se las amors s'a Marquesa non faitz calque socors, que val trop mais non fetz Elionor: eras parra si l'amatz de bon cor 6. Chansons de Conon de Béthune 1. AHI ! AMORS, COM DURE DEPARTIE. Ahi ! Amors, com dure departie Me convenra faire de la millor Ki onques fust amee ne servie ! Dieus me ramaint a li par sa douçour, Si voirement con j'en part a dolor ! Las ! k'ai je dit ? Ja ne m'en part je mie ! Se li cors va servir Nostre Signor, Mes cuers remaint del tot en sa baillie. Por li m'en vois sospirant en Surie, Car je ne doi faillir mon Creator. Ki li faura a cest besoig d'aïe, Saiciés ke il li faura a grignor ; Et saicent bien li grant et li menor Ke la doit on faire chevallerie Ou on conquiert Paradis et honor Et pris et los et l'amor de s'amie. Dieus est assis en son saint iretaige ; Ore i parra con cil le secorront Cui il jeta de la prison ombraje, Quant il fu mis ens la crois ke Turc ont. 89 �Honi soient tot chil ki remanront, S'il n'ont poverte ou viellece ou malaige ! Et cil ki sain et jone et riche sont Ne poevent pas demorer sans hontaige. Tot li clergié et li home d'eaige Qui ens ausmogne et ens biens fais manront Partiront tot a cest pelerinaige, Et les dames ki chastement vivront Et loiauté feront ceaus ki iront ; Et s'eles font par mal consel folaige, A lasques gens mauvaises le feront, Car tot li boin iront en cest voiaige. Ki chi ne velt avoir vie anuieuse Si voist por Dieu morir liés et joieus, Car cele mors est douce et savereuse Dont on conquiert le resne presïeus, Ne ja de mort n'en i morra uns sels, Ains naistront tot en vie glorïeuse ; Et saiciés bien, ki ne fust amereus, Mout fust la voie et boine et deliteuse. Dieus ! tant avons esté preus par huiseuse, Or i parra ki a certes iert preus ; S'irons vengier la honte dolereuse Dont chascuns doit estre iriés et honteus ; Car a no tans est perdus li sains lieus Ou Dieus soffri por nos mort angoisseuse. S'or i laissons nos anemis morteus, A tos jors mais iert no vie honteuse. 2 Bien me deüsse targier Bien me deüsse targier De chançon faire et de mos et de chans, Quant me convient eslongier De la millor de totes les vaillans, Si em puis bien faire voire vantance, Ke je fas plus por Dieu ke nus amans, Si en sui mout endroit l'ame joians, Mais del cors ai et pitié et pesance. On se doit bien efforchier De Dieu servir, ja n'i soit li talans, Et la char vaintre et plaissier, Ki tos jors est de pechier desirans ; Adont voit Dieus la doble penitance. Hé ! las, se nus se doit sauver dolans, Dont doit par droit ma merite estre grans, Car plus dolans ne se part nus de France. Vous ki dismés les croisiés, Ne despendés mie l'avoir ensi ; Anemi Dieu en seriés. Dieus ! ke porront faire si anemi, 90 �Quant tot li saint trambleront de dotance Devant Celui ki onques ne menti ! Adont seront pecheor mal bailli, Se sa pitiés ne cuevre sa poissance. Ne ja por nul desirier Ne remanrai chi avoc ces tirans, Ki sont croisiet a loier 91 �2. Mapas e genealogia 190 191 190 Cf. Berthelot Anne – Cornilliat François, Littérature Textes et Documents, Moyen Age XVIè siècle, Collection Henri Mitterand, Nathan, Paris, 1988. P.122. 191 Bertran de Born per Dalí. Bois gravé, 33x26 cm - image : 25x19 cm, 6000 ex, 1960. Une des 100 illustrations pour la Divine Comédie, Chant 28 - Catalogue raisonné Michler & Löpsinger. Réf. 1066. 92 �192 192 http://www.escriptors.cat/autors/deberguedag/pagina.php?id_sec=4073 93 �193 194 193 Evolución condados pirenaicos orientales.png Cf. http://fr.wikipedia.org/wiki/Comt%C3%A9_de_Cerdagne 127 Bordonove Georges, La tragédie cathare, Editions Pymalion / Gérard Watelet, Paris, 1991, P.57. Mapa de las possessions del comte de Tolosa a la velha de la Crosada contra los Catars. 94 �195 196 195 196 Debax Hélène, Op. cit. P. 342. Debax Hélène, Op. cit; P.343 95 �Bibliografia 1. Manuals - Asián Peña José L. Manual de Historia de España, Bosch, Casa Editorial, Barcelona, 1959. -Berthelot Anne – Cornilliat François, Littérature Textes et Documents, Moyen Age XVIè siècle, Collection Henri Mitterand, Nathan, Paris, 1988 - Camp J., La littérature espagnole, Que sais-je? N° 114, PUF, Paris, 1965. - Escarpit R., F. Bergès F., Larrieu G., Guide hispanique, Classiques Hachette, Paris, 1964. - García López J., Historia de la literatura española, editorial Vicens Vives, Barcelona, 1964. - Lafon, R., et Anatole C., Nouvelle Histoire de la Littérature Occitane, PUF, Paris, 1970. - Lázaro F., Tusón V., Literatura española, Bachillerato 2, Anaya, Madrid, 1988. - Prats J., Castelló J.E, Camino García Ma, A. Loste, Ma, Izuzquiza,I., Fernández R., Geografía e Historia de España, Anaya, Madrid, 1987. 2. Monografias. -Bennassar Bartolomé, Histoire des Espagnols, VIè-XXè siècle, Paris, Robert Laffont, 1992. -Berry André, Florilège des Troubadours, Firmin-Didot et Cie, Paris, 1930 ; CIEL d’Òc, 2005. - Boysson R. de, Études sur Bertrand de Born: sa vie, ses œuvres, et son siècle, Slatkine, 1973. -Bordonove Georges, La tragédie cathare, Editions Pymalion / Gérard Watelet, Paris, 1991. -Débax Hélène, La féodalité languedocienne, XIè – XIIè siècles, Toulouse, Mirail, 2003. -Fabre Paul, Anthologie des Troubadours, Medievalia N° 72, Paradigme, Orléans, 2010. -Frank Istvàn, Répertoire métrique de la poéssie des Troubadours, Librairie Honoré Champion Editeur, Paris, 1966, 2 T. -Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. -Grossel Marie-Geneviève, « Quand le monde entre dans la chanson », Cahiers de recherches médiévales, 11 | 2004, 213-230. -Milá y Fontanals Manuel, De los trovadores en España, Barcelona, 1861. - Hoepffner, Ernest, Les Troubadours, Armand Colin, Paris, 1955. -- Riquer Martin, de, Los Trovadores Historia literaria y textos, editorial Planeta, Barcelona, 1975. - Riquer M. de, – Comas A., Història de la literatura catalana, Ariel, Barcelona, 1964, Part antica T.1. 96 �- Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. -Thuillat Jean-Pierre, Bertran de Born, Histoire et légende, ed. Fanlac, Périgueux, 2009. -Zidaric Walter, L'univers dramatique d'Amilcare Ponchielli,L’Harmattan, Paris, 2010. -Zink Michel, Littérature française du Moyen Âge, PUF, Paris, 1992. P.106. -Zumthor Paul, Essai de poétique médiévale, Essais, Seuil, Paris, 1972, réédité 2000. 3. Articles -Asperti Stefano, “Le sirventés”, Europe, revue littéraire mensuelle, 950-951, juin-juilet 2008. -Cabré, Miriam, “Mécènes et troubadours dans la Couronne d'Aragon”, Europe. Revue littéraire mensuelle, 86, 950-951, 2008: 126-136. -Dauzier Martine, « Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. -Fernández González José Ramón, Gramática histórica Provenzal, Oviedo, 1985 -Gouiran Gérard, Les Troubadours, une anthologie, Europe, revue littéraire mensuelle, 950-951, juin-juillet 2008, p.7-30 ; p76-102 ; p.126-137. Paris -Gouiran Gérard, Bertran de Born et Guillem de Berguedà : Les Maîtres du sirventés ou comment chanter en duo occitano-catalan l’air de la Calomnie " dans: Transferts de thèmes, transferts de textes, mythes, légendes et langues entre Catalogne et Languedoc, études réunies par éd. M.-M. Fragonard et C. Martínez, Transferts de thèmes, transferts de textes, mythes, légendes et langues entre Catalogne et Languedoc, Barcelone, PPU , 1997, 61-86. - G. Gouiran: Le poète et le prince: le cas Bertran de Born, in Les Troubadours et l’Etat toulousain avant la Croisade. Actes du colloque de Toulouse (9 et 10 décembre 1988), «Annales de Littérature Occitane», CELO/William Blake and Co. Edit.1997. - Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. - Goustine Luc de, Bertran de Born, Seigneur et troubadour, Cahiers de Carrefour Ventadour (ISSN 1625-3337), 2009. Trobada de Hautefort 2009. -Hoepffner Ernest, «Un ami de Bertrand de Born, “Mon Isembartˮ» in «Comptes rendus des scéances de l’Académie des Inscriptions et Belles-Lettres», 89è année, N° 3, 1945, pp.318-321. -Patterson Linda, Les Troubadours et l’éloquence, Oxford, Clarendon, 1975, 244p 4.Adreiças Internet http://www.classiques-garnier.com.www.ezp.biu-montpellier.fr/numeriquebases/index.php?module=App&action=FrameMain -http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/crai_00650536_1945_num_89_3_77865 97 �http://fr.wikisource.org/wiki/Les_Chansons_de_Conon_de_B%C3%A9thune/Introducti on [Texte établi par Axel Wallensköld, Honoré Champion, 1921 (pp. iii-xxiii).)] -http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/crai_00650536_1945_num_89_3_77865.pdf http://labretonnie.forumactif.com/t219-la-guerre-au-xiieme-siecle-les-tournois http://www.richardcoeurdelion.fr/la_guerre.html http://www.rialto.unina.it/index.html http://w3.uniroma1.it/bedt/BEdT_03_20/index.aspx 98 �MERCEJAMENTS Es un plaser, al moment d’acabar aqueste Memòri, de grandmercejar Gilda Russo per sa paciéncia e sos conselhs. Ma reconeissença va tanben a M-J. Verny per son aduja tecnica, al sénher G. Gouiran pel temps que m’acordèt, los documents que me prestèt, al sénher F. Martèl per son umor e son amor de l’Istòria. Mercé tanben a una amiga, Maria, que me prestèt la man per organizar lo trabalh amb lo sorire e una paciéncia angelica. Mercé a totes los professors qu’an totjorn agut, dins las annadas de licéncia e de Mastèr, una atencion pedagogica e amistosa per mos dobtes, mas questions e qu’an jamai esparnhat lor temps per corregir mon trabalh e amelhorar mas coneissenças. Amb eles, benlèu qu’aquela aventura se poiriá contunhar. 99 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © IEO-Limousin © IEO-Limousin https://www.occitanica.eu/files/original/858d6a3c8e42059b298d867e6aafd905.jpg 5ecdcf0b468a0c8faa2a9ec2a357231d PDF Text Text UNIVERSITE PAUL VALERY –MONTPELLIER IIIArts et Lettres, Langues et Sciences Humaines et Sociales MASTER 2 LLCER Spécialité Occitan Marie-France Tourrel –Fourcadier La réthorique au service de la médisance et de la célébration de la guerre dans quelques sirventés de Bertran de Bòrn et Guillem de Berguedà Mémoire dirigé par Madame Gilda CAÏTI-RUSSO Maître de recherches habilitée à diriger des recherches en occitan médiéval. Mémoire soutenu le 27 juin 2014 Jury : Mme Caïti Russo et M. Ph. Martel �Ensenhador I. Introducion A. Lexic 1. Sirventés o cançon ? 2. Vocabulari e Expressions B. Conclusions 1. L’istòria a travèrs dels noms de luòcs e de personas 1. 1 Las valors 1. 2 La cultura 1. 3 Las guèrras 1. 4 Los personatges -Reis, nòbles, amics e enemics -Los joglars 1. 5 Los eveniments 2. La geografía 3. Intratextualitat, semblanças e diferéncias 4. Intertextualitat 1 2 2 4 15 17 18 19 20 21 21 23 24 27 30 31 II. Rimas e ritmes 1. Esquemas 1.1 Bertran de Bòrn 1.2 Guillem de Berguedà 2. Los vèrses 3. Las coblas 4. Las rimas 35 35 35 36 39 40 41 III. Retorica 43 IV. Recepcion 58 V. Conclusion 67 VI. Annèxes I Tèxtes 1. Guillèm de Berguedà 2. Bertran de Bòrn Annèxes II 1. Autres tèxtes - G. de Bornelh No posc sofrir c'a la dolor - B. de Bòrn Seigner en coms, a blasmar - B. de Bòrn Quan la novela flors par el verjan - B. de Bòrn Rassa, mes si son primier - G. de Berguedà Reis, s'anc nuill temps foz francs ni larcs donaire - Conon de Béthune AHI ! AMORS, COM DURE DEPARTIE - Conon de Béthune Bien me deüsse targier 68 68 74 82 82 82 84 85 87 88 89 90 VII. �VIII. 2. Mapas e genealogias -Castells de G. de Berguedà -Mapas -Genealogias 92 93 94 95 Bibliografia 1. Manuals 2. Monografias 3. Articles 4. Adreiças Internet 96 96 96 97 97 Mercejaments �Introduccion Dins l’encastre de l’estudi de cinc tèxtes per cadun dels dos trobadors, lo Catalan Guillem de Berguedà e lo Lemosin Bertran de Bòrn, la presentacion de las tematicas mòstra una mena de fraternitat literària mas tanben lingüistica e estilistica. Totes los cinc (o gaireben) son de sirventés, un genre que s’aparenta a la cançon mas que pòt èsser politic e qu’es sustot critic. L’analisi aprigondida del lexic, de la construccion dels poèmas es lo miralh d’una arquitectura poetica ont los dos òmes excellisson. La bastison d’un sirventés, coma o ditz Guillem dins Un sirventes ai en cor a bastir, obesís a de règlas e un saber far que s’apèvan sul lexic e sus la retorica que son de mejans al servici d’una tòca: blaimar un enemic, lo ridiculizar e criticar las accions o la passivitat d’un naut personatge. Per Bertran aqueles mejans sostènon son laus a la guèrra e sa critica contra los nòbles indecises. Los dos òmes s’èran amistançats e pas soncament amb las idèas de criticar, satirizar o blaimar los nòbles, nauts personatges de lor temps o de lor ròdol, reis o ducs. Lo sirventés, qu’es lo genre dels poèmas causits dona una leiçon de geografia e d’istòria locala e regionala e mòstra las luchas medievalas, coma se passavan encara del temps de Bertrande Bòrn, senhor lemosin. Se vei tanben una forma de resson a travèrs del lexic, de l’estil, de la ritmica, coma se se respondián los tèxtes, e existisson de ligams entre las idèas e l’estil dels dos autors e d’autres poètas de lor temps. L’estudi de la retorica emplegada per cadun, amb totas las figuras utilizadas al servici de sa tòca, permet de se mainar de l’abiletat de la construccion dels poèmas. Per acabar, se pausa la question de saupre cossí lor òbra es passada a la posteritat a travèrs del temps e cossí nos es venguda duscas al sègle XXI. 1 �Lexic Los dos autors, per parlar de lor composicion, se servisson de paraulas diferentas: chansó, chan, “cansson”. Abans d’estudiar lo vocabulari de cada autor per ne veire la finalitat es necite de saupre çò qu’es un sirventés e quinas diferéncias existisson entre aquel genre e los autres. Sirventés o Cançon? Lo sirventés, sa significacion es: “littéralement le chant du serviteur” 1. Dins los dos cases que nos ocupan seriá puslèu un criticaire que vòl donar de leiçons a qualqu’un de pus ric, de pus potent que el mas que se condusís pas coma cal e respècta pas las leis de la noblesa o de la cavalariá: Pretz, Paratge, Valor… Lo serventois pòt prene totas las formas; es al meteis temps educatiu, per ensenhar, e moralizator, per castiar los que òbran mal. Vaquí çò que caracteriza lo genre del sirventes coma o definís la codificacion de las Leys d'Amors de 1356: «dictatz ques servish al may de vers o de chanso en doas cauzas. la una cant al compas de las coblas. lautra cant al so e deu hom entendre cant al compas. sos assaber que tenga lo compas solament. ses las acordansas. om am las acordansas daquelas meteyshas dictios. o dautras semblans ad aquelas per acordansas. e deu tractar de reprehensio. o de maldig general. per castiar los fols e los malvatz. o pot tractar quis vol. del fag dalcuna guerra.» Segon E. Hoepffner, lo sirventés es per la glòria del senhor çò qu’es la cançon per la dòna.2 La cançon, ela, deu «tractar principalmen damors o de lauzors. Am bels mots plazens et am graciozas razos»3 Marie-Geneviève Grossel ditz: «[…] par définition, la canso est intemporelle, transcende le temps et passe donc, quasi immuable, de l’oral à l’écrit, sans avoir subi l’usure des événements; au contraire, le sirventes est fragile, temporaire, fugace; il se perd aussi vite qu’il se crée; en outre, considéré comme de peu de valeur, il n’était naturellement pas promis à la mémoire de l’écriture, pour nous seule susceptible de le faire encore connaître.»4 1 Monika Gudrun Berta Edinger, La Polysémie de la parole : Décodage de la lyrique multilingue en langues romanes chez Raimbaut de Vaqueiras et Dante Alighieri, A THESIS SUBMITTED IN PARTIA FULFILLMENT OF THE REQUIREMENTS FOR THE DEGREE OF MASTER OF ARTS in THE FACULTY OF GRADUATE STUDIES (French) UNIVERSITY OF BRITISH COLUMBIA (Vancouver) December 2010. 2 Hoepffner, Ernest, Les Troubadours, Armand Colin, Paris, 1955. P.10. 3 Las flors del Gay Saber o Las Leys d’amors, édition de Gatien-Arnoult, Toulouse, 1841-43, 1841. Gallica, Bibliothèque numérique, bnf.fr. P. 340. «Le sirventes doit traiter de blâme, de reproches généraux pour corriger les fous et les méchants; on peut aussi traiter si l’on veut du fait de quelque guerre.» «La cançon doit traiter principalement d’amours ou de louanges, amb des belles paroles et des explications agréables.» 4 Grossel, Marie-Geneviève Quand le monde entre dans la chanson Chansons politiques, chansons de croisade, serventois et autres tensons de trouvères. p. 213-230 http://crm.revues.org/index.html Référence papier: Marie-Geneviève Grossel, «Quand le monde entre dans la chanson », Cahiers de recherches médiévales, 11|2004, 213-230. Référence électronique: 2 �G. de Berguedà emplega de mots diferents: Martin de Riquer ditz qu’utiliza sonque un còp lo vèrb trobar per dire «compausar de cançons»5. L’autor se nomma chantaire; parla de bastir: Un sirventes ai en cor a bastir. Es aquí que l’autor emplega lo vèrb “trametre”: v. 2 e 42. M. de Riquer supausa una “desorientadora duplicidad” per part de G. de Berguedà dins la causida del tèrmes per calificar sas òbras poeticas. 6 Aprenèm que Guillem utiliza pas jamai lo mot “vers”. Tres poesias son apeladas chansó; d’autras son chan amb sa declinason: chantar / chansoneta: Eu non cuidava chantar mas trobam «comta e di» (v.31) dins Joglars, no·t desconortz. Òm se pòt demandar qué significa aquel diminutiu “-eta”. De segur es pas un diminutiu vertadièr: dona un sens puslèu ironic e trufaire. Amics Marques, enqera non a gaire parla d’una “canssonˮ al vèrs 2 que ven “sirventés” que lo joglar “romansaˮ al vèrs 42. Segon Riquer, “romansa” significa “dire, contar e cantar al meteis temps”.7 Es encara un “chan” dins lo vèrs 42 de Un sirventes ai en cor a bastir. Tòrna un sirventés que a l’autor li agrada de “bastir” e non plus faire coma dins Amics Marques, enqera non a gaire (v. 2 e 3) e Cançoneta leu e plana (v. 3). Lo mot “Sirventés” lo trobam dins sièis composicions del trobador catalan. Existís una mena de mimetisme de far un sirventés tanben dins lo vèrs 7 de Cant vei pels vergiers desplegar. Dins aquel tèxt, coma son amic, Bertran de Bòrn vòl que lo joglar “fassa chantar” son sirventés (v.66/67). Dins belh m’es quan vey camjar lo senhoratge, B. de Bòrn demanda a “Arnautz joglars” que “pòrte son sirventés”: v.41/42). M. Zink, per exemple, argumenta que la « canso correspond à ce qu‘il est convenu d‘appeler le grand chant courtois. » Apond que, a l’epòca dels trobadors, « les troubles politiques et religieux du temps favorisent en outre la composition de nombreux sirventès… » .8 Paul Zumthor9 escriu: «Le sirventes occitan est une chanson dont l’argument diffère de celui de la chanson proprement dite; le français crée pour ce mot sirventois qu’il utilise spécialement pour une certaine forme de poésie mariale.» Marie-Geneviève Grossel, «Quand le monde entre dans la chanson», Cahiers de recherches médiévales [En ligne], 11|2004, mis en ligne le 10 octobre 2007, consulté le 18 octobre 2013. URL: http://crm.revues.org/1863; DO : 10.4000/crm.1863 5 Veire: Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.187 a 195. 6 Op. cit. p.190. 7 Op. cit. p. 147. 8 Zink Michel, Littérature française du Moyen Âge, PUF, Paris, 1992. P.106. 9 Zumthor Paul, Essai de poétique médiévale, Essais, Seuil, 1972. Réédité 2000. P.194. 3 �Lo sirventés qu’èra jà emplegat per son aspècte satiric, moralizator e son ton de propaganda per las Crosadas d’Orient o d’Espanha, per Marcabrun (1129-1150), èra pas çò qu’es vengut amb G. de Berguedà10 : «el carácter de poesía vejatoria personal o de programa de una actitud feudal que logrará gracias a nuestro Guillem de Berguedà e a su amigo Bertran de Bòrn». Dins la tèsi de G. Gouiran, aprenèm que Bertran «n’emploie pas les substantifs chan ou chanson au sens spécialisé de «chanson d’amour», mais dans une acception plus générale, et ils peuvent même désigner un sirventés […]. Bertran parle de «chanson», de «chantar»11. Es lo sirventés una “mise en pratique d’une morale”, es un “blâme moral plus que social” en relacion amb de valors que l’autor respècta o pensa que se devon onorar mas que la(s) persona(s) que critica apara(n) pas. Als uèlhs de B. de Bòrn, cal pas trespassar un ideal.12 Sabèm que totes dos an emplegat lo sirventés tal coma lo definisson las Leys d’amors: an cercat a donar de leiçons als reis, als nòbles de lor país. An volgut ensenhar quora e cossí se batre per respectar las valors presadas, conservar un poder o l’aumentar. E lo vocabulari, las expressions, l’art de la rima e la retorica foguèron de mejans adreitament e artisticament utilizats per arribar a lor tòca. Vocabulari e Expressions Dins una primièra part del tablèu, podèm notar los mots que revèrtan las criticas marridas o trufairas sus las decas umanas e moralas dels enemics. Es l’element màger que caracteriza lo sirventés. Puèi òm pòt estudiar las violéncias dins las expressions o dins l’evocacion de la guèrra e lo blaime que se vòl pedagogic. Es interessant de veire tanben las qualitats que son presadas a aquela epòca dins la noblesa per agachar cossí son evocadas. Los vèrbes, los adjectius e los substantius son nombroses: lor ròtle deu èsser important. Ensajarem de veire per de qué. La conclusion será consagrada a l’analisi de las semblanças e / o de las diferéncias, de l’intratextualitat e l’intertextualitat. 10 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.153. «le caractère de poésie vexatoire personnelle ou de programme d’une attitude féodale qui réussira grâce à notre G. de Berguedà et à son ami B. de Bòrn.» 11 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. lv e lix. 12 Op. cit, p. LX e LXII. 4 �1. Criticas Decas fisicas Bertran de Born Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.37: chapa obre mantel (afrejolit) Guillèm de Berguedà Cansoneta leu e plana Del bratz no us pretz una figa v.15 Amics Marques, enqera non a gaire La rasca v.8 Bragas v.13 qe·l man aviatz vana v.24 Decas moralas Golardisa e pigresa Pois lo gens terminis floritz Flacs, vans e sojornaditz (v.18) Sos bas paratges (v.10) S’engrais v.21 Eu non cuidava chantar Cobes de manjar v.17 Quan vei pels vergiers desplegar Reis que badalh v.53 Vaneiar v.55 Coardiá Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.16: trop volha parlar (bavarda) v.33 a 36 Pois lo gens terminis floritz Pauc arditz v.17 Paor v.27 En mar no·l debur v.16 Quan vei pels vergiers desplegar No eria arditz ni maus v.51 Non ausetz als far v.60 S’el lo n’ausa proar v.22 Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge Joglars no·t desconortz Cansoneta leu e plana Amics Marques, enqera non a gaire Coart v.44 Un sirventes ai en cor a bastir S’esmaia v.37 Be·m platz lo gais temps de pascor Venalitat e Avarícia Can mi perpens ni m’arbire Pois lo gens terminis floritz esser soudadiers logaditz v.9 Quan vei pels vergiers desplegar Volc en mais l’aver portar v.31 v.35: s’anc lor det vestirs vertz ni blaus D’un sol s’en saup ben pagar v.38 Saup mal pagar v.41 Eu non cuidava chantar Gelosia v.18 Joglars no·t desconortz Cansoneta leu e plana 5 �Logier atenda / de senhor v.61 Gazanhar v.63 Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.33: re no met en gatge v.40 gandir sens baratar v.44: gazanhar Amics Marques, enqera non a gaire Un sirventes ai en cor a bastir Gazaigna v.18 Be·m platz lo gais temps de pascor v.51: metetz en guatge Can mi perpens ni m’arbire Messorga e Feloniá Pois lo gens terminis floritz Es aunitz v.8 e 53 Prejur v.25 Reis tafur v.33 e 51 Fals reis perjurs e savais v.55 Malvatz hom / malvatz faitz v.32 e 51 Rei apostitz v.44 Traïtz v. 52 e 62 Fui traïtz v.35 Cor dur v.59 Eu non cuidava chantar De traicion non a par v.24 Bausia v.26 Quan vei pels vergiers desplegar v.26: serai amics coraus Amics Marques, enqera non a gaire Traicher v.36 Engans e no-fes v.38 Volpill v.43 Escogossa v.26 Corns v.27 Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.12: avols om v.14: l’a ops de faitel v.23: noi chal devinar Be·m platz lo gais temps de pascor Joglars no·t desconortz Aon v.21 Cansoneta leu e plana Traichor v.4 Engan v.5, 7 + refranh Qui en vos se fia / ni a amor ni paria v.22 Un sirventes ai en cor a bastir Can mi perpens ni m’arbire v.40: nos a traiz uns traire 6 �2.Violéncias Menaças e Blaime B. B. de Bòrn Pois lo gens terminis floritz Mal agur v.6 v.11: fenira coma lais Quan vei pels vergiers desplegar Deschausitz e braus v.11 Encuzar v.17 Mal laus v.19 Folejar v.15 Blasmar v.39 G. de Berguedà Eu non cuidava chantar Un jorn que l’aucia v.28 no·m val reptar v.25 Joglars no·t desconortz Colpas ni tortz v.8 agurs ni sortz v.3 dan ni pro v.7 Cansoneta leu e plana Dan v.11 v.24 garder se deu totas ves Amics Marques, enqera non a gaire Colp v. 21. 25.45 (3) Un sirventes ai en cor a bastir Tort / colpa v.5 Dan v.16 Gen savaia v.14 Colps v.46 Guèrra Pois lo gens terminis floritz v.52: mortz Quan vei pels vergiers desplegar Osteiar v.12 v.48: ab coutel tot no·l fenda Amics Marques, enqera non a gaire v.10: lanssa v.20 e 26: mort m’agratz Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.30: estorn Cruseltat Mòrt naturala Be·m platz lo gais temps de pascor v.7:tendas e pavilhos fermatz v.10: chavaliers e chavals armatz v.12: las gen e l’aver fugir v.14: grand re d’armatz v.16: fortz chastels assetjatz v.17: barris rots et esfondratz v.36: del mortz e dels nafratz v.26, 33 e 37: estorns, estor e estorn v. 39: asclar chaps e bratz v.47: chazer per los fossatz v.19 e 47: fossatz v.56: guerrejatz v.36, 40 e 49: mortz Quan vei pels vergiers desplegar v.44 e 48:pessejar Can mi perpens ni m’arbire v.9, 18, 27, 36, 45, 48, 50, 51 7 �3. Qualitats Pois lo gens terminis floritz Eslais v.3 e 30 Larguesa Coratge e temeritat Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.25: to seu be engatge v.27: pro·l coston ostatge v.28: fa estragatz dos Un sirventes ai en cor a bastir v.39: C’a tot lo mond tenetz donar ubert Pois lo gens terminis floritz v.34 e 41: atur Joglars no·t desconortz Desconortz v.1 Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.19: adreit coratge Be·m platz lo gais temps de pascor v.23: ses temor v.24: fai enardir v.25: valen vasselatge Can mi perpens ni m’arbire v.45: no·m fa paor morz v.41-42: desconorz / no m’es Valors Cavalèirosas Pois lo gens terminis floritz v.43 : val v.44 : pretz Un sirventes ai en cor a bastir v.18: conquier pretz Pros v. 29. 37 e 46 Quan vei pels vergiers desplegar v.51: arditz belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.4 esser pros v.20: bon pretz v.22 e 42: chapdel v.30: fai estorn e vouta e sembel v.31: li platz domnejar v.17: onrar paratge v.44: pretz Be·m platz lo gais temps de pascor v.37: vassalatge v.38: hom de paratge 8 �Valor pedagogica Can mi perpens ni m’arbire v.20: val Un sirventes ai en cor a bastir v.40: Qui mais val mais de bes l’en revert Pois lo gens terminis floritz v. 49: retraissera v.50: rencur Quan vei pels vergiers desplegar v.8: Tal quels coms Richartz l’entenda v.13.14.16 e 65: Eu l’en reprenda / chastiar / volh que de mi aprenda 4. Adjectius Pois lo gens terminis floritz v.1: gens Bas: v.10 Malvatz: v.32 v.55: savais Quan vei pels vergiers desplegar v.19: mals v.41 e 57 : Mal v.51 : arditz belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.12 e 20: avols, avol Bos: v.18 ; bon: v.20 Be·m platz lo gais temps de pascor v.1: gais Can mi perpens ni m’arbire Mals talanz: v.9 Nescis deporz: v.14 Eu non cuidava chantar v.17: cobes v.14: bell’e bona, v.18: plens Joglars no·t desconortz v.6: mortz v.10: estortz bo: v12, bon: v.34 v.17: mal (apres) Cansoneta leu e plana v.5: ples v33: pejor Amics Marques, enqera non a gaire v 2: bona v.16: meillors v.22: rire v.30: gais Un sirventes ai en cor a bastir v.4: bona compaigna v.14: savaia v.17: bella v.27: mieiller v.29: gaia 9 �5. Vèrbes accions Pois lo gens terminis floritz Floritz, s’espandis, m’es vengut, eslais, far, sapchan, sian, venc, es aunitz, sobreisssitz, fenira, tornara, trais, conques, vas, debur, pert, s‘engrais, beva, deseretatz, plevitz, gequitz, mostre, estrais,cobrera, cobrara, atur, Lais, dis, retraissera, pres, trames, trait. Quan vei pels vergiers desplegar Vei, desplejar, viulan, far, tornar en paus, venc, ostejar, dic, acusar, comtet (v.18) / comtar (v.28), gitar, defenda, proar, intret, covidar, conqueri, celar, serai (v. 26, 51), trames, degra liurar, portar, renda; m’an dit, det, fetz donar, sobreprenda, pajar (v.38,41), blasmar, mes; prestet, pessejar, balhet, guizar, fenda; divinar, s’estenda (v.56, 68), parlar, Mandet, atenda, afanar, gazanhar, chantar. belh m’es quan vey camjar lo senhoratge vei chamjar (v.1, 7), laisson (v.2) / laissar (v.3), renovel / renovelar (v.5 e 8), chantar, s’apaya, coston, art, fai, met, sobra, liura, vest, gandir, baratar, porta, amassar, gazanhar. Be·m platz lo gais temps de pascor Fai venir (v.1, 14), fugir, es Claus, envazir, esser acesmatz, Segre, a pres e donatz, tranchar e desguarnir, ferir, anaran, er entratz, asclar, dic / dijas (v.41, 56), manjar, beure, dormir, cridar, enneir, chazer, metetz, guerrejatz, ai, estai. Eu non cuidava chantar Chantar, clamar, amagar, comprar, encontrar, manjar, menar, reptar, aucia, gardatz, meillurar, luynar Joglars no·t desconortz Vai, gartz, traga, erai (2), tenra, torn, ven, dic, jon, abeurat, passatz, comta e di, regon, trag, maleu Cansoneta leu e plana Farai, perdetz, paron, portatz, auria, estendes, se fia, gardar, tenga, mes. Amics Marques, enqera non a gaire Fi (v.2, 6), faire, autrej, dona, viron, laissetz, fossetz, virant, cuidei, traire, empeissi, encorbar, ditz, vi, nasca, aiatz, aurei, destreigner, m’agratz, fos, detz, crideron, pocsetz enpeigner, escogossa, sap far enpeigner, tem, poiria, escriut port, fesatz, podetz, pres, porta, legitz, romansa, donet, pres, capusa, dola, afolla Un sirventes ai en cor a bastir Bastir, trametrai, desavenir, m’acuoill, seguir, puosc remanir, taigna, vau, conquier, gazainha, fai, agra, reman, partir, estraia, dic, volv e·m vir, dauratz, stagna, chausir, donar, revert, tramet, pert (v.42, 46), seguit, 10 �Sens, sentiments e psicologia Can mi perpens ni m’arbire Venh, vai / van (v.18, 25) Esser: es (v.9, 19, 22, 23, 27, 28, 42), soi (v.2, 36, 42), er. vire, ausire (v.8, 50), devire, pren, teinh, dire (v.7, 47). pass / passar (v.13, 24). fassa, reinh, camja, er, saludan, fa, m’agra. Pois lo gens terminis floritz es aunitz (v.8, 52), prezon, lau, prez, traïtz (v.35, 52 e 62), servitz, val, complitz, apostitz, apais, plagues, rencur, traÏ, Quan vei pels vergiers desplegar M’adoussa, volh (v.7, 65) / volc v.31)/ volon (v17), entenda, acordar, es dreitz, reprenda, chastiar, pesa·m, folejar, aprenda (v.16, 65), ausa (v.22) / auset (v.60), no·m par, posc (v.25)/ poc (v.47), saup (v.38, 41, 49) / sapcha (v.65), conoc, badalha, au, vanejar, s’entenda, perdo, belh m’es quan vey camjar lo senhoratge poscha esser pros, m’es vis, deu, tenc, ama / aman (v.13, 32), enojan, volha parlar, sap onrar, a adreit coratge, garda / gart (v.21, 24), noi chal devinar, platz domnejar, vol / volha (v.39, 42) Eu non cuidava chantar Plorar, amar, pesar Joglars no·t desconortz Aon, am, Cansoneta leu e plana Ben aion, pretz, ten dan, fia, gardar se deu, se vana Amics Marques, enqera non a gaire sap, rire·n fetz, tengront, valc, gabar, feigner, destreigner Un sirventes ai en cor a bastir Cuich, cre, plaia, platz, esmaia (v.13, 37), cre, desir, remir, sofraigna, volont, contraigna, cuietz, amar, valetz, val, plaia, membre Be·m platz lo gais temps de pascor Platz (7 còps), auch (v.3, 43, 44, 46), vei veirem (v.6, 9, 13, 16, 18, 47, 49; 33), enardir, non es re prezatz, pens, val, aidatz, Can mi perpens ni m’arbire Perpens, arbire, meravil seinh, plaz, deinh, vol, enseinh, cuidavam, assire, cossire, val, feinh, contradire, mire, complire, prec, estreinh, membron, aire, escarnire, volc sofrir, traiz, desconorz, tire, crezes, auci, deinhet. 11 �6.Sentiments Quan vei pels vergiers desplegar Amor v.57: en lo·lh perdo belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.32: l’aman joglar Religion Can mi perpens ni m’arbire Dieu v.11 + Dieus: 4, 37 v.40: nos a traiz uns traire Eu non cuidava chantar v.13: plorar v19: amar Joglars no·t desconortz v.2: amor Un sirventés ai en cor a bastir v.17: desir v.31: amar Eu non cuidava chantar v.16: Dampnedieu Joglars no·t desconortz v.33: pregon Un sirventes ai en cor a bastir v.28: Dampnidieus 7. Colors Pois lo gens terminis floritz v. 42 com aurs val mai d’azur Quan vei pels vergiers desplegar v.2 sendatz grocs, indis e blaus. V.35 vestirs vertz ni blaus 8. Vestits Pois lo gens terminis floritz v.59: la rauba Quan vei pels vergiers desplegar V.35 vestirs vertz ni blaus v.46: la jupa del rei d’armar belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.37: chapa sobre mantel 9. Musica Amics Marques, enqera non a gaire v.46 l’escut d’aur Un sirventes ai en cor a bastir v. 34 so dauratz c’autra poestatz stagna Cansoneta leu e plana v.31 : brajas de cortves Amics Marques, enqera non a gaire v.13 en las bragas Quan vei pels vergiers desplegar v.4 e 5: sonet e viulan v.6: trompas e corn e graile 12 �10. Natura, animals e aliments Quan vei pels vergiers desplegar v.3, 42: chavaus Eu non cuidava chantar v.8: del peis belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.6: flor; ausel v.38: chaval Joglars no·t desconortz v.25: caval Be·m platz lo gais temps de pascor v.2 e 4: fuolhas, flors; auzels v.10 e 45: chavals v.23 e 36: chaval 11. Noms pròpis de personas e / o de luòcs Pois lo gens terminis floritz v.5: Aragones v.13 : Melhau e Carlades v. 15: Sur v.19: Proensa v.20: Sanzo v.22: Rossilhones v.23: Jaufres v.24: Vilamur v.25: Tolzal v. 28: Castrasoritz v.29: Toleta v.31: Barcelones v.37: Garcia Ramitz v.39: Arago v.40: Alaves v.48: Berengier de Besaudunes v.57: Manuels v.62: Grecs Quan vei pels vergiers desplegar v. 8: Richartz v.10: Arago v. 19: Castellot v. 20: Espanhol v. 27: Gastos, Bearns e Paus v. 39: Artuset v.40: Juzeus v.41: Peire v.:43: Fontebraus v.49: Peire Roïs v.58: Catalas, Laraus Cansoneta leu e plana v.18: ortiga Amics Marques, enqera non a gaire v.28: gossa v.30: raineta v.43: volpill v.10 e 32 : plan e montaigna / plan e desert Eu non cuidava chantar v. 3: Arnautz del Vilar v.6 e 34:Mon Sogr’ v.9: Baros v.14, 29, 33: Ma Sogra v.20: N’Estefania v.22: Barselona v.23: Tortoz’ a Narbona v.33: Berga e Cardona Joglars no·t desconortz v.4: Arago v.13: Tortosa v.15: Mon Marques v.16: Guillem de Clarmon v.17: Vescomt v.28: Agremon v.29: N Arnaut v.30: N Hugo d’Aveu v.32:N Bascol Romeu v.34: Dieu Cansoneta leu e plana v.3: Mon Marques v.4: Mataplana v.6 e 8, 13, 20, 21 27, 29 34:Marques v.9: Melgur, Somieras Amics Marques, enqera non a gaire v.1, 15, 25: Amics Marques v.4: Mataplana 13 �v.59: Peitiaus v.67: Navar v.68: Castela v.5 :Sailforas v.7 : N’Albert v.12: N Guillems de Savasona v.14: Vic Belh m’es quan vey camjar lo v.16: Pasca senhoratge v.18: Rotlans, Serragosa v.42: Arnautz, Richart v.22 : En Guillem de Clarmon v.23 : Mataplana Be·m platz lo gais temps de pascor v.37 : Mos Sogres, Barselones v. 1: Pascor v.41: Raimon de Paz v.54: Papiols v.42: N Nas-de-Corn v.55: N’Oc-e-No v.43: Fransa Can mi perpens ni m’arbire Dieu v.11 + Dieus: 4, 37 v.28: Lo Seinhor v.46: Folquets Un sirventes ai en cor a bastir v.2: N Sanchon, Espaigna v.8: En Robert v.15: turcs v.22: Bordels e Blaia v.24: En Dalmatz de Biert v.25: Sardaigna v.33Reis castellans v.36: Peiron, Alamaigna v.41:Mon Tristan v.44: Castelbon, Deus v.45: N’Albert 14 �Conclusions L’estudi del lexic de cadun dels dos trobadors permet de donar de precisions sul biais d’escriure e la volontat evidenta de criticar, blaimar…e / o la tòca que cadun se dona per aquò far. Nos permet tanben de consolidar qualques assercions sul caractèr dels òmes. Descobrissèm lor mond dins son encastre istoric, geografic mas tanben cultural e social. Es l’escasença de parlar de la guèrra e de las costumas de l’epòca medievala. Lo glossari de G. de Berguedà dona per l’òbra complèta 1291 mots, sens comptar los noms pròpris, e l’analisi que ne fa M. de Riquer mòstra que parlava un “provenzal” corrècte, en particular per çò que son catalan natural, “ofrecía alguna mayor similitud con el provenzal trovadoresco.”13. L’occitan / lemosin de B. de Bòrn èra pas tant alonhat de la lenga de son amic e aital se comprenon melhor l’amistat e la fraternitat literària que s’establiguèron entre los dos òmes. Segon R. Me Segon R. Menéndez Pidal,14 los Catalans dels sègles XII e XIII compausavan dins una lenga pròcha de l'occitan mentre que los autres compositors de las autras regions d'Espanha compausavan dins lor lenga. Malgrat la riquesa del vocabulari de Guillem, sembla que pel camp lexical dels vèrbes, aquel que los emplega mai es Bertran. A partir de l’estudi del lexic podem notar que lo pus grossièr e trivial es G. de Berguedà mentre que lo Lemosin es pus fin e ponchut. Quand Guillem cita las “brajas de cortves” (v.31, Cansoneta leu e plana) es per rescondre una satira de la sodomia, l’omosexualitat (reala o supausada) del Marqués de Mataplana. Quand se trufa dels marits qu’embana, emplega un vocabulari corrent e familhièr: “los maritz aon” (v.21; “ai jon” (v.23), dins Joglars no·t desconortz. Aquò o vesèm pas en çò de Bertran que, per las meteissas accions, se servís d’un lexic cavaleirosament corrècte: “drutz” e “domnejar” (v.11; v.31, bel m’es). Es pus fin e delicat aumens dins l’emplec d’aquelas paraulas. -Los tèxtes causits donan pas gaire la possibilitat de parlar de la concepcion de l’amor qu’an los dos òmes. Curiosament aquel que cita lo mai sovent lo mot es Guillem que ditz qu’es furiós per çò que lo marit de “Ma Sogra”, la faguèt plorar (v.13, Eu non cuidava chantar). Los sentiments amoroses dintran pas plan dins los sirventés e la dòna, s’es “bell’e bona” (v.14), li servís puslèu de proteccion o d’alibí (v.17 a 20 e v. 29-32, un sirventés ai en cor a bastir). De tot biais, los adjectius “bon” e “mal” qualifican mai las accions que la dòna. 13 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, op. cit. p.245. Menéndez Pidal Ramòn, Poesía árabe y poesía europea, Colección Austral, Espasa-Calpe, S.A., Madrid, 1963. P. 73. “Los catalanes poetizaban en provenzal durante los siglos XII y XIII; los castellanos cantaban algunas canciones en lengua propia, pero, por lo común, las escribían en gallego;” 14 15 �Es un pauc la meteissa causa en çò de Bertran ont, levat pel rei sonat lo “bos reis” (v.37 dins lo poèma Pois lo gens terminis), son pas las personas que son qualificadas aital: “mal agur” v.6 de Pois lo gens terminis, “mals laus” (v.19), “ben pajar”, “mal pajar” (v.38 e 41), “mal far” (v.56) dins Quan vei pels vergiers desplegar, “bos faitz”, “bon pretz” e “mal estar” (v.18, 20, 24 Bel m’es) e “mals talanz” (v.9 dins Can mi perpens ni m’arbire). Bertran de Bòrn es un òme “de sutil elegancia cortesana y hasta delicado”15. Pasmens se congosta dins la critica e lo blaime mentre que Guillem es mai dins la ràbia e la furor. Benlèu l’explicacion d’aquel comportament es dins la frequentacion que Bertran aviá amb las corts reialas e nòblas; podiá pas emplegar lo meteis lexic tant crus e obscèn coma aquel de Guillem16. Malgrat tot, M. de Riquer ditz que Guilhèm “Es un poèta elegant e mai quand escriu paraulas grassas”17. Las flechas empoisonadas del Catalan fan autant, e benlèu mai, d’efièch que los còps de maça garçats pel Lemosin. Los sirventés de G. de Berguedà se servisson de la negacion de las vertuts cavaleirosas, fisicas e / o moralas, sostenguda per la satira la mai sarcastica e per l’insult lo mai injuriós per atacar violentament las personas enemigas. Aquelas valors tan presadas per Bertran son absentas en çò de Guillem. Riquer afortís, per Bertran, que “su temperamento belicoso y el tono denigratorio de algunas de sus poesías, además de la similitud en determinadas actitudes que hoy llamaríamos políticas” an permés una fraternizacion prigonda e aisida entre Guillem e Bertran.18 Bertrand de Bòrn es un “condottiere poétique”19. Vaquí una expression que revèrta plan son mòde de pensar e de viure: es un soldat, engatjat dins son combat e se servís de la poesia coma d’una arma. Mas sa volontat de far la guèrra val pels autres, pas per el: s’engatja pas jamai. Es pas un nòble tan fortunat coma maites de sos contemporanèus mas la venalitat, l’avarícia son de defauts que lo rebutan; al contrari de Guillem que ne ditz pas res. Encara un còp la valor de “larguesaˮ es fòrça importanta. Nòstre poèta lemosin aima pas de daissar son castèl. Se vei puslèu dins lo ròtle d’un menaire amb sos conselhs, sas exortacions, sas semonsas, son ton doctoral: sos sirventés prenon una valor pedagogica. 15 Riquer M. de, Los Trovadores Historia literaria y textos, editorial Planeta, Barcelona, 1975, T. 2, p.686. (“C’est un homme délicat, d’une élégance subtile et courtoise.”) 16 Gouiran G., Article: "Bertran de Born et Guillem de Berguedà: Les Maîtres du sirventés. 17 Veire Riquer M. de, Guillem de Berguedà, op. cit. p.183. («C’est un poète élégant même quand il écrit des grossièretés.») 18 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, op. cit. p.154. «Son tempérament belliqueux et le ton de dénigrement de quelques-unes de ses poésies en plus de la ressemblance dans certaines attitudes qu’aujourd’hui nous qualifierions de politiques.» 19 Thomas Antoine, Poésies complètes de Bertrand de Born, Toulouse, 1888. P.xlix. 16 �Avèm notat que ditz sovent que lo rei a besonh d’aprene e de comprene. Es el, Bertran, lo mèstre qu’ensenha a son superior, son sobeiran, cossí far e per de que o cal far: coneis las valors cavaleirosas e las respècta. Es lo sirventés Quan vei pels vergiers desplegar que conten mai que mai aquela leiçon de bona conducha adreiçada a Ricard. Guillem, el, utiliza puslèu un refranh popular: “qui mais val mais de bes l’en revert” (v.40, un sirventes ai en cor a bastir). Podèm jà afortir que Bertran es “le troubadour de la guerre et de ses violences […]ˮ, coma o ditz G. Gouiran20; es un “donneur de leçons”, e un “exigeant spécialiste du code aristocratique”. Bertran aima pas qu’un rei badalhe o semble pas interessat quand òm parla de batalhas davans el: “Reis que badaill ni s’estenda Qant aug de batailla parlar Sembla o fassa per vaneiar Ni en armas no entenda.” (v.53 - 56 cant vei pels vergiers desplegar) Bertran cèrca totes los mejans per butar nòbles e reis a combatre: los uns contra los autres o dins una entrepresa pus gloriosa coma la tresena crosada. Mas dona pas jamai de precisions sul cossí ni ont se cal batre: çò que sembla li agradar lo mai (“be·m platz”) es la vision dels combats. Per el es un espectacle agradiu amb de sons e de luses. Benlèu aima la guèrra pel plaser estetic e per los profièches que ne pòdon venir. Sabèm qu’èra pas un senhor tan ric coma son amic Guillem. Se comparam lo lexic del bestiari dels dos trobadors, es clar que los animals mai citats per Bertran son los cavals e pas los aucelons ni las bèstias del campèstre. B. de Bòrn vòl ensenhar l’art de la guèrra e sa necessitat. Cèrca a donar de vam a los que n’an pas gaire. Quand la guèrra entre Enric II e Felip August s’acaba per una trèva, lo 22 de junh de 1187, nòstre trobador es pas content. Son, aqueles tèxtes, un biais de conéisser los combats d’aquel temps e aital d’aver un agach sus l’istòria e la geografia a aquela apòca. Los vèrbes e la conjugason suggerisson d’accions passadas mas son tanben al present per descriure una actualitat e, per Bertran en futur, quand evòca o imagina una accion que deseja veire dins una combat. E mai se per nosautres, legeires del sègle XXI, es un pauc escur e londanh, los substantius son utiles sul plan didactic, en mai d’aver una valor estetica e poetica L’istòria a travèrs dels noms de luòcs e de personas Es posible d’establir un ligam entre aquel plaser de la guèrra, qu’es prenhent sustot per Bertran, e la societat d’aquel temps qu’es encara medievala. Los autors nos mòstran las rivalitats entre senhors e las opausicions entre vassals e sobeirans 20 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 17 �La quantitat de noms de personas e de luòcs que legissèm en çò dels dos autors es curiosa mas reveladoira de la situacion geografica e istorica del sègle XII. 1-Las Valors M. Zink pensa que «la courtoisie […] exige la noblesse du cœur, sinon de la naissance, le désintéressement, la libéralité, la bonne éducation sous toutes ses formes.». «Etre courtois suppose de connaître les usages, de se conduire avec aisance et distinction dans le monde, d’être habile à l’exercice de la chasse et de la guerre, d’avoir l’esprit assez agile pour les rafinements de la conversation et de la poésie.»21 Aquelas valors, que son puslèu las de la Fin’Amors, correspondon, a quicòm pròche, a las valors cavaleirosas dels dos trobadors, amb una reticéncia per Guillem. La mezura: “c’est la modération, le respect du code courtois, la dignité, le contrôle de soiˮ22. Es una valor fòrça presada per Bertran mas i a una condicion: aquela mezura es lo dever de se comportar segon sa plaça dins lo mond. Es aital qu’o comenta G. Gouiran23 quand ditz que “Bertan de Born est probablement l’un des troubadours qui possède au plus haut degré le sens de la mezura”. D’autras valors son importantas coma la larguesa, es a dire la generositat, cosina de la caritat crestiana; es tanben Pretz: «c’est la valeur morale, le mérite, […]; Jovent: «c’est la jeunesse, mais c’est surtout la jeunese du cœur et de l’esprit; c’est un état de l’âme qui vise à se perfectionner moralement.»; Paratge: «désigne la noblesse du cœur.». Aquel darrièr mot cobrís: onor, dreitura, egalitat e respècte de la persona umana. Paratge es un mot que resumís la civilizacion occitana de l’epòca. Mas avèm apercebut que los dos trobadors acatavan pas (pas totas) las valors citadas… G. Gouiran analiza la fidelitat de Bertran a Ricard coma una valor de cavalièr mas pensa que li garda una mena de rencura que va transpausar en çò de Anfós d’Aragon que joguèt pas un ròtle plan onorable dins lo sèti d’Autafòrt. Benlèu es per aquel sovenir amar que se va deslargar en insults, criticas e blaimes. “Les terribles ataques de Bertran contre son ennemi qu’il couvre de toute la boue qu’il a pu rassembler […] ˮ son contengudas dins los sirventés que son un “véritable monument de calomniesˮ24. En mai d’aquelas valors especificas, òm pòt trobar de qualitats umanas coma: lo coratge quand lo nòble o lo cavalièr deu acarar la mòrt, las nafraduras o los sètis. 21 Zink Michel, Littérature française du Moyen Âge, PUF, Paris, 1992. P.103. Fabre Paul, Anthologie des Troubadours, Medievalia N° 72, Paradigme, Orléans, 2010. P. 8. 23 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 24 Article de G. Gouiran: Le poète et le prince: le cas Bertran de Born, in Les Troubadours et l’Etat toulousain avant la Croisade. Actes du colloque de Toulouse (9 et 10 décembre 1988), «Annales de Littérature Occitane», CELO/William Blake and Co. Edit.1997. P. 216 e 217. 22 18 �La mòrt es pas quicòm qu’espauruga los soldats valents: lo mot “morz, mort, mortz” se vei sovent en çò de Bertran. Es pas per exorcizar la crenta. Lo coratge es una valor gaireben innada, intrinsèca, del cavalièr per defendre son ben, sa dòna o son senhor. Se vei que Bertran critica mai la coardiá e lausa mai lo coratge e la temeritat que son amic. Benlèu es per çò qu’aquelas valors correspondon mai a l’ideal d’un cavalièr. D’aquel temps, existissián pas encara ni lo mot ni lo sentiment de nacion, de país, d’estat… coma a l’ora d’ara. Sabèm que Bertran se bat per gardar son castèl d’Autafòrt quand Ricard lo ven assejar amb Anfós II d’Aragon. Per el, la guèrra es “le théâtre des exploits personnels”, lo teatre de las proesas personalas, pas dels espleits collectius25. Pasmens se lo cavalièr combat e respècta las valors cavaleirosas, que siague nòble o rei, es pas un òme onèst se lucha sonque per ganhar d’argent o de meritis. Li cal guerrejar per ganhar (o pas pèrdre) sos bens: la possession de tèrras es la caracteristica d’un grop aristocratic a un moment ont la societat es a evoluir e a cambiar.26 2-La Cultura Es clar que Bertran es noirit de las Cançons de Gèsta, de las legendas dels eròis antics, de l’epopèia, de la Taula Redonda… Dins son article titolat Bertran de Bòrn, troubadour de la violence?27 G. Gouiran ditz: « […] le seigneur d’Hautefort persiste à faire montre d’une idéologie tout droit venue des tans ancienor. Il peuple ainsi les paradis héroïques des planhz des chansons de geste.» Las referéncias als personatges ne son la pròva. Aquela literatura èra fòrça coneguda e quand se rescontravan los dos amics ne podián plan parlar. De cada costat del Pirenèus, los trobadors d’aquela epòca coneisson plan los poèmas epics. Vesèm en efèit que Guillem frequentava las corts de son país e de França. I èra admés coma nòble qu’èra e pas sonque coma trobador e coneissiá las cançons d’autres compositors. Mas fa referéncia tanben a d’òbras francesas e provençalas e, entre autras, una version de la cançon de gèsta de Raoul de Cambrai del sègle XII28. Se vei quand cita, dins la segonda tornada, los “quatre filz de N’Albert” (v.45, Un sirventes ai en cor a bastir). Coneis tanben la legenda de Rotland citada dins Amics Marques, enqera non a gaire, al v. 18.29 25 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. L. 26 Gouiran Gérard, op. cit., p.liii. 27 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 28 Raoul se batèt contra los quatre filhs de Herbert de Vermandois, luchèt e assassinèt per tornar trobar una tèrra qu’òm li aviá raubada, a son vejaire. Cf. Martín de Riquer, Los Trovadores Historia literaria y textos, editorial Planeta, Barcelona, 1975. T. I, P.540. 29 Cf.. Riquer M. de, Guillem de Berguedà, p. 160, 167 e 171. 19 �Encara una pròva, se n’es de besonh, es lo senhal dins Un sirventes ai en cor bastir: “Mon Tristan” (v.41). Es un senhal que s’èran ja donat Bernart de Ventadorn e Raimbaut d’Aurenga, coma o ditz M. de Riquer30. Guillem a mai que de lusors en literatura “extrangièra”: coneis son roman de Tristan31 de per còr e sap que Bertran e una dòna se donèron aquel pichon nom. Aquò es tanben un element de mai per mostrar los ligams d’amistat que se son creats entre lo Lemosin e lo Catalan. 3-Las Guèrras La nocion de guèrra medievala es encara la guèrra entre cavalièrs, soldats engatjats e / o mercenaris pagats.32 Pierre Bonnassie, dins son introduccion al libre de H. Débax33, afirma que “la véritable innovation reside donc dans l’objet déclaré de la fidélité: le château. C’est lui qui est au centre de tout…ˮ. Òm pòt imaginar qu’es per aquò que Bertran a defendut son castèl amb autant d’acarniment. Las intencions de Guillem son mai personalas. H. Débax afirma tanben que, en Provença, los conflictes entre vescomtes, comtes, entre poders de nivel semblable, foguèron longs e nombroses: “Les finalités de ces guerres furent certes des enjeux de pouvoir, pouvoir sur des terres, pouvoir à l’intérieur des familles”. L’autora, establís de ligams fòrts entre la feodalitat catalana e lengadociana: la lenga es la meteissa e sabèm, amb M. Agulhon e N. Coulet34, que “Bien qu’Alphonse Ier ne réside pas en Provence, son pouvoir y est fermement établi.”. Totjorn segon H. Débax, «La violence [est] omniprésente», «Le conflit est l’état permanent des relations entre grands», «la violence n’est ni aléatoire ni gratuite; elle se cristallise sur l’élément symbolique, physiquement et institutionnellement, le château, la fortification.». Las guèrras son mai d’incursions e cavalgadas, d’escaramossas qu’un combat vertadièr e organizat entre doas armadas: «les chevauchées s’attaquent aussi aux hommes; non pour les tuer, cela n’est pas de mise au sein de l’aristocratie, mais pour les rançonner.» 35. Cal atacar un castèl, non pas per tuar los òmes que pòdon servir d’ostatges e aital òm pòt ganhar de rescats. 30 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, p. 161/162. Le Roman de Tristan es l'òbra del Normand Béroul. Data de 1170. Lo Tristan de Thomas d'Angleterre data de 1175. Cf. Wikipédia. 32 Cf.: http://labretonnie.forumactif.com/t219-la-guerre-au-xiieme-siecle-les-tournois E: http://www.richardcoeurdelion.fr/la_guerre.html 33 Débax Hélène, La féodalité languedocienne, Xè-XIIè siècles, Presses universitaires du Mirail, Toulouse, 2003. P.11. 34 Agulhon Maurice, Coulet Noël, Histoire de la Provence, Que sais-je, PUF, 2001. P.33. 35 Débax Hélène, Op. cit., p.234-237. 31 20 �L’analisi de G. Gouiran refortís aquela nocion que “seule la fonction guerrière justifie leur existence.ˮ36, es a dire l’existéncia dels nòbles e veirem que un nòble es pus larc e generós en temps de guèrra qu’en temps de patz. Lo cavalièr es l’òme fòrt de la situacion: al sègle XII, es lo batalhador per exceléncia. Es aital qu’apareis la personalitat d’un nòble coma Bertran que vei cambiar lo biais de guerrejar e que sembla nostalgic d’aquelas luchas ont se pòt manifestar la valor d’un cavalièr autentic. Coma o ditz G. Gouiran, Bertran a una concepcion cavaleirosa de la guèrra.37 Aquel òme es plen d’una ardor barbara, d’un vam indomdable; es un baron ferotge que rugís e vibra d’impaciéncia dins sa passion per las armas, lo sang e la guèrra. Per Bertran, segon G. Gouiran, “la bataille selon son coeur, c’est la mêlée générale qui n’exclut pas les beaux coups d’épée du combat individuel de la chanson de geste.ˮ38 Lo vèrs 30 de Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge ont Bertran parla dels “sembel” (“E fai estorn e vouta e sembelh”) evòca los tornegs: “cette image dévaluée de la guerre” ditz G. Gouiran39. Sabèm que los presava pas plan.40 Aqueles acaraments collectius an pas d’enjòc politic. Per el, son puslèu un jòc (ont los senhors podián trobar d’argent e far de presas per s’enriquir) qu’una batèsta vertadièra ont lo cavalièr pòt mostrar sas qualitats de soldat valent e ont deu trobar la glòria e l’onor. Lo vocabulari guerrièr en çò de Bertran es important dins lo sirventés: Be·m platz lo gais temps de pascor. Sas òbras, e aquela en particular, son una mena de manual practic per descobrir los biaisses de guerrejar, los òmes e los luòcs. Per Guillem es çò meteis malgrat una focalizacion sus las personas mai que mai. 4- Los personatges Los Troubadors frequentavan las corts, los personatges citats son doncas de personas conegudas e importantes mas i son nomenats tanben los “segonds cotèls” que son los joglars. Reis e nòbles, amics e enemics. Los personatges en preséncia son los actors de las luchas feodalas, de l’epòca. “Arago, Aragones, Barcelones” son sovent citats pels dos autors: Anfós II rei d’Aragon 36 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 37 Gouiran Gérard, «B. de Born miles in ultima voluntate sua: une conception chevaleresque de la guerre», RLR, La guerre au Moyen Âge, PULM, Tome CXVI, 2012, N°2. P. 347 a 366. 38 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 39 Article de G. Gouiran: Le poète et le prince: le cas Bertran de Born, in Les Troubadours et l’Etat toulousain avant la Croisade. Actes du colloque de Toulouse (9 et 10 décembre 1988), «Annales de Littérature Occitane», CELO/William Blake and Co. Edit.1997. P. 214. 40 Gouiran Gérard, «Bertran de Born: des divertissements au «divertissement». In Bertran de Born, Seigneur et troubadour, Cahiers de Carrefour Ventadour (ISSN 1625-3337), 2009. Trobada de Hautefort 2009. P.73 e P.70. 21 �es l’acusat essencial. “Mataplana”, “Mon Marques”, “Mos Sogres”, es un dels enemics asirats de Guillem que se permet de l’escaisnommar “N’Nas-de-Corn” (v.42, Amics Marques); pasmens es son senhor. Podèm notar que “Mon Sogr’ es tanben Pere de Berga dins Eu non cuidava chantar. Aquò permet a Guillem de parlar de “(Ma) Sogra”, la femna de son enemic, que patís aital del meteis sarcasma que son espós. Los reis nomenats pels dos autors son, d’en primièr, Anfòs II d’Aragon e de Catalonha, comte de Cerdanha, escaisnommat “Lo Cast”, amator de poesias e trobador el meteis (1162-1196). Lo segond, Ricard, Còr de leon, filh d’Enric II, rei d’Anglatèrra, èra aligat amb Anfós d’Aragon. Succediguèt a son paire lo 3 de setembre de 1189. Duscas a 1199 foguèt rei d’Anglatèrra, duc d’Aquitània, duc de Normandia, comte de Peitius e d’Anjó e de Maine. Impausèt pauc a cha pauc sa sobeiranetat suls senhors aquitans e las leis feodalas que gobernavan la societat del Nòrd de França, çò que manquèt pas de descabestrar l’òdi e la revòlta d’aqueles senhors del Sud. Bertran sona son senhor dos còps per son nom e un per l’escais: “N’Òc-e-No” (v. 55, Be·m platz lo gai tems de Pascor). Puèi, jol rèine del rei francés Felip August (1180-1223) los senhors qu’èran independents se faguèron concurréncia amb las poténcias territorialas: comtat de Barcelona, ducat d’Aquitània, comtat de Provença e de Tolosa. Descubrissèm Anfós VIII de Castelha (“reis castellans”, v.33 de un sirventes), rei de 1158 a 1214, se maridèt amb Leonor, filha d’Enric d’Anglatèrra e sòrre de Ricard. Guillem sap destriar sos amics e sos enemics, sap a qual se deu adreiçar per qu’intervengan prèp del rei d’Aragon per èsser liberat de sa preson. Joglars, no’i desconortz ne presenta qualques uns: “N Arnaut, mon cosi” e "N Hugo d’Aveu”, e “N Bascol Romeu” (v.29-30 e 32)41. Tanben son presents los marrits Pons de Mataplana, lo vescomte Folc de Cardona qu’es lo “Vescomt mal apres” (“Vicomte mal éduqué”), “Guillem de Claramon” o G. de Claramunt qu’es un dignitari de Anfós II, conselhièr del monarca (lo trobam tanben dins Amics Marques, amb un quatren supausat èsser Pere de Berga. Aquel Pere de Berga es acusat de pigresa o d’anticatarisme dins l’afar d’Arnautz del Vilar que se conta dins Eu non cuidava chantar. Es un personatge catalan (conegut entre 1173 e 1185) que venguèt manjar a l’ostal de Pere que refusèt de li donar lo peis en luòc de la carn. 41 Segon Riquer M. de, Los Trovadores Historia literaria y textos, editorial Planeta, Barcelona, 1975, T. 2, p.528: aqueles personatges son de cavalièrs aragoneses. “messire Arnaud, mon cousin, et messire Hugues d’Aveu et messire Bascol Romeu,ˮ 22 �Vesèm que Guillem s’apèva sus de detalhs prosaics, de la vida vidanta, per criticar e blaimar. Sabèm que practica l’exageracion d’un element moral o fisic coma per la calva supausada de Mataplana: v. 8, “si fossetz calvs tuich vos virant la rasca” mas que partís totjorn de la realitat.42 Avèm pas rescontrat lo problèma de la golardisa ni de la noiridura en çò de Bertran: las contingéncias materialas e / o alimentàrias semblan pas tafurar lo nòble senhor d’Autafòrt. Las citicas dels desfauts morfologics se tròban pas en çò de Bertran coma dins Guillem que s’apèva sovent, per pas dire totjorn, sus una tara fisica per criticar marridament son enemic. Los joglars Gérard Zuchetto ditz: «Les joglars (du bas latin jocularis, dérivé de jocus: jeu) sont danseurs, bateleurs, montreurs d'animaux, cracheurs de feu… Ceux qui côtoient les trobaires, sont plutôt musiciens, interprètes et mélodistes eux-mêmes. De basse condition dans la société nobiliaire, le joglar a la double ambition de se faire connaître et reconnaître, à la fois par ses confrères poètes et par la noblesse des cours où il chante. Aux XIème et XIIème siècles, les noms de joglar et trobaire désignent le même chanteur et “trouveurˮ»43 Entre los personatges citats pels dos autors son doncas importants los joglars que servisson pas sonque per jogar las utilitats. La particularitat de Guillem es que sovent encarga pas a son trobador de portar son cant. M. de Riquer afirma que “En la obra de Guillem de Berguedà los juglares son algo más que meros recitantes […], como ocurre a menudo entre los trovadores contemporáneos suyos, Bertran de Bòrn, por ejemplo. Guillem de Berguedà encomienda a sus juglares mucho más.”44. Por ejemplo, dins lo sirventés Joglars, no’i desconortz prèga son “Joglars” desconegut de portar una demanda de liberacion al rei. “Raimon de Paz”, lo joglar de Guillem dins Amics Marques, deu èsser de Pau, una localitat de Ampurdan, prep de San Pere de Ròdas, ont los joves cantavan de cançons amb una tonalitat que Guillem manlevèt dins Cantarey mentre m’estau (210, 008a)45. “Papiol” es lo joglar de Bertran (v.54 Be-m platz) que “pudo haber sido un juglar catalan, procedente de Papiol del Bajo Llobregat.”46. 42 Riquer Martin de. "Guillem de Berguedà", dins Història de la literatura catalana. Barcelona: Ariel, vol. I, 1964, p. 86-87. Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971, p.93. 43 Zuchetto Gérard, Petite introduction au monde des troubadours XII ème – XIIIème siècles A l’aube de la litterature moderne… (Editions de Paris «terre des troubadours». e «le livre d’or des troubadours» 1996 et 1998). 44 Riquer M. de, Op. cit.; p.230 -231. «Dans l’œuvre de Guillem de Berguedà les jongleurs ne sont pas seulement de simples récitants comme cela est le cas le plus courant parmi les troubadours de son époque comme, par exemple, Bertran d eBorn. Guillem demande davantage à ses jongleurs.» 45 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, p.147. 46 Riquer M. de, Op. cit.; p.151. «Papiol pourait être un jongleur catalan, originaire de Papiol, région du Bas Llobregat.» 23 �R. de Boysson47, dins Études sur Bertrand de Born: sa vie, ses œuvres, et son siècle, crei que ven d’un castèl eponim, que sas roïnas demòran encara prèp de la vièlha glèisa de Saint Avit Sénieur, dins Peiregòrd. Guillem acaba son poèma un sirventes ai en cor a bastir per una tornada ont s’adreiça a “Mon Tristanˮ es a dire a son amic Bertran mas òm sap pas a qual demanda de li transmetre aquel “chan”. Los joglars son los interprètes de las composicions dels trobadors; son los vectors del cant que van interpretar, recitar, illustrar amb la musica, mostrar a un public. Se passejan d’en pertot: van a las corts, son suls prats batalhièrs… Son los que transmeton las suplicas, las pregàrias, las criticas… a las dònas, als enemics…De còps que i a escrivon sus un pergamin per poder portar melhor los poèmas inventats, “trobats” pels “trobaires”. Aital s’espandisson las novèlas, las istòrias e los recits dels eveniments. 5-Los eveniments Totes aqueles personatges son de personas qu’an participat a d’eveniments locals, regionals, “nacionals”, importants o anodins. Cal pas oblidar qu’es l’epòca de las Crosadas e los “Turcs” fan referéncia a la futura Crosada de 1190 contra los Sarazins “vau m’en als turcs” (v.15 Un sirventés ai en cor a bastir): Guillem se propausa de partir cap a Tèrra Santa. Mas coma o ditz M. de Riquer, òm sap pas plan s’es una trufariá o un projècte vertadièr.48 Sul territòri de çò qu’apelam uèi Espanha, las divisions èran prigondas e las aliganças a geometria variabla segon los interèsses del moment e de cadun. Per Guillem, Castelha èra una amiga, aligada e protectriz, vèrs qual se pòt virar; per contra lo rei d’Aragon èra l’enemic que, marridament, aluenhèt lo poèta de la cort e que s’aliguèt a Sanch VI de Navarra 49 (v. 2 Un sirventés ai en cor a bastir) lo 7 de setembre de 1190 per s’opausar a Castelha. Per mostrar la poténcia d’aquel personatge parla “dal Peiron tro sus en Alemania”: v.36 50 (“de El Padrón jusqu’en Allemagne”): es a dire una part granda del mond crestian. A la mòrt d’Anfós, montèt sul tròn Pèire Ièr (dich “lo Catolic”) qu’es lo rei que coneissèm coma Pèire II d’Aragon de 1196 a 1213. 47 Boysson R. de, Études sur Bertrand de Born: sa vie, ses œuvres, et son siècle, Slatkine, 1973. P. 41. Riquer M. de, Op. cit., p.134. 49 M. de Riquer ditz: «nada justifica interpretar España en el sentido de Castilla y podría sospecharse que está en la acepción medieval de tierras de la península dominadas aún por los moros. […] . Pel vèrs que nos interèssa apond: “nada hay que indique que este «Sanchon» sea un rey”. (“Rien ne justifie la traduction de “Espagne” par Castille et on pourrait penser que le sens est celui du Moyen-Age: des terres de la péninsule dominées encore par les Maures.». «Rien n’indique que ce “Sanchoˮ soit un roi.»). Veire: Riquer, Martin de, Guillem de Berguedà, 1. Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadía de Poblet, 1971. P.135-136. 50 “Peiron” es lo pòrt de El Padrón prèp de Santiago de Compostèla ont arribèron las rèstas de l’apóstol, al sègle IX. 48 24 �Mas l’Istòria a de dessenhs resconduts e, aqueles dos nauts personatges, lor calguèt modificar los accòrdis en 1179. Foguèt signat lo tractat de Cazorla 51 entre Anfós d’Aragon e Anfós VIII de Castelha per decidir de la reparticion dels futurs territòris reconquistats suls Arabs al Sud de la peninsula. Jà al sègle XI, de 11000 a 1035 lo rei de Navarra Sancho aviá ressarrat los ligams amb Aquitània, Gasconha, per de maridatges e de relacions culturalas: "Las relaciones entre las cortes señoriales de Francia y España eran íntimas; las relaciones matrimoniales, continuas". Guilhem VIII maridèt sas doas filhas amb Anfós VI de Castelha e amb Pèire I d’Aragon. Lo quite trobador Guilhem IX maridèt sa filha amb lo rei aragonés Ramiro II lo Monge. Los escambis èran frequents: las relacions politicas coma las luchas per ajudar Anfós Ièr d’Aragon contra los Arabs Almoravides que volián prene Saragossa en mai de 1120. 52 Bertran de Bòrn coneis l’istòria e los personatges del país de son amic Guillem. An lo meteis contemptor: Anfós II. Fa allusion a Gaston VI de Bearn (1173-1215), opausat el tanben als Plantagenèst, quand ditz que li contèt una aventura que ne sèm pas plan segurs (v. 27-32 Quan vei), a prepaus del rei d’Aragon: “Gastons cui es Bearns e Paus Mi trames sai novas comdar Que de sos pres pres esmenda Del rei, que-ls i degra liurar, E volc en mais l’aver portar Que homtotz sos pres li renda”53 Sabèm que las relacions entre Gaston e son sobeiran d’Aragon èran pas totjorn suaudas.54 Lo trobador se servís d’unas istorietas, de contaralhas o petòfias que se disián suls nòbles aragoneses o castelhans: Castellot, Artuset, “Peires Roïs”… Lo segond sirventés contra Anfós II es plen de contes que son amic o d’autras personas li an raportats. Coma Guillem, Bertran prèsta una aurelha plan atentiva als “cosseills” (v.4, Amics Marques) e a çò que li “comdet de sos vassaus” [un vassal d’Anfós que deu èsser… Guillem, de segur] (v. 18, Quan vei). Aquel sirventés es plen de maldisenças contadas, raportadas: v. 27-28 e 33: “Gastons […] Mi trames sai novas comdar”; “Que so m’an dig de lui joglar”.55 51 Lo 20 de març de 1179, dins la vila de Soria (Castelha) Anfós II d’Aragon e Anfós VIII de Castelha signèron aquel tractat per se partatjar los territòris reconquistats suls Sarrasins al Sud d’Espanha. 52 Menéndez Pidal Ramòn, Poesía árabe y poesía europea, Colección Austral, Espasa-Calpe, S.A., Madrid, 1963. P. p.37. 53 «Gaston, à qui appartiennent le Béarn et Pau, m’a envoyé quelqu’un pour me conter des nouvelles: Alphonse a reçu du roi une rançon pour ses prisonniers, afin que Gaston les délivre, et il a mieux aimé emporter l’argent que de recouvrer là-bas tous ses prisonniers.». [Les traductions sont de G. Gouiran.] 54 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P.493. 55 «un de ses vassaux m’a conté», «Gaston m’a envoyé quelqu’un pour me conter de nouvelles», «voici ce qe m’ont dit de lui les jongleurs». [Les traductions sont de G. Gouiran.] 25 �Aquela creacion de “méfaits invérifiables”56 auriá poscut èsser grèva per Bertran se compreném çò que conta de Peire Joglar dins Quan vei pels vergiers desplegar: “Peire Joglar saup mal pagar, Que·l prestet deniers e cavaus, Que la vella que Fons-Ebraus Atent lo fes tot pesseiar;” (v.41 a 44) La vièlha poiriá èsser la rèina Alienor que lo personatge auriá criticada e s’en seriá penedut. Aital pòt fargar una mena de legenda negra, bastir una messorga coma l’acusacion contra Anfós de galavarditge: “el non a soing mas que s’engrais / e beva” (v.21-22 Pois lo gens terminis).57 Es semblabla messorga la del deseretatge de “Jaufres” (v. 23 Pois lo gens terminis): “…per Rossillones Don fo deseretatz jaufres”.58 En realitat, lo comtat de Rosselhon passèt al rei d’Aragon per çò que lo filh de Jaufré moriguèt sens descendéncia. “Peires Roïs”, del vèrs 49, es un cavalièr de Navarra, Pedro Ruiz de Azagra, senhor de la fortalesa de Albarracín, que venguèt a Bordèu en 1170 amb l’ambaissada d’Anfós VIII, per acompanhar sa nòvia, Alienor / Lenor, filha d’Enric II. M. de Riquer pensa que poguèt rescontrar Bertran e li donar d’informacions sul rei d’Aragon qu’el tanben odiava. 59 Los “Catalans” e “Laraus” (v. 57-58, Quan vei pels vergiers desplegar) son los òmes de Pèire de Lara, un senhor castelhan poderós. En 1183 la vescomtessa Ermengarda e Pèire faguèron aligança amb los Aragoneses e Catalans quand lo rei d’Aragon ajudèt Enric II contra sos vassals aquitans revoltats. Aqueles èran sostenguts per un rival vièlh: Raimon V de Tolosa. Lo personatge apelat “Sanzo” del vèrs 20 (Pois lo gens terminis) es lo fraire d’Anfós, encargat d’administrar Provenza (“Proensa”) après l’assassinat de Raimon-Berenguer (fraire el tanben d’Anfós) per un partidari de Raimon V. E las marridas lengas acusèron Anfós d’aquel acte malgrat sa venjança violenta. 56 Article de G. Gouiran: Le poète et le prince: le cas Bertran de Born, in Les Troubadours et l’Etat toulousain avant la Croisade. Actes du colloque de Toulouse (9 et 10 décembre 1988), «Annales de Littérature Occitane», CELO/William Blake and Co. Edit.1997. P.217. 57 Les traductions sont de G. Gouiran. «Car lui, il n’a pour souci que de s’engraisser et de boire» 58 «…en Roussillon où Geoffroy fut dépouillé de ses biens.» 59 Gouiran, Gérard, op. cit., p.496. 26 �Lo vèrs 44 “rei apostitz” fa allusion a una accion del rei aragonés. Bertran acusa Anfós d’aver mancat a sa paraula. Lo lexic de la traïson e del perjuri es important dins aquel sirventés Pois lo gens terminis per blaimar Anfós d’aver pas tenguda la promessa de se maridar amb Sancha de Castelha e d’aver volgut esposar Eudokia (Eudoxie), neboda de Manuel Ièr Comnène, emperaire de Bizanci (1118-1180). 60 La dòna faguèt lo viatge mas las idèas d’Anfós avián encara cambiat quand arribèt la jove femna. Es per aquò que se maridèt amb Guilhèm VIII de Montpelhièr. G. Gouiran ditz que pas jamai lo rei despolhèt “l’emperairitz”. Mas aquela aventura foguèt per Bertran l’escasença de far pròva d’una marrida fe perfiècha per criticar son enemic. Es aital que practica Guillem amb Pons de Mataplana! Per acabar amb la marridesa de Bertran que vòl, que que ne vire, far d’Anfós un rei aunit, avèm la cobla V ont parla de “Garsia Ramitz” (v. 37). Fa referéncia a d’eveniments istorics fòrça complicats ont se farguèron las aliganças entre Navarra, Castelha e Aragon, que, puèi, se copèron mas aquí servisson a Bertran per far creire que lo rei d’Aragon ocupava un sèti que li èra pas degut. Seriá un usurpaire. Se los desfauts criticats son puslèu fisics dins Guillem, l’acusacion de traïson es presenta tanben e pesuga dins Bertran. Sonque sul plan de l’istòria podèm afirmar que lo lexic dels noms pròpris a un ròtle important per crear una legenda negra e difamar un personatge, en particular dins los dos primièrs sirventés de Bertran, coma o fa Guillem contra Pere de Berga, Pons de Mataplana... Los eveniments son pus anecdotics, an pas l’ample, lo buf de l’Istòria coma per Bertran e servisson mai la mesquinariá de Guillem. 2. La geografia Dins los noms de luòcs que cita Guillem podèm legir una mena de mapa61 del país ont se debanan l’Istòria e los eveniments. Per exemple, quand parla de la “cort de Barselona” (v. 22, Eu non cuidava chantar): la region de Catalonha èra del rei Anfós II. Las allusions: “de Tortoz’a Narbona” (v.23 Eu non cuidava chantar) e de “Tortosa als portz” (v. 13 e 14 Joglars) marcan los limits, las raras de la zòna d’espandiment del poder o de la lenga; los “portz” son los pòrts, los passes dels Pirenèus. Es a dire que nos mòstra una region que va de la mar a la montanha. Tortosa es, uèi, una vila importanta de Catalonha, dins la província de Tarragona mas, a l’epòca dels trobadors, èra pas en tèrra crestiana. Aparteniá encara als Sarazins. 60 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P.472. 61 Veire Annèxe 2, p.94 Mapas 27 �“Sardaigna” (v. 26 un sirventés ai en cor a bastir) es Cerdanha que lo vescomtat de Berguedà fasiá partida del comtat. A aquel moment lo comte de Cerdanha èra rei. Raimon-Berenguer IV lo Sant (1131 – 1162), prince d’Aragon per son maridatge amb Petronila d’Aragon en 1137 èra comte de Cerdanha e foguèt lo “paire” de l’union de Catalonha e Aragon. Presava mai lo títol de comte de Barcelona e foguèt lo darrièr a se nomenar aital. Son filh Anfós causiguèt d’èsser apelat rei d’Aragon. “Melgur” e “Somieras” son doas vilas que, uèi, son dins Erau (Mauguio) e Gard (Sommières), es a dire qu’èran de lenga d’òc a aquela epòca tanben. P. de Mataplana i se trobava en decembre de 1172 amb la cort de Anfós II e i perdèt tres dents (v. 8-12 Cansoneta) dins un torneg: “Marques, ben aion las peiras a Melgur depres Someiras on perdetz de las denz tres; no·i ten dan que las primeiras i son e non paron ges.ˮ 62 Los noms citats per Bertran evòcan tanben de luòcs de Catalonha e d’Aragon o de Castelha: “Rossilhones”, “Alaves”, “Castrasoritz”, “Arago”, “Besaudunes” (Pois lo gens terminis, v. 49-50.). Lo fraire del rei d’Aragon, Ramon Berenger foguèt assassinat per un òme de Raimon V de Tolosa. E se lo rei se vengèt, pasmens, Bertran e maites lo creseguèron colpable. D’autres noms evòcan de luòcs de tornegs o de personas que coneguèt Guillem: Sailforas, Savasona dins lo ròdol de Vic. Podèm legir de noms coneguts coma Berga, Cardona, Vic e aital situar un pauc melhor los luòcs dels espleits de nòstre trobador e eròi. Pierre Bonnassie 63 titola una part de son article «Emergence de la Catalogne (VIIIè – Milieu XIIè siècle)»: «Les Catalans et les autres. Une longue fidélité occitane». Nos ditz que los ligams amb lo demai del mond iberic son tèunes e que los de Barcelona acceptan, gaireben a sas pòrtas, dos emirats musulmans: Lleida e Tortosa. 62 «Marquis, bénies soient les pierres de Mauguio, du côté de Sommières, sur lesquelles vous avez perdu trois de vos dents; ce n’est pas grave, car ces pierres y sont toujours et ça ne se voit pas.» 63 Article de P. Bonnassie in Bennassar Bartolomé, Histoire des Espagnols, VIè-XXè siècle, Paris, Robert Laffont, 1992. P. 152 a 175. 28 �64 Lo país occitan es privilegiat dins las relacions amb Catalonha e Aragon reunits en 1150. Es una tèrra rica, de cultura anciana, sòrre de Catalonha per la lenga e las costumas: “Les Pyrénées ne sont pas une frontière (le Roussillon, le Vallespir, le Conflent, le Capcir sont de souveraineté et de peuplement catalans), et, pas davantage les Corbières.” Los comtes de Barcelona, de Cerdanha, de Besalú, d’Empurias an de rasigas occitanas e se maridan amb de filhas de païses que son uèi Occitània: “la Rouergate Ledgarde, l’Auvergnate Aymerud, la Carcassonnaise Ermessend, la Limousine Almodís [la femna de Raimon- Berenguer Ièr de Barcelona (1035-1076)], e la Provençale Douce… qu’es l’esposa de Raimon-Berenguer III”65. Lo v.13 de Pois lo gens terminis floris parla de la region d’aquel Raimon-Berenguer. Sabèm que, al sègle XII, Milhau èra “catalanò-aragonesa”66: los reis d’Aragon i avián una torre. Es un pauc evident que totas aquelas aliganças, aquela dominacion catalana sul Miègjorn qu’èra puslèu Tolosan (“Tolza”: v. 25, Pois lo gens terminis floris) manquèron pas de soslevar de luchas fratricidas e de conflictes de poder, duscas a la mòrt a Muret de Pèire II en 1213. 64 Michelin, Atlas routier Espagne-Portugal, 1993. P.18. Nascut a Rodés, possedissiá en mai de Provença, lo vescomtat de Gavaldan, de Milhau, de Carlat: v.13 de Pois lo gens terminis floris de Bertran de Bòrn. Veire genealogias, Annèxe 2, p.95. Cf. Article de P. Bonnassie, p.174. 66 Cf. Article de P. Pallier: “Quand Milhau èra catalanò-aragonesa”, dins la revista del Grelh Roergàs. Canta-grelh, N° 98 de decembre de 2013, P.9 e 10. 65 29 �3. Intratextualitat, semblanças e diferéncias. Se de semblanças son de notar entre los tèxtes dels dos trobadors, de còps trobam dins las òbras de cadun de resson de l’òbra de l’amic: 1. Bertran de Bòrn e G. de Berguedà escrivon amb lo còr: lo títol del Catalan es clar: Un sirventes ai en cor a bastir; e lo Lemosin nos ditz: “m’es vengut en cor […] de far un novel sirventés” (v.3/4 de Pois lo gens terminis floritz). Trobam aquela mena de mimetisme de far un sirventés tanben dins lo vèrs 7 de Cant vei pels vergiers desplegar: “Adoncs voill un sirventes far”. Pois lo gens terminis floris (80, 32) e Quan vei pels vergiers despleiar” (80, 35): son dos sirventés fòrça violents de B. de Bòrn contra lo rei d’Aragon, Anfós. Renovèla sa critica mordenta amb Quan la novela flors par el verjan67 que manda a sos amics catalans per los mercejar del plaser que li donèron de poder atacar d’un biais poetic sos enemics. Lo vèrs 20 de Quan la novela flors par el verjan: “Nostre baro lo senhor de Bordel”, sembla un “copiar-pegar” del vèrs 22 de Guillem dins Un sirventés ai en cor a bastir: “reis que ten Bordels e Blaia”. Totes dos reconeisson lo rei Ricard. Lo v. 45: “non donet colp ni pres” d’Amics Marques e lo vèrs 46 “q’om non es pros qui ses colps tera pert” de un sirventes de Guillem son similares al v.30 de Bertran dins Be·m platz lo gais temps de pascor: “tro qu’a maints colps pres e donatz.”, e al vèrs 39 de Bel m’es: “Velhz es quan vol un jorn en patz estar”. 2. Los tèxtes se respondon al dintre d’un meteis autor: “no·m tenra dan” dins Joglars, no·t desconortz (v.7) e “no·i ten dan” de Cansoneta leu e plana (v.11). Lo v. 21 de Joglars, no·t desconortz: “mas los maritz aon” conten la meteissa idèa que lo v.26 de Amics marques: “cel qe·ls maritz escogossa”. Dins Cansoneta leu e plana, lo v. 31:“de brajas de cortves” fa allusion, coma lo v.13 de Amics marques, a las bragas, un vestit que pòt protegir o mostrar la riquesa o la pauretat d’un òme. E aquí es un instrument per aumentar l’impression de ridicul que dona l’òme descrich. Lo v. 45 d’ Amics marques e lo v. 21 de un sirventés ai en cor a bastir parlan d’una durada de 5 ans: “cinc anz”. Una servís per evocar un temps de patz e l’autra per marcar lo temps de fidelitat a Ricard. 67 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P. 155 e 157. Veire Annèxe 2, p. 85: es un document fòra de nòstre estudi. 30 �Lo v. 45: “non donet colp ni pres” d’Amics Marques es similar al v.39 de Bel m’es quan vei chamjar lo senhoratge (B. de Bòrn): “Velhz es quan vol un jorn en patz estar” e la tornada de Be·m platz: “Dire qe trop estai en patz”. Se nòta la posicion comuna fàcia a la necessitat de se batre per un rei o una personalitat. Ricard èra tròp demorat en patz: “trop estai en patz” (v. 56). E se Bertran o escriu pas coma son amic, lo sens es lo meteis: “anz ten per fol qui sas armas l’afolla” (v. 48 de Amics Marques). Es pus grossièr Guillem mas lo conselh de Bertran es pus clar e tecnic: “metetz en guatge / chastels e vilas e ciutatz / enans qu’usquecs no·us guerrejatz.” (v. 51 a 53). Lo v. 5 de Can mi perpens ni m’arbire dona lo mot: “torz” que Guillem emplega dins lo v. 5 (“tort”) de Un sirventes ai en cor a bastir; lo sens es aquel de reconèisser un tòrt fach dins lo passat. Mas se Bertran exprimís un sentiment de pentiment i a pas cap de contricion per part de Guillem. 4. Intertextualitat Se los Pirenèus son pas una confinha entre Catalans e Aquitans o Provençals, existís pas tanpauc de barrièra impermeabla amb la lenga del Nòrd de França. Bertran coneguèt los “trobaires” e lo dialècte picard de Conon de Béthune68. Sens parlar de “recepcionˮ (son puslèu contemporanèus los dos òmes) podèm veire de ressons de Bertran dins Conon de Béthune69. El tanben a compausat doas cançons de crosada, pauc de temps abans de partir per la tresena dins la qual luchèt. Son los poèmas Ahi, amours, con dure departie (R.1125) e Bien me deüsse targier (R.1314) 70 que lo segond vèrs ditz: «De chançon faire et de mos et de chans» que semblan plan al sirventés de Bertran Quan la novela flors par el verjan (BEdT 080, 034), coma o senhala G. Gouiran. Dins «Les comptes rendus des scéances de l’Académie des Inscriptions et BellesLettres»71, Ernest Hoepffner presenta un article: «Un ami de Bertrand de Born, “Mon Isembartˮ» ont ditz que Bertran e Conon se coneguèron pas personalament, s’escriguèron e l’òbra de l’un se sentís dins l’òbra de l’autre. 68 Es un trobaire, “trouvère” de lenga picarda, nascut vèrs 1150 dins Artois que moriguèt en 1219 o 1220 a Constantinòpla. Es conegut per sas cançons d’amor e de crosada: participèt a las 3ena e 4ena ont joguèt un ròtle politic important. Cf. Conon de Béthune, Les Chansons de Conon de Béthune (compos. 2e tiers XIIIe; 1ère éd. 1870), éditées par Axel Wallensköld, Paris, Librairie ancienne Honoré Champion, CFMA, 1921. Cf. Annèxe 1, P. 92: Carte des dialectes dans la France médiévale. 69 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P.xliii e xliv. 70 Cf. Annèxe2. P. 89 a 91. 71 Hoepffner Ernest, «Un ami de Bertrand de Born, “Mon Isembartˮ» in Comptes rendus des scéances de l’Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, 89è année, N° 3, 1945, pp.318-321. http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/crai_00650536_1945_num_89_3_77865.pdf 31 �Afortís: «l’intensité et la vivacité des rapports littéraires qui étaient déjà établis entre troubadours et trouvères». Isembart es lo nom d’un eròi conegut dins una cançon de gèsta de la region artesa, país de Conon. Un pauc pus tard, Peire Cardenal manlevèt l’estrofisme e la musica de 5 pèças de B. de Bòrn72. Escriguèt un sirventés titolat Un sirventes ai en cor que comens (335, 065). E d’autres que lo titol es de la meteissa bastison. Es estat un autor de sirventés violents contra la Crosada. G. Gouiran comenta lo vèrs 31 de Be·m platz lo gais temps de pascor: “Peire Cardenal, dans son sirventès n° 23 «Tendas e traps, alcubes, pabelhos» [335, 056] […] emprunte également certaines expressions de la chanson n° 37 [Be·m platz lo gais temps de pascor], ainsi il écrit: “Massas e brans e escutz de cartiersˮ.»73 Un autre Pèire, Vidal aquel, empleguèt un imatge identic quand escriguèt: «E quan sui en caval armatz». Dins sos poèmas “Baro Jesu qu’en crotz fo mes” (BEdT 364, 008) e “Car’amiga, douss’e francaˮ (BEdT 364, 015), ataquèt del meteis biais que Bertran dins lo vèrs 16 de Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge: “Es velha quan trop volha parlar”74: “Velha rica tenh per manca, Quant a poder e no dona Et acolh mal e peitz sonaˮ Pretz la meins que s'era ranca.75 (Car’amiga, douss’e franca) “Domnas velhas non am eu ges, Quan vivon descauzidamen Contr' Amor e contra joven ; Quar fin paratg' an si mal mes, 52 Greu es de comtar e de dir E greu d'escoutar e d'auzirˮ (Baro Jesu qu’en crotz fo mes) Totjorn dins la tèsi de G. Gouiran, òm tròba que, dins lo darrièr tèxt de Bertran, Can mi perpens ni m’albire, es G. Faidit que manlevèt d’idèas e d’expressions; la ditologia del v.1 es presenta dins lo vèrs: “Que tant m’es bos quan mi pens ni m’albire” (BEdT 167, 037). La fragilitat dels esfòrces quand ven l’ora de daissar lo mond de la tèrra es evocada dins lo poèma “Fortz cauza es que tot lo major dan” (v.22-23; BEdT 167, 022).76 72 in http://www.cardenal.org/musique.htm «La musique dans l’oeuvre de Pierre Cardinal». Gouiran Gérard, Op. cit., p.744. 74 Gouiran Gérard, Op. cit., p.762. 75 «Je regarde une vieille riche comme une infirme, si elle a la richesse et ne donne rien, si elle fait mauvais accueil et se montre pire dans ses invitations ; je la prise moins que si elle était boiteuse» «Je n'aime pas les vieilles femmes, quand elles vivent d'une manière peu convenable, contraire aux lois d'Amour et de jeunesse ; elles ont tellement mis bas la vraie noblesse [des senti- ments] qu'il est pénible de le raconter et de l'entendre.» 76 Gouiran Gérard, Op. cit., p.808 -811. 73 32 �Trobam de tròces identics dins las òbras dels trobadors mai coneguts del moment. Per exemple, avèm: -de Bernart de Ventadorn: Quan la vertz fol ha s'espan. Quan l'erba fresca elh folha par. Quan par la flors jostal vert folh. -de Gaucelm Faidit: Quan la folha sobre l'arbre s'espan -de Giraud de Bornelh: Quan creis la fresca flors els rams -de Marcabru: Pois s'enfolhisson li verjan. Es doncas mai dins la dobertura primaverenca e lo topos del temps polit que los trobadors se son “copiats” los uns los autres. Pel sirventés, cada autor s’es inspirat de son país, de son istòria e de sos òdis personals qu’a mesclats a sa cultura e educacion o situacion personala per fargar de tèxtes de lenga agusada, vertadièras armas de ponh que los joglars portavan als amics e enemics respectius. Per Guillem, sabèm que se liguèt d’amistat amb un trobador occitan: Aimeric de Peguilhan, de Tolosa, que s’èra recaptat en çò de Guillem après 1185. Li faguèt jogar lo ròtle de joglar77, e debatèt amb el dins lo poèma De Berguedan, d’estas doas razos (20, 10). Dins las sorgas de la cultura trobadorenca de Guillem trobam que s’inspirèt d’una melodia anciana, d’un trobador catalan sonat Ot de Moncada. 78 Las nòtas del sit: www.rialto.unina.it dison que M. de Riquer crei que per la cançon Chanson ai comensada (210,7), Guillem s’es inspirat d’un sirventés de Marcoat (BEdT 294,2; Frank 91:16) que presenta un esquema rimic identic.79 77 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.154. 78 Cf. Chabaneau Camille, Les Biographies Des Troubadours en Langue Provencale. Privat. Toulouse. 1885. books.google.fr/books?id=r-8DiWVD-joC Veire tanben un article dins cultureandorra.andorrablog.com/files/.../les-troubadours-roussillonnais.p... «Si nous écoutons le troubadour Guillem de Bergadà, (...1138-1192…) « Chanson ai comensada, que seré loing cantada, en est son vieil antic que fetz N’Ot de Moncada ans que peira pausada fos e’l cloquer de Vic » il utilise une mélodie de Ot de Moncada écrite avant que ne fut pausé le clocher de Vic. La cathédrale de Vic fut consacrée en 1038, et le clocher posé plus tard…ce qui nous fait supposer que la chanson est une vieille histoire en Catalogne. Elle connut des poètes brillants comme Guillem de Bergadà, Guerau de Cabrera, Guillem de Cabestany, Ramon Vidal de Besalú, Cerverí de Girona... et des rois troubadours comme Alfons I (1152-1196).» Cf. Manuel de Montoliu i de Togores La llengua catalana i els trobadors Alpha, Barcelona 1957, p.91. Es lo primièr dels 8 volumes que forman la seria de "Les grans personalitats de la literatura catalana". Manuel de Montoliu (Barcelona, 1877 - Tarragona, 1961). Critic literàri, assagista e traductor. 79 Cf. http://crm.revues.org/12764 Troubadours mineurs gascons du XIIe siècle, édition critique bilingue avec introduction, notes et glossaire par Ricardo Viel, Paris, Champion (« CFMA » 167), 2011, 246p. ISBN 978-2-7453-2197-8 Référence électronique Bill Burgwinkle, «Troubadours mineurs gascons du XIIe siècle, édition critique bilingue avec introduction, notes et glossaire par Ricardo Viel», Cahiers de recherches médiévales et humanistes [En ligne], 2011, mis en ligne le 12 octobre 2012, consulté le 12 janvier 2014. URL: http://crm.revues.org/12764 33 �Ricardo Viel, dins son obratge, ditz que Marcoat80 es l’exemple lo mai ancian de criticas e satiras fissairas dins los tèxtes vièlhs que passèron a la posteritat dins los sègles seguents. M. de Riquer pensa que, benlèu, un vèrs decasillacic de Guillem a pogut influenciar un vèrs endecasillabic de Dante coma sembla aparéisser dins una version: «Recordemos la possible influencia de un verso de Guillem de Berguedà sobre otro del Purgatorio de Dante.»81 Se vesèm de relacions entre los tèxtes de Guillem e de Bertran, òm pòt trapar d’influéncias amb d’autres trobadors de lor temps coma, per exemple, sul tèma del senhal. “Fraire”es un senhal que permet d’identificar Guillem en çò de Peire Vidal que l’a emplegat per s’adreiçar a Anfós d’Aragon.82 Malgrat aquel biais de dire, los dos autors èran pas totjorn del meteis vejaire sul “bon reis”. Es lo tèrme utilizat per Bertran dins son cant d’adieu, quand s’adreiça a Guillem: «Fraire, per pauc loncs acorz No nos fes trop tart assire!» Los dos amics an cantat las meteissas dònas, an agut de plasers identics dins la vida, an odiat ferotjament lor enemic comun: tot aquò podiá pas far mens que de crear de ligams fòrts entre eles malgrat las pichonas diferéncias de situacion sociala e geografica... L’analisi de Alfons Serra-Baldó83 sembla plan justificada: “Les seves composicions satiriques (sirventesos), tot i ésser “tan ciniques com les de Guillem de Poitiers i més sanguinàries que les de Bertran de Bornˮ, com vol Milà 84, ens el mostren maldisent i llagoter alhora, peró plen de vida i d’energia;” L’amistat es una causa mas òm pòt veire que las relacions foguèron tanben literàrias e l’estudi de la metrica es un mejan de concretizar aquela impression de fraternitat. Veire Riquer, M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.190-191 e 212 (nòta 10). 80 “Marcoat (1150) is the earliest example of biting personal invective and satire in the romance vernaculars, a form which will became more popular in the following centuries”. Cf.: Bill Burgwinkle, « Troubadours mineurs gascons du XIIe siècle, édition critique bilingue avec introduction, notes et glossaire par Ricardo Viel », Cahiers de recherches médiévales et humanistes [En ligne], 2011, mis en ligne le 12 octobre 2012, consulté le 17 mai 2014. URL : http://crm.revues.org/12764 81 Riquer M. de, “Guillem de Berguedà”, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.120/121 e 258. 82 Riquer M. de, Op. Cit., P.162. 83 Serra-Baldó Alfons, «Guillem de Berguedà», in Els Trobadors, Barcelona: Barcino, 1934, 2010, p.118. 84 Manuel Milà i Fontanals: filològ, letrat e escrivan catalan, nascut en 1818 e mòrt en 1884. Foguèt un element viu del movement de la Renaixença. Milá y Fontanals Manuel, De los trovadores en España, Jacinto Verdaguer, Barcelona, 1861. 34 �III. Rimas e ritmes L’estudi dels esquemas rimics e ritmics que seguís, es manlevat al trabalh important e preciós de István Frank: Répertoire métrique de la poésie des troubadours que permet una coneissença aprigondida sul plan tecnic de las òbras causidas pels dos autors. Es un pauc coma la carta d’identitat de cada poèma. 1. Esquemas 1. 1. Bertran de Bòrn La tèsi de G. Gouiran prepausa una lista de 93 rimas diferentas dins totas las composicions de Bertran, çò que lo far vesinar amb las de Guillem: segon M. de Riquer son “cien rimas usadas por Guillem de Berguedà”.85 Pois lo gens terminis floritz BEdT 080, 032 Frank 706 sirv.7 u 9 7 coblas unissonantas: itz, ais, es, ur; a8 b8 b8 a8 c8 d4 d8 a8 a8 La tonalitat es un pauc identica a la de Cansoneta leu e plana de Guillem de Berguedà e lo vocabulari sembla imitar Amics Marques. Podèm pensar que B. de Bòrn vòl “far un novel sirventes” mentre son amic a “en talan autr’a faire” [una autra “cansson”]. G. Gouiran ditz que existisson doas poesias amb lo meteis esquema; una es de Gaucelm Faidit (167, 59) 86 Quan vei pels vergiers desplegar BEdT 080, 035 Frank 539 sirv. 8 u 8, 1-4 8 coblas unissonantas: ar, aus, enda; a8 b8 b8 a8 c7’ a8 a8 c7’. Una tornada. Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge BEdT 080, 007 Frank: 382 Sirventés 5 d 8 1-4 5 coblas doblas: a10’ b10 a10’ b10 c10 c10 d10 d10; a: atge, b: os [I, IV –V] / a [II, III], c: elh; d: ar. La pèça 80, 020: Ges de far sirventés no·m tartz es similara, ditz G. Gouiran.87 L’estrofisme evòca lo sirventés de G. de Berguedà Reis, s'anc nuill temps foz francs ni larcs donaire (PC 210, 1788. Es un poèma de 4 coblas unissonantas de 8 vèrses e una tornada de 4. (a b a b c c d d; -10' 10 10' 10 10 10 10 10). 85 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, Estudio histórico, literario y lingüístico. p. 225. Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P.clvi. 87 Op. Cit., P.cliii e clxii. 88 Annèxe 2. P.88. 86 35 �Be·m platz lo gais temps de pascor BEdT 080, 008a Frank 424 sirv. 5 u 10 2-3 5 coblas unissonantas: or, ir, atge, atz; a8 b8 a8 b8 c6’ d8 d8 c6’ d8 d8. Una tornada Segon G. Gouiran, i a 10 pèças mai amb lo meteis esquema rimic.89 M. de Riquer ditz de Be·m platz90 que sembla imitar la pèça de G. de Bornelh (242, 051) 91: “El presente sirventés parece imitar la canción “No posc sofrir c’ a dolor”. Can mi perpens ni m’albire BEdT 009, 019 Frank 550 cant religiós; 5 u 9 5 coblas unisonantas amb doas tornadas. ire, enh, ortz. a7’ b7 b7 a7’ c7 c7 a 7’ a7’ c7. Mot refranh al vèrs 9: «mortz». Aquel document es atribuit a Aimeric de Belenoi per la BEdT e per Frank. Mas Gérard Gouiran dins sa tèsi e Jean-Pierre Thuillat dins son trabalh 92 nos dison, en s’apevant sus d’autras recèrcas, que correspond totalament a B. de Bòrn: «Stanislaw Stronski a magistralement démontré que ce texte ne pouvait avoir été écrit par personne d’autre que le sire d’Hautefort, […].Pour sa part, Gérard Gouiran affirme que Bertran n’a pu composer cette poésie qu’entre la fin de 1195 et le début de 1196.» 1. 2. Guilhèm de Berguedà M. de Riquer93 dins son estudi comparatiu entre B. de Ventadorn, A. Belenoi, G. de Bornelh e A. Daniel, ditz: “27 de las cien rimas usadas por Guillem de Berguedà […] ofrecen, en principio, una evidente originalidad, pues no figuran en los rimarios de los otros trovadores.” Es a dire que dins l’òbra del Catalan mai d’un quart de las rimas son originalas e pas comunas amb los autres trobadors. Riquer apond que “mas del cinquenta por ciento del estrofismo empleado por Guillem de Berguedà acusa una gran originalidad.”94 Gracias a M. de Riquer sabèm que Guillem èra un virtuòsa de la metrica, que creèt esquemas imitats per d’autres trobadors.95 Eu non cuidava chantar BEdT 210, 11 Frank 284 sirv. 4 u 8; ar, ia, ona Coblas unissonantas: a7 b6’ a6 b6’ a6 c7’ c7’ a7; una tornada. 89 Op. Cit., P.clxi. Riquer Martín de, Los Trovadores Historia literaria y textos, editorial Planeta, Barcelona, 1975, T. II, p.740. 91 Annèxe 2. P. 82. 92 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. -Thuillat Jean-Pierre, Bertran de Born, Histoire et légende, ed. Fanlac, Périgueux, 2009. 93 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, op. cit. p.223 a 225. 94 Op. cit., p.213. 95 Op. cit., p.247. 90 36 �M. de Riquer ditz que se coneisson 2 poèmas coma aqueste e que B. de Bòrn imitèt la composicion dins la pèça 80, 39: “Senher En coms a blasmar” 96 (-a b a b a c c a, -07 06' 06 06' 06 07' 07' 07) amb 6 coblas unissonantas e una tornada de 3 vèrses e ont la rima –onha remplaza la rima catalana –ona. Segon el, es un esquema pauc freduent mas existís una similitud dins l’esquema metric e rimic e tanben la melodia: Bertran escriguèt Senher en coms a blasmar pauc après la mòrt del rei jove, lo 11 de junh de 1183 e Eu non cuidava chantar data de 1170 e 1175. 97 Joglars no·t desconortz BEdT 210,12 Frank 301; sirv. 5 d 7; -es, -eu, -i, -o, -on, -or, -ortz. Coblas doblas: a6 b6 a6 b6 b6 a6 b6. Es l’unic exemple de composicion amb de vèrses exasillabics masculins. Sirventés contra Ramon Folc de Cardona. M. de Riquer ditz que: “Puede existir la leve posibilidad de que el sirventés de Bertran de Bòrn “Rassa, mes mi son primier” (80, 36; edición Appel, pág. 45; -a b a b b a b, -07 07' 07 07' 07' 07 07'), fechado en 1183 […], en versos de 7 sílabas, imite este esquema de Guillem de Berguedà.”98. Es possible que lo trobador lemosin se siague inspirat de son amic per fargar son poèma, après la pèrdia de son castèl.99 Cansoneta leu e plana BEdT 210, 8 Frank 123 sirv. 5 s 7; -ana, -eiras, -es, -ia, -iga. Coblas singularas: a7’ a7’ b7 a7’ b7 b7 b7. Notam la constáncia de la rima b: “es”, dins totas las coblas. Aquel poèma conten 5 rimas e doas son sonque de G. de Berguedà: -eiras e –iga. L’estructura rimica fa rimar entre eles los vèrses femenins e masculins. I a una mena de refranh dins los vèrses 7 e 8: “Marques” e “ples e aqueles mots son repetits 6 còps cadun. La repeticion dels dos vèrses dona una impression de rapiditat, de (falsa) leugeretat que s’endeven plan amb lo títol e refortís mai la volontat de se trufar. Es un sirventés malgrat la tonalitat e lo primièr mot: “cansoneta”. M. de Riquer nota que Giraut de Bornelh comença doas composicions amb de mots “copiats-pegats” a la cansoneta joiosa del Catalan100: Aital chansoneta plana, 242, 4, a b c c d d e - 07' 07 07 07 07 05 04 e Leu chansonet’e vil: 242, 45: a b b c c b b d e d; -06 06 06 06 06 06 06 06 04 06. Una poesia de Raimon de Miraval comença aital tanben: “Tal chansoneta farai / Ab sonet leugier” (406, 41). Lo protegit de G. de Berguedà, Aymeric de Peguilhan, (10, 34 Maintas vetz sui enqueritz), escriu un poèma ont se legís lo mot “chansoneta”;e es compausat amb una majoritat de mots femenins. 96 Annèxes 2. P. 84. Aquel tèxt es fòra de l’estudi. Riquer M. de, Guillem de Berguedà, p.154. 98 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.198. Annèxes 2 P.87. 99 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P.390. 100 Riquer, Martin de. Op. cit. p.191. 97 37 �Notam que la Cansoneta del Catalan conten 3 rimas femeninas. Raimbaut d’Aurenga compausèt una pèça amb la meteissa estructura o gaireben: Apres mon vers voill sempr'ordre ( a7’ a7’ b7 a7’ b7 b7; BEdT 389, 10). Guilhèm de Montanhagòl (debuta del sègle XIII, mòrt en 1258), pus tard, escriurà “Leu chansoneta m’er a far” (225, 06; -a b a b a a b;-08 08' 08 08' 08 08 08'). Los adjectius: “leu” e “leugereta”, exprimisson de concèptes de clartat e simplicitat per opausicion a una forma mai barrada de poesia. 101 M. de Riquer afirma que aquela òbra foguèt pas imitada e que se coneis pas cap d’autre cas amb aquel esquema: “Ningún otro caso con el mismo esquema.”102 Amics Marques, enqera non a gaire BEdT 210,1 Frank 382 sirv. 6 d 8; -aire, -ana, -ansa, -asca, -es, -eigner, -ic, ola, -on,-ona. Coblas doblas (I-II, III-IV, V-VI); a10’ b10’ a10’ b10’ c10 c10 d10’ d10’ Es un sirventés que l’autor apèla “cansson” al vèrs 2. M. de Riquer nos ditz qu’es un esquema metric fòrça emplegat mas que se tròba sonque 5 còps amb las meteissas sillabas e la meteissa composicion entre rimas femeninas e masculinas e una sola que imita lo tèxt de G. de Berguedà 103 Pas degús l’imitèt amb de rimas ricas. Aquel tèxt a sonque 12 rimas e Guillem es lo sol qu’emplega las tres rimas: -asca, -eigner, -osa.104 Bertran Carbonel imitèt aquel esquema metric e la melodia dins son poèma “Bertran lo ros, eu t’aug cobla retraire” (82, 27)105. Es posible, segon Riquer, que Lanfranc Cigala se siague inspirat d’Amics Marques per compausar son “A·N Rizartz man que per obra d’aragna” (2da cobla de 282, 26ª). 106 Un sirventes ai en cor a bastir. BEdT 210, 20 Frank 382,43 sirv. 8 u 8, 2-3; -aia, -aigna, -ert, -ir. Coblas unissonantas: a10 b10’ a10 b10’ c10’ c10’d10 d10 e doas tornadas. Es el meteis esquema metric que “Amics Marques”; es sonat “chan” (v.42) e “sirventés” (v.1). Ramon Berenguer IV de Provença posèt son inspiracion per compausar “Carn-eongla, de vos no·m voill partir” (184, 2). Tanben Federico de Sicilia y Ponç Hug de Ampurias se serviguèron d’aquel poèma per son “Ges per guerra no·m cal aver consir” (160, 1 = 180,1).107 101 Op. cit. p.192. Op. cit. p. 201. 103 Op. Cit. P.194. 104 Op. Cit. P.226. 105 Op. Cit. P.213. 106 Op. Cit. P.214 107 Op. Cit. P.213. 102 38 �L’idèa de sentir qu’es en tòrt qu’exprimís Bertran dins lo v. 5 “Tan lonjamenz dels mieus torz” (Quan mi perpens ni m’albire) sembla la meteissa que la del v.5 de “un sirventés ai en cor a bastir: “e non per tort ni per colpa q’ieu aia”. Mas avèm vist que Guillem sembla pas mostrar cap de sentiment de patz o de contricion. Las composicions de Guillem denòtan una personalitat fòrta e de particularitats importantas coma una raretat de tornadas108: ne trobam una sola vertadièra dins un sirventés ai en cor a bastir ont demanda a “Mon Tristan” de portar son “chan”. Sovent pren la plaça del joglar e lo “ieu” apareis e a una preséncia pron importanta: per exemple dins un sirventés ai en cor a bastir, amb “trametrai”, “mon seignor”, “mos cors” (v.13), “de mi” ‘v.14), “ieu” (v.9), “desir” (v.17), “remir” (v.19), “mi volv e·m vir” (v.33); la primièra persona: “farai” (Cansoneta, v.3), “ieu fi” (Amics Marques, v.2) e los pronoms “m”, “ieu” (Amics Marques v.9), “empeissi (Amics Marques v.10), “mon sirventes” (Amics Marques v.41), “eu” (v.44 Amics Marques). Aquel ieu coma “matèria d’escritura” apareis tanben dins Bertran.quand ditz que vòl escriure (v.3 pois lo gens terminis), quand se met en scèna e exprimís sa volontat dins Quan vei pels vergiers desplegar (v.65: “volh”), o sos sentiments coma dins l’expression «Bel m’es» e lo poèma Be·m platz. Lo pronom de la primièra persona se vei dins los vèrses 13 e 14 de Quan vei pels vergiers desplegar (“eu”, “eu o dic”) e 57 (“eu lo·lh perdo”) e v. 41 de Be·m platz. Pasmens sembla que l’òme s’escafe mai que non pas Guillem darrièr los eveniments e las personas que cita. 2. Los vèrses La causida de la longor dels vèrses es pas anodina e mòstra la volontat de l’autor d’exprimir tala o tala idèa. Notam que, dins la causida facha, i a pas cap de vèrses de 9 sillabas. D’après las Leys d’amors son pas polits: “bordo de nou sillabas no podem trobar am bela cazensa. per que no trobaretz que degus dels anticz aian pauzat aital bordo. e que aia aitals bordos laia cazensa.” 109 La tonalitat de tristum e de planh de Un sirventés ai en cor a bastir de Guillem es sotalinhada per los vèrses decasillabas. Permeton tanben de marcar a la cesura una idèa fòrta. Es un vèrs emplegat dins la poesia lirica mas tanben, a la debuta, dins de pèças epicas. Es benlèu per aquò que lo trobam tanben dins “Amics Marques”, mas aquí se sentís mai la trufariá que lo vèrs servís plan. Es la meteissa tecnica de se servir de la cesura, que trobam en çò de Bertran dins Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge. 108 Veire Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.229, §143 109 Las flors del gay saber o Las Leys d’amors, Traduction de M. le Marquis d’Aguilar, revue et complétée par M. Gatien-Arnoult. Toulouse, 1841. P.112. “Nous ne trouvons point de vers de neuf syllabes qui aient une cadence agréable; c’est pourquoi vous ne verrez pas qu’aucun des anciens ait employé cette espèce de vers.ˮ 39 �B. de Bòrn Pois lo gens terminis floritz Quan vei pels vergiers desplegar Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge Be·m platz lo gais temps de pascor Can mi perpens ni m’arbire G. de Berguedà Eu non cuidava Joglars Cansoneta Amics Marques Un sirventés Vèrses 8+4 8 + 7 rima femenina 10 rima femenina dins los primièrs e tresens vèrses de cada cobla. 8 + 6 rimas femeninas 7 amb rimas femeninas 7 e 6 + rima femenina 6 7 + rimas femeninas levat lo refranh 10 + rimas femeninas 10 + rimas femeninas Los vèrses corts, de 6 o 7 sillabas, que las Leys d’amors sonan “menor coma”, concentran la volontat de blaimar, satirizar e, se son intercalats entre de vèrses pus longs, destacan un mot o una idèa e ajudan a melhor sasir l’art de la retorica. Lo vèrs de 4 sillabas de Bertran poiriá èsser çò que las Leys d’amors qualifican de “bordos enpeutatzˮ. Segon M. de Riquer, 110 Guillem afeccionava lo vèrs eptasillabic e, en segond luòc, l’endecasillabic. Dins aquel genre, que será fòrça emplegat puèi en Catalonha, se rescontra la cesura lirica, es a dire la separacion en doas parts: 4/6. En çò que concernís las composicions de Guillem, es un nom de persona que se tròba dins lo primièr emistiqui: «q’a Sailforas // viron miei enemic» (v.5 de Amics Marques) «li canorgue e li borges de Vic» (v.14 de Amics Marques) «neus Mos Sogres, // que de Barsalones» (v.37 de Amics Marques) «E vos, dompna, reina pros e gaia» (v.29 de un sirventes) 3. Las coblas Lo tablèu seguent permet de veire un resumit dels genres de las coblas dels dos autors dins las òbras causidas. Podèm notar que las coblas unissonantas son pus frequentas en çò de Bertran. Se ditz que son pus malaisidas de fargar que las coblas doblas. Aquelas coblas permeton un jòc e una progression dins la satira coma dins Amics Marques, enqera non a gaire o refortisson l’oposicion entre joves e vièlhs dins Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge. 110 Riquer Martin de. Op. cit. p.227. 40 �Coblas unissonantas unissonantas doblas unissonantas unissonantas unissonantas doblas singularas doblas unissonantas B. de Bòrn Pois lo gens terminis floritz Quan vei pels vergiers desplegar Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge Be·m platz lo gais temps de pascor Can mi perpens ni m’arbire G. de Berguedà Eu non cuidava chantar Joglars no·t desconortz Cansoneta leu e plana Amics Marques, enqera non a gaire Un sirventes ai en cor a bastir Aqueles detalhs tecnics son fòrça precioses per apreciar l’art de las composicions. Lo sol problèma es qu’avèm pas la música que sosteniá las paraulas. Se demòran de tèxtes dins los Cançonièrs s’es pas gaire conservada la melodía. Benlèu qu’èra pas notada coma se fa uèi o qu’èra “inventada”, “trobada” sul moment de la representacion. Al jorn de uèi, lo legeire actual, se vòl aver una idèa de l’acompanhament musical, li cal dire en votz nauta o plan agachar las rimas, la metrica per dire d’imaginar lo joglar dins sas òbras. 4. Las rimas Las rimas son variadas dins las òbras de cadun dels dos trobadors e son la mòstra de lor abiletat poetica. Dins Guillem, son reveladoiras de son art de bastir un poèma. M. de Riquer parla de “La libertad de opción en los casos de –n caduca.”111 Per exemple, dins Cansoneta leu e plana oblida la –n quand fa rimar”ples” e “ges” amb “Marques” o, dins Joglars, no·t desconortz, “cosi” e “di” (v.29 e 31). M. de Riquer ditz que Guillem emplega aquela libertat de prene en compte aquela –n per ne far una filigrana dins sa versificacion: “una pequeña filigrana versificatoria.” Lo modèl que cita es Joglars, no·t desconortz: las rimas en –o de las doas primièras coblas: “espero, “Arago”, “preiso”, “pro”, “sazo”, “ochaiso”, “bo”, “no” altèrnan amb las de las coblas tres e quatre: “Clarmon”, “amon”, “fron”, “aon”, “jon”, “fon”, “pon”, “Agremon”. L’explicacion de M. de Riquer es clara: la prononciacion per la “-o” finala sola es la meteissa en “provenzal” coma en catalan e, per la “-on”, la finala de “Claramunt”, “amunt”, “Font”, “pont”, “Agremunt”, s’escafa en catalan. Podèm observar que, per Guillem, dominan las coblas de sèt vèrses e que, levat Joglars, totas compòrtan de rimas femeninas. 111 Riquer, Martín de. Op. cit. p. 241. 41 �Rimas -itz, -ais, -es, -ur -ar, -aus, -enda -atge, -os, -el, -ar; atge, -a, -el, -ar -or, -ir, -atge, -atz, -ire, -eing, -orz, B. de Bòrn Pois lo gens terminis floritz Rimas -ar, -ia, -ona, G. de Berguedà Eu non cuidava chantar -ortz, -o -es, -on, -i -eu Belh m’es quan vey camjar -ana, lo senhoratge -es, -eiras, -iga, -ia Joglars no·t desconortz Be·m platz lo gais temps de pascor Amics Marques, enqera non a gaire Quan vei pels vergiers desplegar Can mi perpens ni m’arbire -aire, -ona, -ic, -asca, -eigner, -osa, on -ana, -ansa, -ensa, -es, -ola -ir, -aigna, -aia, -ert Cansoneta leu e plana Un sirventes ai en cor a bastir Bertran foguèt un cavalièr-poèta, abil dins l’art de la poesia coma dins l’art de la guèrra. S’en faguèt l’ensenhaire pel plaser mas tanben per dire de mantèner Aquitània fòra d’un poder francimand. Saupèt emplegar lo trobar contra los nòbles e reis que li semblavan pas complir lor dever de sobeirans. Coma ditz G. Gouiran, “le seigneur d’Hautefort après avoir symbolisé la ruse intelligente devenait le symbole de la violence féodale.ˮ112. Sa tòca èra mens personala que la de Guillem que s’interessava pas (almens dins los tèxtes presentats) a las grandas valors cavaleirosas mas qu’escarnissiá violentament sos enemics. Per arribar a sa fin, cadun empleguèt abilament, amb adreiça, totas las ressorsas del discors. 112 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 42 �IV. Retorica Es l’art de plan dire çò qu’òm vòl exprimir; es l’art de l’eloquéncia. Nòstres trobadors lo mestrejan perfièchament: son d’artistas reconeguts per lor abiletat dins la practica de las règlas de la retorica. N’en destriarem qualques unas: la ditologia, la repeticion / la represa anaforica, la metafòra, los imatges, l’aliteracion, l’opausicion, l’enumeracion, l’anominacion, l’iperbat, los jòcs de mots, las expressions popularas… que nos van ajudar a melhor comprene las intencions de nòstres egrègis compositors, a dintrar dins lo mecanisme de lor discors e a estimar la beltat de l’òbra al meteis temps que sa viruléncia. Coma los autors franceses Malherbe, lo poèta gramatician (1555 -1628) e, pus tard, Boileau (1636-1711) dins son Art Poétique (1674), Bertran e Guillem se serviguèron de las leis per fargar lor discors poetic, satiric, ironic, borlesc… «Vingt fois sur le métier remettez votre ouvrage; Polissez-le sans cesse et le repolissez; Ajoutez quelquefois, et souvent effacez» 113 Es plan possible que los dos autors ajan trabalhat lors tèxtes segon aqueles conselhs qu’an degut aplicar sens los conèisser. L’estructura rimica e ritmica, la plaça dels mots, de la expressions, las figuras d’estil variadas son de mejans variats d’afortir las idèas e de menar a la tòca volguda amb mai de fòrça per obtener lo resultat cercat. L’analisi dels tèxtes permet de descobrir la riquesa de l’escritura dels dos poètas. La retorica consistís pas sonque a conéisser plan las figuras d’estil. Encara las cal saupre emplegar adreitament per obtèner lo resultat esperat. E d’aquela abiletat los dos trobadors n’en son los mèstres tant dins la pretericion, la litòta o l’ataca dirècta, que siague per criticar una deca fisica o morala coma dins la caricatura, l’ironia, la maldisença… Avèm vist que los substantius avián un ròtle per apreciar l’istòria e la geografía coma per conéisser los òmes. Los vèrbes, que son nombroses e variats, participan a l’art de la composicion e a la finalitat dels poèmas. En mai dels nombroses temps compausats amb èsser e / o aver, totes los temps son emplegats. Lo camp lexical verbal114 es important e concernís las accions. Per Bertran son los actes de guèrra sustot mas i a tanben de vèrbes de conselhs e d’òrdres donats als reis o als nòbles. Lo ròtle de pedagòg que s’atribuís lo trobador es clarament exprimit. Per Guillem lo lexic es consagrat a refortir sa volontat de se trufar de sos enemics, de los ridiculizar. 113 114 Boileau Nicolas, Art Poétique, Chant I, v.171 a 173. Cf. Tablèu p.10 - 11. 43 �1. Podèm analizar las doas composicions: Cansoneta leu e plana115 e Amics Marques, enqera non a gaire que son d’atacas ferotjas de Guillem contra Pons de Mataplana, coma los dos primièrs sirventés de Bertran: Pois lo gens terminis floritz e Cant vei pels vergiers desplegar, son una critica violenta contra lo rei Anfós d’Aragon. Dins Cansoneta leu e plana podèm notar una gradacion dins la satira. La primièra cobla presenta un marqués enganaire e fals qu’es un guerrièr marrit e ridicul. La tresena cobla se trufa de son incapacitat fisica: li manca la fòrça d’un bras per manejar las armas. Aquela estrofa, que fa allusion a una deca física, es al mitan de las autras que blaiman las decas moralas. La quatrena daissa pensar qu’aquel Marqués es desleal e pòt tuar per traïson e doncas se cal mesfisar d’aquela persona. Aquò nos mena a l’acusacion mai grèva: la de sodomia e d’omosexualitat. L’autor procedís alternativament per d’allusions e per d’acusacions dirèctas. La segonda cobla e la quatrena contenon una ironia eliptica: se ditz pas clarament que Mataplana a la dent dura amb sos enemics mas sugerís lo tèxt qu’aurián degut copar las pèiras. Òm pòt pas li far fisança lo jorn de tant fals qu’es mas tanpauc de nuèch e lo cavalcament sotalinha lo dangièr: “gardar se deu totas ves qon qe·z an: an de clar dia de nuoitz ab vos non an ges.” (v. 24 a 26) Es un document descriptiu ont se pòt notar la predominança dels noms e adjectius suls vèrbes. L’ironia, la litòta e l’iperbòla son de mejans literàris fòrça plan emplegats per l’autor per arribar a sa tòca: ridiculizar son enemic e far rire los auditors. La ditologia es pedagogica per plan far comprene e se remembrar: «farsitz e ples» (v.5); es lo meteis ròtle de las repeticions: la de “Marques”, la repeticion anaforica de “ni” dins Eu non cuidava chanta (v.16 a 18). Las alliteracions: “mout es cobes / gelosia”, ont lo son <ou> es coma una boca dubèrta per manjar, son evocadoiras, semblan de metafòras coma dins Cant vei pels vergiers desplegar de Bertran, lo son <b> de “badalhar” e “batalha” (v.52 e 54). Dins Amics Marques, enqera non a gaire, la volontat de se trufar es clara dempuèi l’apostròfa repetida “Amics Marques” (v.1, 25, 33) e lo primièr mot “amicsˮ. Es curiós tanben de veire la proximitat del nom del joglar: “Raimon de Paz” (v.41) e lo nom del destinatari: “N Nas-de-corn” (v.42), totes dos a la debuta del vèrs e amb un cavalcament. 115 L’estudi de Cansoneta s’apèva sus: http://www.buenastareas.com/ensayos/ComentariCansoneta-Leu-e-Plana/3901654.html http://blocs.xtec.cat/catpoesia/els-origens/la-poesia-trobadoresca/guillem-de-bergueda/ aniell.files.wordpress.com/.../comentari-de-text-1r-btx. 44 �Las apostròfas son frequentas en çò de Guillem: per exemple, dins Un sirventés ai en cor a bastir, se refortís l’apostròfa de “Reis castellans” (v.33), son meses en evidéncia los noms de personas, joglars (“Joglars, no·t desconortz”) o amics: “A mon Tristan” (v.41) e “Ha, Castelbon” (v.44). Aital se destaca l’advèrbi “astivamen” (v9); l’expression “als turcs” (v.15) pren mai la valor d’una menaça. La segonda estròfa de Eu non cuidava chantar comença per “Baros”, la tornada per “Sogra”; las coblas dos, quatre e cinc de Cansoneta leu e plana començan per “Marques”. Amb lo refranh, aquò dona un sonsonet ironic e trufaire que deu agradar al mond qu’escotavan e coneissián los personatges. Lo vèrs 2 de Amics Marques, enqera non a gaire met lo mot “canssonˮ entre dos adjectius que sugerisson quicòm d’agradiu. Es l’aplicacion de la ditologia: “coinda cansson e bona”, “m’autrej e m’o dona” (v. 4); “d’engan e de no-fes” (v. 38) que sosten l’art de denigrar. L’emplec del condicional 2 de «m’agratz» (v. 20 e 26) es un biais de se trufar de la maladreça del Marques que podiá pas tuar lo trobador: n’èra pas capable. Podèm notar la posicion de “enemic” (v.5) amb la meteissa rima dins la segonda cobla al vèrs 13: “mendic”. Es per marcar encara mai qu’aquel Marqués es pas un “amics” mas un enemic vertadièr. La “lanssa” èra “mosa”: l’adjectiu en fin de vèrs se pòt raprochar de “vana” (v.24) atribuit a la man del Marqués, e benlèu de “gossa” (v.28). Amb lo sosten del subjonctiu imperfach de “si·l lanssa non fos mosa” (v.20) l’imatge de freuletat de la lança es una metafòra, una critica resconduda de la manca de virilitat e de coratge del Marqués. Notam l’art de la lingüistica dins la practica de la lenga d’un Catalan que coneis son “provenzal” perfièchament. L’emplec suggestiu de la conjugason es conegut e practicat per Guillem dins Amics Marques: lo subjontiu imperfach amb lo conjoncion “se” es un biais de supausar quicòm que se pòt pas passar e aital de far conéisser los defauts e las incapacitats de Mataplana: “si fossetz calvs” (v.8), “si·l lanssa non fos mosa” (v. 20), “si·l col pocsetz enpeigner” (v. 25). Al contrari, quand s’agís d’una accion realizabla e complida per Guillem, es lo present qu’es emplegat: “si·us empeissi” (v. 10) e “si esser pot” (v. 16). Bertran, el tanben, coneis lo poder de la conjugason e l’emplec del condicional 2 permet de refortir l’art de la litòta: “Berengier de Besaudunes Li retraissera, si-l plagues” 116 Dins Eu non cuidava chantar Guillem utiliza un datiu etic quand ditz: “E car me fetz plorar Ma Sogra, q’es bell’e bonaˮ (v. 13-14) Òm vei que, aquí, lo “ieu” de Guillem apareis amb una tonalitat esmoguda, que, s’es pas plan sincèra, es almens fòça personala. Aquel sentiment es renforçat pels vèrses 29 a 35 ont lo trobador s’adreiça a Estefania de Berga. 116 «si elle le voulait bien («la bonne reine»), je lui reprocherais Béranger de Besalu, puisque je critique tout à fait ses mauvaises actions.» V. 48-49, Pois lo gens terminis floritz. 45 �Lo vocabulari injuriós, la ditologia (v. 4: “autrej” e “dona”; v. 7: “anta”, “afan”, “destric”), l’enumeracion (v. 28: “glat”, “crit”, “huc”), l’anominacion (v. 11 e 17: “gabaire”, “gabar”), las comparasons amb los animals: “gossa”, “raineta”, las metafòras, las expressions popularas (“mala gota”, v. 15), l’esquèma rimic, totes aqueles mejans son al servici del denigrament apevat sus l’ironia e la trufariá la mai evidenta. Per contra, los mejans grossièrs lo rescontram pas en çò del Lemosin e mai se, dins Pois lo gens terminis floritz parla de la mar que purga lo rei. O ditz d’un biais umoristic, imatjat e discrèt. Sembla pus rusat e fin. Vesèm dins son biais de parlar indirectament d’un eveniment una abiletat complida. L’estructura de las coblas doblas es causida per sotalinhar las diferéncias. Dins Joglars, no·t desconortz, las doas primièras coblas s’opausan a las doas seguentas: lo futur (“serai”, v. 6 e 10; “tenra”, v. 7) e l’afirmacion d’èsser un bon vassal (lo present: “non a vassal tant bo”, v. 12) per apiadar lo rei d’Aragon contrastan amb las criticas e la marrida educacion, la trivialitat de las metafòras emplegadas. La rusa poetica de Guillem consistís en comandar una tasca politica malaisida a son joglar: solicitar del rei una favor, la d’èsser liberat de preson e, sustot, qu’escote pas sos detractors puèi que se somet. Mas, a partir del vèrs 15 (coblas tres e quatre), en realitat se congosta dins la critica de sos enemics: la repeticion anaforica de “ni” (v. 16, 17, 18) permet de ne presenta tres. Los imagina a la cort quand son a plaidejar per sa liberacion. Dins la cinquena cobla torna a son pretfach e manda a son joglar que recite dabans sos amics aqueste recit que el, lo trobador, ven d’escriure. La ditologia de “comta e di” (v. 31) sotalinha lo desir d’èsser rapid per poder profitar de sa libertat. Dins Amics Marques de Guillem (6 coblas de 8 vèrses de 10 silabas) es la meteissa estructura que Bel m’es quan vei chamjar lo senhoratge (5 coblas de 8 vèrses de 10 sillabas) de Bertran. Aquí Guillem jòga d’una estròfa a l’autra per aprigondir sa critica. Las coblas doblas permeton aquel jòc d’oposicion o de comparason: aquí son evocadas doas vergonhas dins doas laissas. Repren dins la cobla 3 l’idèa de la cobla 2 amb mai de fòrça a prepaus de l’aventura del “camp de N’Albert” (v.7): es aital que pintra un Marqués ridicul e incapable de se servir de sa lança, simbòl de son organ sexual. La lança se rescontra dins las estròfas 2, 3 e 4. Dins los vèrses 25 e 17, vesèm a la cesura los mots “colp” e “corns” coma per evocar lo còp recebut pel marit “escogossat”. “Volpill” (v.13) e “coart” (v. 43 semblan se respondre a la meteissa plaça cadun dins son vèrs. Es una finesa de construccion que redobla la violéncia del còp que se vòl donar a qualqu’un. 46 �Lo vocabulari tecnic del mestièr de fustièr dels vèrses 47 e 48 es del domèni prosaïc coma l’imatge - agradiu mas burlesc - de la raineta. Tot aquò servís a pintrar un Marqués fals e ridicul. 2. Las debutas faceciosa e lo ton leugièr, donat pels mots corts (v. 1 e 2), de Cansoneta leu e plana, espontanèa de Amics Marques (G. de Berguedà), primaverenca e tipica del biais de trobadors coma B.de Ventadorn, dins Pois lo gens terminis floris (B. de Bòrn), accentúan lo contrast amb lo demai qu’es mai seriós o trufandièr e agressiu. Benlèu que per Bertran es l’evocacion d’un aspècte plasent de la vida mas que correspond al moment ont se debanan los combats e las guèrras. La ditologia, dins Pois lo gens terminis floritz, met en evidéncia la beltat de la prima: “jauzions e gais” (v.2) mas servís tanben per sotalinhar la violéncia del denigrament d’un enemic: “flac e vans e sojornaditz” (v.18), “fals reis perjurs e savais” (v.55), “a quintais e a fais” (v.56). Bertran met l’anominacion al servici de sa critica e de son acusacion de traïson: “atur” (v.34, v.41), “traï, traïtz” (v.35, 52, 62). Aquel poèma presenta l’alternància de vèrses octosillabics e d’un vèrs tetrasillabic amb la meteissa rima: es posible de supausar que l’autor a causit aquela disposicion per destacar un mot, una idèa o un defaut del personatge blaimat: “c’ab mal agur” (v. 6), “del rei Tafur (v. 33), “sol s’i atur” (v. 42), “mas tot rencur” (v. 51), “pos ab cor dur” (v. 60). G. Gouiran parla d’una “plaisanterie par hyponoia.”117 a prepaus del regèt qu’es un biais de se trufar, criticar e sugerir e que trobam dins los vèrses 16 a 18: “Greu er que en mar no-l debur L'aura, car tant es pauc arditz, Flacs e vans e sojornaditz.” L’ironia es clara dins l’imatge de la mar que purga; es encara mai fòrt que l’acusacion neta d’èsser un òme de “bas paratges” (v.10). Plaçar “l’aura” destacada del vèrs precedent en cap del seguent sugerís la freuletat de la persona agantada per la paur. Mòstra amb umor çò que pòt arribar sus una barca en mar mas tanben es una pròva de manca de coratge de far dins sas calças, un eufemisme rescondut. Es lo regèt dins Cant vei pels vergiers desplegar que fa rire lo public qu’escota: lo nom del rei “d’Arago”, que totes sabon èsser l’enemic de Bertran, es a la debuta del vèrs 2 de la segonda cobla, situat risolièrament entre “acordar” e “tornar en paus”: “Ab lo rei mi voill acordar D’Aragon e tornar en paus” (v.9-10) 117 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. clxix. 47 �Tornamai, quand Bertran vòl garçar una marridesa ironica e injuriosa, es lo regèt que sotalinha son idèa: “Que d’un sol s’en saup ben pagar, D’Artuzet, don fai a blasmarˮ (v.38-39) L’ellipsi del nom del rei acusat es un biais de sotalinhar la duretat de la critica quand conta la malafacha del rei d’Aragon: “Que de sos pres pres esmenda Del rei, que·ls i degra liurar, E volc en mais l’aver portar Que hom totz sos pres li renda.” Mas Bertran a jà parlat d’el e sap que Richard comprendrà. La ditologia del vèrs 5 de Cant vei pels vergiers desplegar mòstra plan lo ròtle dels joglars qu’es d’espandir los cants dels trobadors dins totes los luòcs: òm vei l’estenduda de la coneissença dels poèmas pels soldats: “ “E·l sonet que fan li juglar Que viulen de trap en tenda” (v.4 e 5) Las enumeracions “Los cendatz grocs, indis e blaus” e “Trombes e corn e graile clar.” insistisson sul contrast entre lo “vergiers” ont naisson las flors e las fruchas e lo siti dels combats, plen de bruches e de colors. La debuta tradicionala se transforma lèu en espectacle joiós de l’òst en marcha e puèi, ven la descripcion dels combats ferotges. G. Gouiran parla pasmens d’una “guerre aseptisée” e ditz que “le troubadour a procédé à une sorte de sublimation de l’objet décrit, réduit à une combinaison de couleurs et de sons.”118. Lo vèrb “desplegarˮ conven per la natura que s’esvelha coma per las tendas que son montadas sul prat batalhièr: lo cavalcament refortís la suspresa del contrast entre l’evocacion primaverenca e la realitat: “Cant vei pels vergiers desplegar Los cendatz grocs, indis e blaus M’adousa la vos dels cavaus” Las colors son las colors naturalas del “vergiers” mas son atribuidas als elements guerrièrs. Abans de parlar de la musica dels joglars, es la votz dels cavals qu’ausís l’autor e que li agrada: “m’adoussa”. Es pasmens un son pauc agradiu que precedís l’orquèstra dels instruments militars. Podèm veire una similitud amb l’autre cant de guèrra: be·m platz lo gais temps de pascor. 118 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 48 �Un autre biais d’exprimir lo sentiment de gaug lo rescontram dins Bel m'es quan vei chamjar lo senhoratge. La represa anaforica de l’expression “Bel m’es” insistís coma tota repeticion sul plaser e sembla èsser un biais de dire que sembla acostumat pels trobadors. Es una locucion impersonala que se tòrna trobar dins Pèire de Bergerac (bel m’es quant aug lo resso, 329, 001), Bernard de Ventadorn (bel m’es quan eu vei la broilla, 070, 009); R. Vidal (bel m’es quan l’erba reverdis 411, 002); P. Vidal (be·m agrada la covinens sazos 364, 010). Es presenta tanben dins Marcabrun (bel m’es quan la rana chanta 293,011; bel m’es quan son li frug madur 293, 013; bel m’es quan s’azombra·l treilla 293, 012); P. d’Alvergne (bel m’es, quan la roza floris /e’l gens terminis s’enansa 323, 007) e B. de Rovenhac (bel m’es quan vey pels vergiers e pels pratz, 066, 001). Sa repeticion e las perifrasas qu’exprimisson lo plaser son per B. de Bòrn un mejan clar de sotalinhar lo costat agradiu e plasent d’un espectacle de guèrra e de combats. Las coblas doblas refortisson l’opausicion entre joves e vièlhs (5 coblas de 8 vèrses de 10 sillabas). L’enumeracion dels aliments: “blatz e vis e bacos”, “ous e formatge” (v.34 e 35) e son aspècte prosaïc contrastan amb la volontat desguisada de convéncer lo rei a se mostrar jove e valent. Es aital que Bertran vòl forçar “Richart” a se lançar dins una batalha. L’imatge de la joinessa e del vielhum coma sinonims de coratge o de coardiá es conservada dins la tornada. Lo poder dels vèrses 1 a 4 d’aquel tèxt es clar se pensam a l’istòria: Bertran suggerís un successor a Enric II: la litòta es plan l’art de dire sens exprimir la causa: “Bel m'es quan vei chamjar lo senhoratge E·lh velh laisson a·ls joves lor maisos, E chascus pot laissar en son linhatge” L’estròfa 2 mòstra pas cap de critica sul fisic de la femna ni de l’òme, a despart, benlèu, del vèrs 21, ont Bertran ditz de la dòna: “Joves se te quan garda son corps bel”. 119 Per contra, las dents de Mataplana semblan encara mai grandas (e l’òme encara mens agradiu…) quand son comparadas amb la duretat de las pèiras de “Melgur” (v.8-10 de Cansoneta leu e plana). Es çò meteis dins Amics Marques quand Guillem se ritz de la rasca de Mataplana, de sos paures vestits: v. 8, 13. La comparason dins Bel m’es quan vei chamjar lo senhoratge es emplegada mai coma una mena d’antifrasa per renfortir los costats positius esperats d’una dòna digna d’aquel nom e / o d’un cavalièr noble e “pros”; aital l’autor sotalinha, coma amb un procèssus antinomic, los desfauts. 119 Cf. Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. 758. 49 �L’aparéncia fisica fa pas l’objècte de traches ponchuts en çò de Bertran mentre que Guillem es pesuc dins sas criticas e caricaturas. Aquela caricatura que deforma los traches del Marqués de Mataplana aumenta lo poder de las acusacions e la fòrça del sarcasme. Segon l’autor espanhòl Milá y Fontanals120, l’òme Guillem es un “odioso personaje” e sas composicions son plenas d’un cinisme identic al de Guilhèm de Peitieus e son mai sanguinàrias que los poèmas de Bertran: “tan cínicas coma las de Guillermo de Poitiers, mas sanguinarias que las de Bertran de Born…” . La tonalitat generala del poèma Bel m'es quan vei chamjar lo senhoratge ont las repeticions e las alternàncias donan un ton leugièr e dançarèl, s’opausa clarament a la del darrièr cant de Bertran Quan mi perpens ni m’albire, ont las questions sul devenir dels òmes prefiguran puslèu las interrogacions essencialas e existencialas que se pausa Hamlet121: “To be, or not to be: that is the question”; èsser o pas èsser? Que valon los òmes? “Aitan es freols l'eforz Lo jorn c'om pass a los porz On van tut, ses contradire. Cals que·s fassa gais ni·s mire, A toz es comunals morz.” (v. 23 a 27) Lo regèt o encavalgament dins los vèrses 19 a 22 dona un ritme brusc, a l’imatge de las reflexions desordenadas e inquiètas de Bertran: “Que es hom, quant m'o cossire Ni que val? En ren no·m teinh. E doncs rics per que si feinh? Es rics? Anz n'es trop a dire” Aqueles vèrses nos fan pensar tanben a l’autor espanhòl Pedro Calderón de la Barca122 qu’escriguèt, en 1635, la pèça La vida es sueño ont Segismundo se pausava la question de saupre çò qu’èra la vida. Sa responsa èra voida d’espèr, d’esperança: la vida es un sòmi, una illusion, una causa irreala e que los quites sòmis son somiats: “¿Qué es la vida? Un frenesí. ¿Qué es la vida? Una ficción, una sombra, una ilusión, y el mayor bien es pequeño; que toda la vida es sueño, y los sueños, sueños son.” 120 Milá y Fontanals Manuel, De los trovadores en España, Barcelona, 1861. P. 278. Shakespeare William, The Tragical History of Hamlet, Prince of Denmark, coneguda amb lo títol Hamlet, es la pèça mai longa e celèbra de l’autor anglés. La primièira representacion se situèt entre 1598 e 1601 Lo tèxt foguèt editat en 1601. La question plan coneguda del monològ d’Hamlet es dins la scèna 1 de l’acte III. 122 Pedro Calderón de la Barca, 1600-1681, poèta e dramaturgo. Las questions se situan a la fin de l’acte 2. Segismundo es un prisonièr encadenat dins una torre per çò que son paire lo rei Basilio crenta que son enfant venga un tiran. 121 50 �Dins son darrièr sirventés que sona coma un cant d’adieu al mond, Bertran oblida pas qu’es un compositor de tria. La poténcia divina es mesa en relèu amb aquel artifici retoric del regèt dins los vèrses 28-29: “Lo Seinhor, qui es complire De toz jois, prec c'ab nos reinh” La ditologia dels vèrses 31-32 es refortida pel quiasma que met en contacte dirècte “deslials e falsˮ e contunha l’idèa del vèrs 9: “mals talansˮ e dels “necis deporzˮ (v. 14): “Cant mi membron li sospire Deslials e fals conort.ˮ Oblida pas tanpauc de donar un còp de pè a un eventual criticaire quand ditz (v. 3536): “Tals n'er ben leu escarnire, Qu'eu soi vius et el n'er morz.ˮ L’anominacion sul mot refranh «mortz» (vèrses 9, 18, 27, 36, 45, 48 e 51) insistís sul caractèr indefugible de çò qu’espèra totes los òmes. Sona coma una acceptacion de son astre per Bertran. - Òm poiriá daissar una plaça per l’iperbat que sembla èsser un punt comun als dos poètas e benlèu una biais d’escriure considerat coma corrècte a lor epòca mas que, pels legeires modèrnes, es, de còps que i a, un pauc escur. Fa pensar a Paul Valéry o a l’espanhòl Góngora.123 Ne podèm veire qualques exemples: Per Guillem, dins Cansoneta, v. 32-33 “et anc fills de crestiana pejor costuma non mes.ˮ Per Bertran, los v. 8-9 de pois lo gens terminis “Sai venc lo reis, don es aunitz, Esser soudadiers logaditz” Los v. 28-30 “Lo reis cui es Castrasoritz E ten de Toleta-l palais Laus que mostre de sos eslais” Los v. 37-39 « Lo bons reis Garsia Ramitz Cobrera, qan vida-il sofrais, Aragon, qe-l monges l'estrais » 123 Cf. https://archive.org/stream/gongoraetpaulval00henr/gongoraetpaulval00henr_djvu.txt Henry Albert, GONGORA ET PAUL VALÉRY Deux incarnations de Don Quichotte, Le Flambeau Bruxelles, T. 1 Année 20, No.4 Avril, 1837. Henry Albert: nasquèt a Grand-Manil (Belgica) en 1910 e moriguèt a Nancy en 2002, fogèt doctor en filologia romana. 51 �Dins cant vei pels vergiers desplegar v.45-48 “Qu’anc l’entreseings fags ab benda De la jupa del rei d’armar Que·l baillet, no li puoc guizar” v. 61-62 “E reis que loger atenda De seignor, be·l deu affanar;” - Dins Bel m'es quan vei chamjar lo senhoratge son evocats d’elements superficials coma los vestits que son malgrat tot importants sul plan sociologic: son un present del nòble a un joglar (“vestirs vertz ni blau”, v. 35 de Cant vei pels vergiers desplegar). Son una pròva de la situacion sociala mas se un vièlh n’en pòrta tròp (v. 37), es benlèu per çò qu’es afrejolit o avar, e a dire un marrit cavalièr. Dins la societat medievala occitana cal èsser “larc”, generós, degalhaire, sustot dins lo mitan aristocratic. Cal pas estalviar los dons que devon èsser “estragatz” (v. 28), tanpauc la noiridura (v. 35-36). Al contrari, cal cremar los bens: lo cavalièr es “joves” “quant art l’archa el vaissel”. Aquel adjectiu “joves”, G. Gouiran l’explica dins sa tèsi.124 Es lo moment que dessepara l’adolescéncia de l’edat madur. Mas es tanben un mot que conten lo sens de qualitat morala. Representa las valors cavaleirosas mai presadas: larguesa, servici d’amor, que donan de prestigi al senhor o a la dòna. Aquela deu saupre causir son amador dins son mond e se donar a el sens emplegar d’artificis e sens mancar a las reglas d’una bona conducha. Tanpauc son necesaris los artificis per que se mantenga en bona forma, per èsser totjorn polida e agradiva: de pas aver recors a “faitel”. La conclusion de G. Gouiran ditz que “[…] l’idée de jeune âge demeure presente, liée à la notion de perfection.”125 Dins las òbras causidas de Bertran se destaca sonque un imatge concrèt e ortalièr dins lo vèrs 60 de Pois lo gens terminis: “Quan n'ac traich lo vert e-l madur”, per illustrar l’idèa que tot es estat raubat. - Se los òmes e las femnas son fòrça importants, lo bestiari a son ròtle, encara qu’es un pauc redusit. L’abiletat lingüistica apareis dins lo domèni de la metafòra que Guillem emplega amb l’ajuda del lexic del campestre de Amics Marques, enqera non a gaire: “Huc de gossa” (v. 28), “Vas vos no·n sap lo traich d’una batzola / per so amdoi legitz en un’escola” (v. 39/40). 124 125 Gouiran Gérard, Op. cit., P.cxv acxvii. Gouiran Gérard, Op. cit., P. cxvii. 52 �Per indicar sa jòia se servís d’una raineta (v. 30/31 Amics Marques): “anz es plus gais que raineta en fon que ses aiga non poiria star sana plus q’ieu d’amor un jorn de la setmana ». Dins Cansoneta, prepausa las ortigas per sonhar lo Marqués: “ops i auria ortiga” (v. 18) Lo “volpill” de Amics Marques (v. 43) es lo representant tradicional e natural de la rusa, l’engana, l’astúcia e de la traïson: es lo simbòl, lo totèm del Marqués. Lo caval, per Guillem, es un biais metaforic de parlar de virilitat e d’omenatge a las dònas, amb forfantariá: v. 23 a 25 de Joglars, no·t desconortz: “D’aqestz n’i a tals tres c’ab lor moillers ai jon, et abeurat cen vetz mon caval a lor fonˮ Per Bertran, lo caval es una aisina de combat. Es lo doble de l’òme, son alter ego. Los cavals son sovent evocats dins be·m platz lo gais temps de pascor. Semblan de far pas qu’un amb los cavalièrs: “Chavaliers e chavals armatz” (v. 10) e “en chaval armatzˮ (v. 23), “chaval” (v. 36), “chavals”’ (v. 45). Son d’instruments de guèrra, pas de lucha amorosa. Per evocar la jòia que li dona la guèrra Bertran emplega las repeticions, las enumeracions: per exemple de “platz” (7 còps), “mortz” (3 còps), “armatz” (3 còps), “chaps e bratzˮ (v. 39), “mortz e nafratz” (v. 36). Cal insistir sus la declinason de las formas per evocar l’agradança: “be·m platz”, “platz mi” (v. 6, 11, 13, 15), “ai gran alegratge” (v. 8), “et autressi·m platz” (v. 21); tanpauc l’emplec de la metafòra que sotalinha la prigondor del gausiment: “tan no m’a sabor / manjar ni beure ni dormir” (v. 41-42) fàcia a las orrors de la batalha. Lo ritme del plaser es tanben marcat per la represa, dins totas les coblas, del relatiu “quan” / “quant”: v. 3, 6, 9, 11, 13, 16, 22, 37, 43. Segon G. Gouiran, “l’expression qui revient tout au long de la chanson plaz mi quand, “je suis heureux quand” a pour effet d’abstraire le verbe qui suit la conjonction de temps du présent pour en faire une simple généralité.”126 126 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 53 �Òm diriá que Bertran agacha lo combat e sos preparatius coma se se metiá en “metaposicion”, en observator de çò que va arribar e coma se se chalava, se regaudissiá per avanci dels eveniments futurs. Aquela sensacion es refortida per l’emplec del futur dins los vèrbes: “Veirem a l'intrar de l'estorˮ (v. 33) “E qant er en l'estor entratzˮ(v. 37) L’evocacion del moment es precedida per la descripcion e l’enumeracion de las aisinas de combat: “massas e brans, elms de color, / escutzˮ (v. 31-32) e de las accions violentas que permeton: “tranchar e desguarnir”. La presentacion del libre de J. E. Ruiz Doménech127 presenta aital aquel personaje curiós de l’Istòria e de la literatura: “A uno le gustaba la guerra como razón de la vida (Bertran de Born); […]”; (la guèrra li agradava per çò qu’èra sa rason de viure). La repeticion del moment: “l’entrar de l’estor” e “en l’estorn entratz”, indica que l’accion es pas començada o que l’autor l’imagina coma aimariá de la veire. Òm diriá que Bertran sòmia lo combat pendent los moments d’ivèrn quand la guèrra es impossibla e se projècta dins la futura realitat que deseja viure e veire. Lo vèrb “veire” es fòrça repetit: v. 6, 13, 16, 33, 47, 49 e mai se un autre vèrb que evòca lo sens de l’audicion es utilizat: “auch” (v. 43, 44, 46). Es sostengut per las alliteracions en “oˮ e “aˮ que suggerisson los bruches, lo çaganh e los movements, coma los sons de l’expression “ab valen vassalatge” (v. 25). Son en opausicion amb la debuta joiosa e leugièra: “fai fuolhas e florsˮ (v. 2). Es un contrast que sembla comic de cambiar los cants dels aucèls e las floretas per las tendas de campanha e los cavals. L’estil dirècte evòca los crits dels soldats coma dels assejats (v. 43: “a lorˮ; v. 4: “aidatz! Aidatzˮ); l’emplec de las cesuras dins los vèrses 31/32 e 49/50 (“massas e brans, elms de color, / escutz tranchar e desguarnir”, “e vei los mortz que pe·ls costatz / an los tronzos ab los cendatz”) destaca los mots que son essencials per l’autor. Lo quiasma del vèrs 40 sotalinha lo contrast entre lo mond vius e los mòrts: “mais val mortz que vius sobratz”. 127 Ruiz Doménech J.E., Personajes intempestivos de la Historia, Gredos, 2011. 54 �Podèm destriar qualques mejans poetics de Bertran transformats en armas de combat: l’enumeracion de las aisinas de combat: “massas e brans, elms de color, / escutzˮ (v. 3132), de las necessitats oblidadas a favor de la guèrra: “manjar ni beure ni dormir” (v. 42); la ditologia dels vèrses 7: “tendas e pavilhos” e 17: “barris rotz et esfondratzˮe 52: “chastels e vilas e ciutatz”. Cal pas oblidar las repeticions de “E”, “e”, “et” que ritman l’avançada de las enumeracions e los progrèsses dels combats: L’utilizacion de las coblas unissonantas dona un ritme perlongat. L’estructura del poèma Be·m platz lo gais temps de pascor es entrecopada coma per seguir, acompanhar lo ritme de la batalha: alternància de vèrses octosillabics e exasillabics. Sembla èsser la presentacion d’un païsatge pels auditors d’aquel sirventés, un pauc coma dins un filme de uèi. Benlèu se pòt devinar un movement d’anar e venir dins aquel tèxt que fa una presentacion generala, coma un plan d’ensems de la situacion amb la primièra estròfa, per passar, puèi, dins un plan sarrat, als òmes e a las accions que se succedisson, coma “fugir” (v. 12) e “venir” (v. 14), plaçats en fin de vèrs totes dos, abans de donar de detalhs precises sus las nafraduras (quatrena estròfa), per acabar amb la fin de la lucha. Bertran nos daissa amb la vision dels còrses nafrats per apostròfar subte los barons (“Baro”, v. 51) e indicar clarament a qual èra destinat aquel tèxt: “A n’Oc –e-No” (v. 55). Es la meteissa abiletat tecnica que Guillem dins Amics Marques, enqera non a gaire, al vèrs 48 (“que cinc anz a non donet colp ni pres”), per garçar lo còp de gràcia a la fin d’un poèma. Tot aquò: lexic, retorica, dona una sensacion de realitat de visualizacion dirècta. L’afirmacion de A. Jeanroy que Bertran es «un condottiere besogneux et sans scrupules, qui se trouvait être un poète de génie.»128 sembla plan justificada. La retorica, la bastison del tèxt fan que tot aquel poèma es un cant d’amor a l’accion de la guèrra. Permet tanben de remembrar lo ròtle de la guèrra pels princes, nòbles: “la guerre est la grande activité de l’aristocratie.”, “seule la fonction guerrière justifie leur existenceˮ129. Es un biais de provar que la guèrra es un mejan de trobar l’onor, la glòria: “Et atressi.m platz de seignor, Qand es primiers a l'envazir En caval, armatz, ses temor, C'aissi fai los sieus enardirˮ (v. 21-24) 128 Jeanroy Alfred, La poésie lyrique des troubadours, Privat, Toulouse, 1934. P. 199. http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/rbph_00350818_1935_num_14_4_1561_t1_1368_0000_2 129 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. 55 �Per Martine Dauzier130, la societat d’aquel temps es una societat “où la guerre est d’abord une immense fête de la destruction, une danse dans le tournoiement des combats et des assauts.ˮ Las orrors, las violéncias e la mòrt son pas grèvas pel nòble que vòl pas demorar en patz tròp longtemps e se vòl respectar son estatut de cavalièr: “Chascus hom de paratge Non pens mas d'asclar caps e bratz, Car mais val mortz que vius sobratz.ˮ (v. 38-40) Aquel laus a l’art de guerrejar es benlèu lo cant del cicne d’un biais de se batre qu’es a mand de desaparèisser o de se modificar. Pòt èsser tanben lo sovenir del sèti de son castèl d’Autafòrt qu’inspira a Bertran un document que nos fa cabussar dins la lucha medievala. “La guerre selon le coeur de Bertran est celle qui laisse toute sa place à l’exploit personnel et où ne dominent pas les ruses tactiques ou les armes à longue portée”. Vaquí una conclusion de G. Gouiran que conven perfièchament al poèma.131 Malgrat l’abséncia de critica anticlericala dins las òbras estudiadas, òm se pòt demandar se Bertran èra religiós o pas. Dins son darrièr poèma lo mot “Dieus” es sovent dich (4 còps) e designat per una perifrasa: “Cel qu’es verais e fort” (v. 6) e “a cel en soi grazire” (v. 49). L’expression “Lo Seinhor” (v. 28) es a la cesura d’un vèrs eptasillabic per èsser mesa en relèu. Bertran sembla plen de regrèts, de pentiments: las questions indirèctas del vèrs 2 (“qu’eu son, ni de cal part venh”) e las interrogativas dirèctas dels vèrses 19 a 22 sus l’òme, la vida, l’astrada umana, lo sentiment de fragilitat fàcia a la grandor divina, lo crit: “Alas del cor!” (v. 30) serián una pròva de sa fe e de sa cresença o de sa coneissença de las questions religiosas132. Als vèrses 39 a 41, aprenèm que coneis la causa religiosa: “C'ab atretal entreseinh Nos a traiz uns traire, Saludan;ˮ Notam que lo refinament es una caracteristica de Bertran al contrari de Guillem que se servís dels renècs coma d’una aisina poetica: dins Eu non cuidava chantar: “Dampnedieuˮ (v.16) e “Dampnidieusˮ (v.28) de Un sirventes ai en cor a bastir. 130 Dauzier Martine, “Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. 131 Gouiran Gérard, «B. de Born miles in ultima voluntate sua: une conception chevaleresque de la guerre? », RLR, La guerre au Moyen Âge, PULM, Tome CXVI, 2012, N°2. P. 347 à 366. 132 Cf. Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985.P. xlii. 56 �Avèm vist que la longor dels vèrses facilita l’expression dels sentiments, de la idèas e que la plaça dels mots es pas anodina: per exemple, dins Joglars no·t desconortz, Anfós, es qualificat de “bon rei palazi” dins un vèrs après “Dieu” per refortir la lausenja ipocrita (v. 33-34). Lo vèrs 33 de Un sirventes ai en cor a bastir mescla la ditologia e las alliteracions coma per suggerir a l’auditor lo movement de Guillem que se vira cap al rei de Castelha e evòca sa traïson “momentanèa”: “Reis castellans, vas vos mi volv e·m vir”. La falsetat de l’autor es sotalinhada per la ditologia, encara, quand ditz: “mos cors es marritz e s’esmaia” (v. 13). Engulhar l’expression “a son dan” (v. 16) dins un vèrs es una menaça resconduda: “e non aura a son dan plus espert” amb la proximitat del mot “espert”. Dins lo tablèu del vocabulari avèm notat una tièra de noms de personas e de luòcs. Es curiós aquel metòde de crear aital una òbra poetica. M. Dauzier ditz, a prepaus de l’òbra de Bertran: “Il ouvre les sirventes sur la geste grâce en particulier à la poésie des toponymes et des noms illustres. Il multiplie plus qu’aucun autre ce style proprement épique, celui des listes évoquant des châtellenies, buttes fortifiées, villes franches, des alliés, des ennemis.”133 Aquel biais d’enumerar, de citar d’eveniments istorics mai o mens vertadièrs o bestòrts obesís a una volontat: la de transmetre una coneissença a tot lo mond, que siaguen soldats sul prat batalhièr o que siaguen dins las corts, e aital far òbra pedagogica per ensenhar cossí se deu portar un cavalièr, un nòble, un sobeiran. Bertran sap se servir de la tecnica, de sas coneissenças literárias e istoricas per fargar una òbra plena d’ardor e de passion. E. Hoepffner complèta lo portrach de l’òme, del nòble e de l’artista: “C’est en chevalier et en soldat que Bertran a vu la guerre […]. Mais il l’a vue encore en poète et en artisteˮ.134 Aquò es per Bertran. Mas tanben, coma per Guillem, l’art de la retorica obesís a un desir de cobrir d’un vernís de vertat e de realitat un deluvi d’insults e d’injúrias per melhor blaimar un enemic. 133 Dauzier Martine, « Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. 134 Hoepffner, Ernest, Les Troubadours, Armand Colin, Paris, 1955. P. 122. 57 �Aquel estudi, un pauc “forra-borra”, dels mejans literàris emplegats pels dos trobadors per sotalinhar, transmetre lors sentiments d’òdi o d’amistat, afortir lors biais de veire la vida, las luchas personalas o regionalas nos a permés de melhor los apreciar sul plan cultural e de los conéisser un pauc mai dins lor existéncia. Mas nos podèm demandar ont ne sèm, uèi, de Guillem de Berguedà e de Bertran de Bòrn en particular e de la literatura e de la coneissença dels Trobadors en general. V. Recepcion Charles Trenet, en 1964, cantava: «Longtemps, longtemps après que les poètes ont disparus, leurs chansons courent encore dans les rues». Los Trobadors e lors cançons an traversat los sègles e nos demòran lors poèmas, d’en primièr inspirats per la Fin’amors que coneguèt una evolucion. A la fin de l’edat d’aur, i aguèt lo desplaçament de l’amor cortés e pagan per la dòna cap a l’adoracion religiosa per la Vèrge. Lo sirventés, pus marcat politicament, es demorat malgrat tot dins las memòrias e a interessat los seguidors literaris. Coma o afirma A. Jeanroy135 dins l’article de La Revue des Deux Mondes: “La Poésie provençale au moyen âgeˮ: «le sirventés historique et politique est vraisemblablement celui [le genre] qui a été le moins épargné par le temps.» Es vertat qu’aqueles poèmas èran compausats sustot per de senhors que crentavan pas tròp de reaccions violentas del costat de los qu’èran atacats136. E lor tonalitat istorica es benlèu un pauc passada de la memòria dels legeires actuals. Per Guillem sa cruseltat refinada e sas insinuacions suls personatges de son temps nos interèsson belcòp mens uèi que los auditors de son epòca. Nos podèm demandar cossí se son conservats qualques documents e cossí son arribats duscas a nosautres. D’efièch, de Dante a Max Roqueta, dels poètas de La Pléiade a Léo Ferré e Alain Baschung, lo sovenir literari de la poesia dels Trobadors es variat e totjorn viu tot lo long dels uèch sègles de literatura occidentala.137 Benlèu Rutebeuf dins sas criticas contra lo clergat s’inspirèt de l’esperit del sirventés mas calguèt esperar los Romantics e lo sègle XIX per veire una reconeissença pus clara. 135 Jeanroy Alfred, «La Poésie provençale au moyen âge», La Revue des Deux Mondes, T. 155, septembre-octobre 1899. 136 Gouiran G., Le poète et le prince: le cas Bertran de Born, in Les Troubadours et l’Etat toulousain avant la Croisade. Actes du colloque de Toulouse (9 et 10 décembre 1988), «Annales de Littérature Occitane», CELO/William Blake and Co. Edit.1997. P. 217. 137 www.trobar-aquitaine.org L’art des troubadours. La musique. 58 �E uèi, de tèxtes critics e d’analisi, de collòquis literàris recents 138 (en 2010, 2012, 2013, per exemple), las pinturas e las interpretacions musicalas son una pròva qu’aquel interés es totjorn viu. Per parlar de la recepcion dels Trobadors cal evocar la question de la conservacion dels documents e de las melodias. Se lo trobador escriviá las paraulas de son poèma daissava sovent al joglar lo trabalh de composicion de la musica. Aviá la libertat de far a son agrat e s’inspirava de las cançons popularas de l’epòca. Es benlèu un pauc diferent per Guillem: M. de Riquer afirma que sonque doas de sas composicions imitan l’esquema d’autras poesias e que òm pòt supausar que la musica del Catalan èra plan seuna e personala.139 Se los tèxtes foguèron conservats amb l’ajuda dels monges copistas, la melodia es pus malaisida de trobar: per Bertran, G. Gouiran parla d’una sola pèça Rassa, tant creis qu’es acompanhada d’indicacions musicalas.140 Coma d’unes cantaires, poètas, escrivans… dins l’istòria e la literatura, Bertran e Guillem s’èran engatjats dins un combat. Lor vida se mudèt en legenda a partir de qualques eveniments marcants que lor Vida pintrèt. Es aital que Bertran es comparat a un conselhièr dels reis e mai se pas cap de libre d’istòria parla de son influéncia politica. L’escritura, al sègle XIII, de las Vidas e Razos son una primièira marca de l’interès qu’aquela literatura a esvelhat. Mas son de documents que son sovent anonims e que s’apevan suls quites poèmas per ne far la glòsa: an contribuit aital a transformar en roman çò que lors autors cresián èsser la realitat e a fargar una part de la legenda en particular per Bertran. Malgrat lo fach que ni lo tèxt ni tota la musica son pas estats notats, que l’oralitat èra la condicion primièra de la transmission, d’unas pèças nos son arribadas completas. M. Zink constata141: “L’oeuvre médiévale, quelle qu’elle soit, est toujours appelée à transiter par la voix, e fonde souvent sur les effets mêmes de la vocalité et n’existe qu’en «performancesˮ. Apond que «le texte médiéval se veut avant tout un aide-mémoire» e que los trobadors èran legits a la fin del sègle XIII e al sègle XIV gràcias a l’organizacion en cançonièr e que l’abséncia de notacion de las melodias es una pròva que los tèxtes èran escriches. 138 Cf. http://www.univmontp3.fr/occitan/index.php?option=com_content&task=view&id=50&Itemid=20&limit=1&limitst art=1 -Cf. «Modernités des Troubadours: réécritures et traductions» 21-23 novembre 2013, Ais de Provença. 139 Cf. Riquer M. de, Guillem de Berguedà, in Història de la literatura catalana, Ariel, vol. 1, 1964, p.8687. 140 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. cxciii. 141 Zink Michel, Littérature française du Moyen Âge, PUF, Paris, 1992. P.17 e 256. De veire tanben per l’escritura e los manescriches las paginas 22 a 25. 59 �Los poèmas restontiguèron en Itàlia, Alemanha e una explicacion als viatges dels poèmas se pòt trobar dins las peregrinacions dels trobadors de cada costat dels Pirinèus o cap a Itàlia mas tanben, benlèu, dins la Crosada. Sabèm que Guillem venguèt en çò de Bertran, que recebèt en çò sieu un trobador faidit Aimeric de Peguilhan. Giraut de Bornelh, Gaucelm Faidit... traversèron la montanha per anar en Espanha. Lo quite primièr trobador reconegut Guillem IX d'Aquitània anèt se batre en Espanha. Quand foguèt acabada la Crosada contra los Albigeses, los Catars emportèron dins los biaças e lor cap lor patrimòni lingüistic e literari vèrs de luòcs pus segurs e fisables coma Itàlia. 1. Lo títol de l’article de M. Dauzier142: “Bertran de Born, itinéraires européens”, es evocator del camin percorregut per las òbras. La lectura atentiva de son article provesís de donadas precisas sus l’itinerai dins lo temps e dins l’espaci dels poèmas de Bertran qu’es un dels trobadors qu’inspirèt lo mai los poètas tardius coma Dante que placèt l’òme dins “l’Infern” de sa Commedia., e tanben Eliot e Pound: es çò qu’afortisson Simon Gaunt e Sarah Kay.143 Lo sègle XIX foguèt important dins la renaissença de la coneissença dels Trobadors, dins lo domèni literari e musical, pels países d’Euròpa e d’endacòm mai. En Itàlia, per exemple, una opèra auriá degut èsser creada a Turin per un jove compositor Amilcare Ponchielli144 que aviá escrich la musica sus un libret de Filiberto Balegno. Walter Zudarič145 ditz que la causida del tèma èra interessanta mas que capitèt pas d’èsser representada l’opèra qu’èra un drama liric en tres partidas. Los Angleses tanben, en 1900, amb la pluma de Sir Maurice Hewlett 146, se servisson del nom de Bertran e de sa vida per lo transformar en un personatge ridicul. Lo tèxt es estat revirat en francés, per Gustave de La Ruwière en 1950: Le démon d’Anjou. Pels Catalans, lo trobador Victor Balaguer147 fa una plaça a son confraire del passat e lo considèra coma un menaire d’òmes. Los Alemands comencèron en 1818 a pensar a las originas de las poesias nacionalas. S’interessèron fòrça al Lemosin148: Uhland149, en 1831, càmbia en drama l’acarament 142 Dauzier Martine, “Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. 143 Gaunt Simon and Kay Sarah, The Troubadours: An Introduction, Cambridge University Press, 1999. P. 281. 144 Almicare Ponchielli (1834-1886), compositor italian, conegut en particular per son òbra la Gioconda 145 Zidarič Walter, L'univers dramatique d'Amilcare Ponchielli, L’Harmattan, Paris, 2010.P. 39. 146 M. Hewlett: 1861-1923. Poèta anglés. 147 Víctor Balaguer, nascut a Barcelona en 1824, moriguèt en 1901; foguèt un òme politic e un escrivan catalan, un dels grands de la Renaixença. Histoire politique et littéraire des Troubadours 148 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. clxxxviii a cxc. 149 Ludwig Uhland, nascut en 1787, moriguèt en 1862. Es un poèta romantic alemand que s’ocupèt puslèu dels tèmas populars del’Edat Mejana. 60 �inventat per la razo; en 1841, H. Heine150 compausa una romança per contar lo poder de seduccion de Bertran, dins tres estròfas ont pas res enfectar l’istorian. Es aital que lo nom d’“Autafort” apareis dins un atlàs istoric a Leipiz en 1916. Felix Draeseke es un compositor e pedagòg alemand compausèt entre 1892 e 1894 l’opèra en tres actes “Bertran de Born” (WoO 22, òbra sens cap de títol) que será pas jamai jogat.151 Ernst von der Recke152, autor danés e filològ escriguèt un drama liric amb un títol original: Bertran de Born, en 1872. Bertran es pintrat segon los moments e las mòdas coma un personatge dotat d’una passion exclusiva que pòt èsser negativa (teatre italian), enauranta per l’autor danés Lunts o destrusenta en çò de Dräseke. Aquel personatge eroïc crida naut e fòrt son desir de libertat e d’independença. Benlèu que sa modernitat e la longor de sa “vida literària” es deguda a sas luchas contra aquel poder que volián instalar los reis e contra lo qual se batèt vigorosament, almens dins sos poèmas politics. “Bertran de Born retient l’attention comme individu libre plus que comme symbole de l’honneur ou de la chevalerie.”153 Mas la modernitat de Bertran es evidenta dins sa permanéncia literària e M. Dauzier ditz d’el qu’es a la debuta d’un estil e que a creat un modèl que mòstra l’actualitat: “Poète, ami des poètes come Folquet de Marseille, Guillem de Berguedan et Conon de Béthune, cet auteur de sirventes a créé un modèle poétique pour rendre compte de l’actualité.” 154 Los Saxons son pas los sols a èsser atirats pels trobadors. En França tanben los trobadors esvelhèron l’interès. Jean Bernard Marie Lafon, sonat Jean-Bernard Mary-Lafon (1810-1884), es un òme de letras francés, istorian e lingüista, autor dramatic, que se consagrèt a l’occitan e a sa literatura. Escriguèt un roman istoric: Bertrand de Born, en 1839, que foguèt représ en fulheton dins lo jornal Le Journal du Dimanche en 1865. Augustin Thierry n’en faguèt un eròi romantic e lo citèt dins Histoire de la conquête de l’Angleterre par les Normands, de 1825. 150 Christian Johann Heinrich Heine, nascut en 1997, moriguèt en 1856, a París. Es un dels grands escrivans alemands del sègle XIX e es considerat coma lo darrièr poèta romantic. Es conegut pel nom de Henry Heine. 151 Felix Draeseke (Felix August Bernhard Draeseke), 1835 – 1913. 152 Ernst von der Recke, 1848 – 1933. 153 Dauzier Martine, “Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. 154 Dauzier Martine, Op. cit. 61 �Se lo sègle XIX foguèt fertil en produccion d’òbras suls trobadors, lor influéncia se sentís encara al sègle XX. En 1923, pareguèt dins la revista “La Ville” de Petersborg, una tragèdia corta, Bertran de Born, que jamai foguèt mesa en scèna, escricha per Lev Natanovitch Lunts, jove autor rus.155 En 1936 Jean Valmy-Baysse156, un escrivan e jornalist francés, faguèt editar una comèdia eroïca en detz tablèus: Bertran de Born, que foguèt jogada davant la paret del teatre d’Orange. L’escrivan dels Estats-Units, Paul Auster, dins son roman Invisible, parla d’un misteriòs professor de francés Rudolf Born.157 De pèças de teatre, de grabaduras (G. Doré, en 1961), de pinturas coma la de Dalí, son lo testimoniatge de la permanéncia culturala de Bertran. Lo sovenir es viu encara dins l’òbra d’Aragon que lo cita dins Les yeux d’Elsa (1942) e Ezra Pound (1885 – 1972), critic, poèta e musician american, li consagrèt un poèma Sestina: Altaforte» dins los Cantos.158 La preséncia de Bertran dins la literatura e l’esperit modèrn e contemporanèu se pòt comparar amb lo sovenir que daissèt Guillem dins son país e dins d’autres países d’Euròpa. 2. Al sègle XVI, Jean de Nostredame (1507-1577) dins l’òbra Les Vies des plus célèbres et anciens poètes provençaux escriguèt: «Guilhen de Berguedan: estoit gentilhomme e Gascogne; a faict une chanson adressanta à l’arondelle et une chanson au roy de Barcellone».159 Mas aquel autor modifiquèt la grafia del nom de Guillem en “Guilhen de Bargemon” dins lo capítol XLVIII de las edicions seguentas. Se tòrna trobar, en 1609, dins las Considerazioni sopra le rime del Petrarca de Alessandro Tassoni ont es apelat “Guiglielmo di Berguedam”160; puèi en 1710, amb los escriches de Giovan Maria Crescimbeni: Giunta alle vite dei poeti provenzali. 155 Lev Natanovitch Lunts, 1901 – 1924; èra un escrivan rus e josèu, critic e reviraire que fasiá partida del grop literari “Los Fraires de Serapion”. Èra fòrça interessat per l’Occident que pensava portaire d’inspiracion per la cultura russa e afogat a la literatura e lengas romanas. 156 Jean Valmy-Baysse (1874-1962) 157 Auster Paul, Invisible, (traduit de l'américain par Christine Le Bœuf), éditions Actes Sud, coll. « lettres anglo-américaines », Arles, 2010, 293 p. Paul Auster es un escrivan american nascut en 1947; revirèt de poèmas franceses, abans d’escriure de romans compausèt de poesias e s’es lançat dins la realizacion de filmes. 158 Thuillat Jean-Pierre, Bertran de Born, Histoire et légende, Fanlac, Périgueux, 2009, p.213 a 249. -Pound Ezra, Les Cantos, sous la direction d'Yves di Manno. Traduits de l'américain par J. Darras, Y.di Manno, D. Roche, P. Mikriammos et F. Sauzey. Flammarion. 2002. Réedité en 2013. 159 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, p. 261 e 263. 160 Riquer M. de, op. cit. p.264. 62 �En 1724, se pòdon legir qualques frasas sus Guillem escrichas per un canonge catalan de la catedral de Girona, Antonio Bastero y Lladó, dins son òbra La Crusca provenzale, publicada a Roma. En 1774, l’Histoire littéraire des troubadours, publicada a París presenta aital Guillem: “Voici encore un troubadour de Catalogne, distingué par une haute naissance. Mais la fougue de son caractère, la licence de ses moeurs et l’obscénité de ses pièces, l’ont extrémement dégradé.”161 En 1817 dins Le Parnasse occitanien de Rochegude pareis Cansoneta leu e plana, en companhiá de cançons de Bertran. Raynouard fa imprimir un debat de Guillem (e tanben de cançons de Bertran) e un capítol de Histoire littéraire de la France (trabalh començat en 1733 per los religioses benedictins de la Congregacion de Saint Maur) li es consagrat.162 Al sègle XIX, apareis la publicacion de sas poesias per Adelbert Keller: Lieder Guillems von Berguedan, en 1849. Aquel alemand publiquèt un librilhon de 61 paginas que foguèt remarcat pels filològs a causa de las dificultats d’interpretacion que presentavan las poesias. Aital o explica M. de Riquer, que estudièt fòrça plan la poesia de Guillem e de qual ditz que per sa vida coma per son òbra es en conexion amb los melhors autors occitans de son epòca coma Bertran de Born, Arnau Daniel, Peire Vidal e Aymeric de Peguilhan: “Ja el 1848, el provençalista alemany Adelbert Keller163 va publicar "un bell llibret romàntic de només 62 pàgines, que tot seguit suscità la curiositat dels filòlogs, atrets, entre altres raons, pels enigmes i dificultats d'interpretació que oferien les seves poesies.”164 En Espanha son sovenir demorèt: lo Marques de Santillana165 ne faguèt mencion. Amb l’òbra de Manuel Milá y Fontanals, De los trovadores en España,166 l’estudi de sa poesia venguèt mai cientific e, en 1865, un provençalista allemand, Karl Bartsch, publiquèt un trabalh sus Guillem en s’apevant suls dires de Milá. En 1878, en Madrid, foguèt publicada l’òbra de Victor Balaguer: Los Trovadores ont l’autor consagra un capítol a son compatriota e parla de la vida de Guillem coma d’una “continuada orgía de guerra, bandolerismo, crápula y desorden.”, après aver tuat Ramon Folc de Cardona167. 161 Riquer M. de, op. cit. p.266. Cf. Lacurne Sainte Pelaye J.-B. de, e Millot Claude, Histoire des troubadours, T.2, p.125-132. 162 Riquer M. de, op. cit. pp. 261 a 273. «Guillem de Berguedà en la historia literaria». 163 Heinrich Adelbert von Keller (1812 Pleidelsheim -1883Tübingen), filològ romantic alemand, especialista del periòde médieval. Lieder Guillems von Berguedan, Mitau e Leipzig, 1849. 164 https://wikiantologia.wikispaces.com/Can%C3%A7oneta+leu+e+plana 165 Íñigo López de Mendoza y de la Vega, marqués de Santillana (1398–1458) es un poèta espanhòl. Son òbra es plena de son admiracion per Dante e per l'umanisme de Petrarca e de Boccace. 166 Milá y Fontanals Manuel, De los trovadores en España, Jacinto Verdaguer, Barcelona, 1861. 167 Riquer M. de, op. cit. p.271. «une vie continuelle de guerre, désordres et banditisme.» V. Balaguer: nascut a Barcelona en 1824, mòrt en 1901; es un òme politic e un escrivan catalan, un dels autors màgers de la Renaixença catalana. Exiliat en França en 1866-1867, coneguèt F. Mistral. 63 �Lo sègle XX coneguèt mantuna publicacion sus aquel autor, entre los que se destacan mai es M. de Riquer. Podèm citar tanben Emil Levy, Giulio Bertoni, Miret y Sans, Luis Nicolau d’Olwer (en 1928), J. Massó Torrents en 1932; en 1933, Francesco A. Ugolini; Manuel de Montoliu publiquèt un assag en 1947, coma Jorge Rubió Balaguer en 1949, e un autre document en 1957. Dins un autre domèni, lo nom dels dos autors foguèt donat a de licèus: a Berga (Catalunha), i a un licèu I.E.S. Guillem de Berguedà 168 coma existís un licèu Bertran de Bòrn a Periguers. En Catalonha, a Berga, i a una carrièra G. de Berguedà. Lo trobador lemosin a sa carrièra tanben a Montpelhièr e a Tolosa sens oblidar son esculptura dins lo pargue Gamenson de Peiriguers. 169 L’estil e lo biais de satirizar de Bertran e Guillem evòcan los jornals satirics del sègle XX, mas tanben an inspirat benlèu las cançons de rap o de slam: las criticas politicas, socialas e / o personalas son la basa d’aqueles mejans de comunicacion e lo nom el grop tolosan “Fabulous Trobadors” es plan cargat de sens. Dins lo domèni musical, los poèmas èran escriches per èsser ausits e compreses pel public. L’art del trobar èra associat a l’art de cantar. I aviá, a la debuta, una diferéncia entre lo trobaire, compositor del tèxt e lo joglar qu’èra encargat de jogar la melodía, de cantar e far conéisser lo document. A l’ora d’ara, los que vòlon cantar los Trobadors se pausan mantuna question: cossí far? Cantar? Dire, recitar? Utilizar d’unes instruments? Se demandan qual es la fiabilitat, l’autenticitat de las sorgas manescrichas.170 Aquò fasiá un brave moment que «les troubadours roussillonnais» esperavan d’èsser cantats. Dins lo blòg cultureandorra.andorrablog.com/files/.../les-troubadoursroussillonnais.p... trobam tornamai l’article sul grop Saurimonda (Saurimonda Ensemble de Musique médiévale) que ditz: «Malheureusement nous n’avons toujours pas trouvé les mélodies;»171. 168 http://www.xtec.cat/centres/a8014668/ Cf.: www.ajberga.cat 169 Thuillat Jean-Pierre, Bertran de Born, Histoire et légende, Fanlac, Périgueux, 2009, p.250. 170 Zuchetto Gérard, Petite introduction au monde des troubadours XII ème – XIIIème siècles A l’aube de la litterature moderne… (Editions de Paris «terre des troubadours» e «le livre d’or des troubadours» 1996 et 1998). Cf.www.musicologie.org http://www.medieval.org/emfaq/cds/edp001.htm http://www.troubadours-ensemble.com 171 Cf.: http://www.art-troubadours.com/pages/PagesTrobArtProduction/saurimonda.html 64 �Uèi, Henri Gougaud canta los Trobadors e existisson de sitis que presentan las musicas medievalas coma www.cmm-paris.fr/ o http://musique-medievale.fr/. Las doas femnas: Marie-Ange Gacherieu, Béatrice Lalanne, compausan lo grop “Terra Maïre”: son una maire e sa filha unidas per l’ereditat mas tanben per las rasigas del Sud de França. Lor repertòri es los cants medievals e sagrats, en occitan. Comencèron de cantar en 1996.172 Rosina e Martina de Peira an editat, en 1983, en çò de Revolum un disc titolat “Trobadors” amb poèmas de Marcabrun, G. de Bornelh, J. Rudel, R. de Miraval, Ventadorn e Berenguièr de Panazòl. “Amb la doçor” es la debuta del vèrs de G. de Peitius, lo primièr grand trobador (Ab la douzor del temps novel) e servís de polit títol pel disc de Delphine Aguilera (de Nimes) e Christian Zagaria, paregut en çò de Delfaquí. I ausissèm B. de Ventadorn e G. de Peitius en 1995. “Fin amor” es sortit en 2007. La flamba de la poesía trobadorenca s’es pas atudada al sègle XXI. Per sortir del cadre un pauc estrech de Bertran e Guillem, podèm veire que la «trobadormania» es actuala. Un espectacle: “Puig-Reig, l’herència de Guillem de Berguedà als Templersˮ se debana a Puig-Reig173. Francesc Ribera, Titot 174 del grop desaparegut “Brams”175, cantèt amb “Mesclats” e “Ara Mateix” (ara desaparegut tanben) las òbras de Guillem. La vila de Berga ont se celebra un festival G. de Berguedà, organizèt a partir de 2005 las “Trobadories” que lo principal objectiu es convertir la vila en un punt de rescontre internacional de musica antica del Sud d’Euròpa 176 La novena edicion del festenal “Les Troubadours cantan l’art roman”177 en Lengadòc-Rosselhon se debanarà del 17 de mai al 12 d’octòbre de 2014. En septembre de 2009 pareguèt un disc del Clemencic Consort: Musique des Toubadours ont trobam Marcabru, la Comtessa de Die, Peire Vidal, Raimbaut de Vaqueiras178… 172 Terra Maïre - III Trobadories d'en Guillem de Berguedà - YouTube http://youtu.be/fq2lGBwKc0c Cf.: http://www.lemondedesreligions.fr/culture/terra-maire-des-demons-de-minuit-au-chant-sacreoccitan-20-12-2013-3549_112.php 173 Comuna del ròdol de Berguedà, ont Guillem possedissiá un castèl 174 http://youtu.be/N1DM2ZY-nlM 175 “Brams”, grop del Berguedà, separatist, nascut en1990 e desaparegut en 2005. Sos eiretièrs Mesclats e Aramateix fan partida del rock catalan. Aramateix a desaparegut dempuèi 2009. http://www20.gencat.cat/portal/site/culturacatalana/menuitem.be2bc4cc4c5aec88f94a9710b0c0e1a0/?vgn extoid=bb5bb080776d6210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextchannel=bb5bb080776d6210VgnV CM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextfmt=detall2&contentid=fa3ec5bdf1378210VgnVCM1000008d0c1e0 aRCRD&newLang=fr_FR http://mesclat2012.blogspot.com.es/p/components.html 176 http://www.trobadories.org/principal.asp 177 Cf. http://festival-troubadoursartroman.fr/ 178 http://www.harmoniamundi.com/#/albums?view=playlists&id=1401 65 �G. Zuchetto acaba d’escriure, en 2013, un document en tres volums titolat Camins de trobar: trobar et troubadours, XIIe-XIIIe siècles, en çò de Tròba Vox179 (Montseret, Auda). Es «una presentacion bilenga e fòrça illustrada de l’art dei trobadors e de son influéncia sus la civilisacion occitana de l’Atge Mejan.»180 Los poètas occitans modèrnes coma R. Nelli, Max Roqueta, Robèrt Lafont, Bodon… an seguit la dralha trobadorenca: coma dins “La gacha a la cisterna” de Lafont, las Albas de Bodon…per exemple. M. Dauzier assolida aital la fòrça d’aquela poesia e sa sobrevivéncia malgrat lo pas del temps: “Bertrand de Born guerroie toujours à la face des princes au carrefour de l’Histoire, une histoire incertaine, et de la Poésie, une poésie plus reconnue qu’on ne l’aurait cru au nord de l’Europe.” “La poésie du trobar, [...] est la première poésie moderne en Europe après la chute de l’Empire romain.” 181 Aquela poesia es la memòria de la lenga e es ben per aquò que se pòt pas oblidar. La font es pas encara agotada que la prima torna totjorn après l’ivèrn e, coma ditz J. Bodon: “encara canta lo paure merlhaton”. 179 Tròba Vox es un labèl discografic independent consagrat a las producccions de “Troubadours Art Ensemble” (grop constituit a l’entorn de G. Zuchetto, cercaire, compositor e interprèt dels trobadors), mas tanben als cants e musica de creacion occitana dins lo Miègjorn ont se costejan musica e poesia tradicionalas e creativas. Distribucion Abeille Musique. http://trobavox.wix.com/editions 180 Cf. la revista trimestriala de l’I.E.O. Anem! Occitans! N° 147, p.22. 181 Dauzier Martine, “Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. 66 �Conclusion Dins aquela analisi benlèu un pauc rapida e pas brica cientifica, avèm ensajat de veire las relacions entre la poesia e l’istòria, l’art poetic e sa transmission. La bastison d’un poèma obesís a de règlas que Bertran e Guillem an respectadas e acaptadas. Benlèu que la colèra de cadun èra exprimida d’un biais teatral mas èra la condicion sine qua non per que lo messatge foguèsse comprés pel public qu’ausissiá los joglars e los vesiá representar los eveniments contats. La retorica s’es ligada a la gramatica e a la dialectica, coma dins lo trívium antic, per far conéisser a l’encòp l’Istòria e las istòrias que se passavan dins lo país de cada autor. L’art d’emplegar lo lexic, la versificacion, las rimas e los ritmes, facilitèt la compreneson e la recepcion de las preferéncias politicas e dels òdis de cadun. Se los personatges presents dins los poèmas e los eveniments istorics nos semblan, uèi, un pauc lonhdans e estrangièrs, pasmens demòra l’abiletat del contaire que nos comunica sos sentiments, son umor, son ironia e avèm lo plaser de los legir e de lo percebre, si que non de los partajar. Nos sèm demandat, en parodiant Rutebeuf, çò qu’èran devenguts nòstres amics, los Trobadors; cossí lors òbras avián traversat lo temps dempuèi l’Atge Mejan. Avèm vist que lor poesia èra encara a la mòda e, per çò que concernís Bertran de Bòrn e Guillem de Berguedà, lo genre particular del sirventés es pas passat d’usatge. Es mercé a l’alquimia de la teoria artistica e a l’umanitat contenguda dins los tèxtes extudiats que sèm encara pivelats pels Trobadors e pas sonque per la Fin’amors mas per tota la poesia de l’Edad Mejana qu’es pas pus considerada aquela epòca coma negra, ignoranta e supersticiosa. Es plan possible que Bertran e Guillem son estats los testimònis d’un periòd qu’èra a s’acabar, a se modificar e, gracias a eles, avèm un portrach fisèl, e mai siague un pauc aguerlhat, de segur es plasent, d’aquel moment viscut de l’interior. Aquel estudi es un pauc superficial: una molonada d’elements son pas estudiats o pas plan. Seriá bon d’aprigondir e d’un biais mai cientific l’estudi de la versificacion dins son ròtle d’ajuda a la concepcion; de precisar l’emplec de las figuras d’estil e, benlèu, de cercar las sorgas primièras dels dos trobadors estudiats. Conéisser cossí an bastit lor òbra, saupre que son encara uèi legits, cantats, explicats es un polit afar mas descobrir las rasigas prigondas ont posèron lors idèas, aquò, coma a dich Kipling, poiriá èsser una autra istòria… 67 �ANNEXES 1 Guillem de Berguedà: BEdT 210 01 4 8 12 16 20 24 28 32 Eu non cuidava chantar, car razon non avia, mas Arnautz del Vilar m’a mes er en la via; c’auzi l’autrier clamar de Mon Sogr’ab sa corona, q’el no·il det a l’ora nona del peis, e fes l’amagar. Baros, e cum o poc far, pois en l’alberc l’avia? Si n’agues a comprar ben tart l’en dera·l dia. E car me fetz plorar Ma Sogra, q’es bell’e bona, Dampnedieu prec qe·l cofona o·l lais ab mi encontrar. Mout es cobes de manjar e plens de gelosia, per que no·l deu amar midonz N’Estefania; faria lo menar en la cort de Barselona, que de Tortoz’a Narbona de tracion non a par. E pois ren no·m val reptar qe·il fassa de bausia, laissar m’o ai estar tro un jorn que l’aucia. Sogra, no·us deu pesar si ben gardatz sa persona, qe·l dia c’om lo repona poiretz cent tans meillurar. Sogra: Berga e Cardona e Mon Sogr’ab la corona m’an fayt de vos tant luynar. Testo: Riquer 1975 (91). – N° 91, p.524 Rialto 30.vii.2003. 68 �BEdT 210.012 Joglars, no·t desconortz Joglars, no·t desconortz e vai t’en d’espero – no i gartz agurs ni sortz – vas lo rei d’Arago, 5 qe·m traga de preiso; que ja, pois serai mortz, no·m tenra dan ni pro. 10 15 20 25 No·i gart colpas ni tortz en aquesta sazo; e qan serai estortz, si·m vol metr’ochaiso, non a vassal tant bo de Tortosa als portz no·il torn son oc e no. E no·n get Mon Marques, ni·N Guillem de Clarmon, ni·l Vescomt mal apres, ni·l qart, si ven d’amon, q’a totz dic ad un fron: «Reis, anc no fi qe·us pes, mas los maritz aon». D’aqestz n’i a tals tres c’ab lor moillers ai jon, et abeurat cen vetz mon caval a lor fon, e passatz a lor pon amdos mos palafres, q’am mais que Agremon. A·N Arnaut, mon cosi, et a·N Hugo d’Aveu, joglars, comta e di, et a·N Bascol Romeu, que pregon lo lur Dieu lo bon rei palaizi 35 qe·m trag’o qe·m maleu. Testo: Riquer 1975 (92). – N° 92, p.527 Rialto 30.vii.2003. 30 69 �Cansoneta leu e plana Cansoneta leu e plana, leugereta, ses ufana, farai, e de Mon Marques, del traichor de Mataplana, 5 q’es d’engan farsitz e ples. A, Marques, Marques, Marques, d’engan etz farsitz e ples. BEdT 210.008 10 15 20 25 30 35 Marques, ben aion las peiras a Melgur depres Someiras, on perdetz de las denz tres; no·i ten dan, que las primeiras i son e non paron ges. A, Marques, Marques, Marques, d’engan etz farsitz e ples. Del bratz no·us pretz una figa, que cabreilla par de biga e portatz lo mal estes; ops i auria ortiga qe·l nervi vos estendes. A, Marques, Marques, Marques, d’engan etz farsitz e ples. Marques, qui en vos se fia ni a amor ni paria; gardar se deu totas ves qon qe·z an: an de clar dia, de nuoitz ab vos non an ges. A, Marques, Marques, Marques, d’engan etz farsitz e ples. Marques, ben es fols qui·s vana c’ab vos tenga meliana meins de brajas de cortves; et anc fills de crestiana pejor costuma non mes. A, Marques, Marques, Marques, d’engan etz farsitz e ples. Testo: Riquer 1975 (93). – N° 93, p.529 Rialto 30.vii. 2003. 70 �BEdT 210.001 4 8 12 16 20 24 28 32 36 0 44 Amics Marques, enqera non a gaire Amics Marques, enqera non a gaire q’ieu fi de vos coinda cansson e bona, mas ancar n’ai en talan autr’a faire, puois mos cosseills m’o autrej’e m’o dona; q’a Sailforas viron miei enemic l’anta q’ieu·s fi e·l afan e·l destric, qu·el camp N’Albert laissetz l’elme per tasca: si fossetz calvs tuich vos virant la rasca. Q’ieu vos cuidei d’entrams los arssos traire, si·us empeissi ab ma lanssa gascona c’al encorbar, sitot vos etz gabaire, ditz qe·l vos vi·N Guillems de Savasona, q’en las bragas vos tengront per mendic li canorgue e li borges de Vic. Amics Marques, si mala gota·us nasca, si esser pot, meillors n’aiatz a Pasca. Ja del tornei no·us cal gabar ni feigner c’anc non valc tant Rotlans a Serragosa: et eu·s autrei que no m’en cal destreigner, que mort m’agratz si·l lanssa non fos mosa, que planamen mi detz tal colp su·l fron que rire·n fetz En Guillem de Clarmon: tuich vostr’amic crideron: Mataplana!, tro lor membret qe·l man aviatz vana. Amics Marques, si·l colp pocsetz enpeigner mort agratz cel qe·ls maritz escogossa, lo cortes drut qe·ls corns sap far enpeigner, e non tem glat ni crit ni huc de gossa, gerra ni fais, ni barrieira ni pon, anz es plus gais que raineta en fon, que ses aiga non poiria star sana plus q’ieu d’amor un jorn de la setmana. Marques, escriut port el fer de ma lansa c’om no-fesatz non pot aver guirensa; e pois vers es, podetz n’aver doptansa, c’anc plus traicher de vos non pres naisensa; neus Mos Sogres, que de Barsalones porta las claus d’engans e de no-fes, vas vos no·n sap lo traich d’una batzola: per so amdoi legitz en un’escola. Raimon de Paz, mon sirventes romansa a·N Nas-de-Corn, e non aias temenssa que plus volpill no·n a d’aqui en Fransa, ni plus coart, si eu ai conoissenssa; 71 �que cinc anz a non donet colp ni pres en l’escut d’aur en que la dompna es, ni en tornei non capusa ni dola, 48 anz ten per fol qui sas armas l’afolla. Testo: Riquer 1975 (94). – N° 94, p.532 Rialto 30.vii.2003. BEdT 210.021 Un sirventes ai en cor a bastir Un sirventes ai en cor a bastir que trametrai a·N Sanchon en Espaigna, c’ab mon seignor me cuich desavenir 4 car no m’acuoill en sa bona compaigna; e non per tort ni per colpa q’ieu aia, mas car el cre q’al arcivesque plaia; e puois li platz q’ieu m’en an a cubert, 8 a seguir m’er la via d’En Robert, 12 16 20 astivamen, q’ieu non puosc remanir ni aus estar en plan ni en montaigna, ni ai amic c’ab si m’aus retenir, coms ni vescoms ni comtors que re·m taigna; per que mos cors es marritz e s’esmaia. E pois lo reis cre de mi gen savaia, vau m’en als turcs, e no·ill er mais sofert, e non aura a son dan plus espert. E si non fos la bella cui desir, que chascun jorn conquier pretz e gazaigna e·ls bels semblans qe·m fai - qand la remir vejaire m’es ja mais jois no·m sofraigna - , cinc anz aura a la calenda maia que m’agra·l reis que ten Bordels e Blaia, malgrat d’aicels qe·m volont mal cubert, dels tres seignors e d’En Dalmaz de Biert. 24 28 32 36 que no·il reman el comtat de Sardaigna mieiller vassals; e cel qe·m fai partir de s’amistat Dampnidieus lo contraigna. E vos, dompna, reina pros e gaia, emperairitz, non cuietz q’ieu m’estraia de vos amar, anz dic en descobert que vostr’om sui en plan et en desert. Reis castellans, vas vos mi volv e·m vir, car so dauratz c’autra poestatz stagna, e pot vos hom per lo meillor chausir q’es dal Peiron tro sus en Alamaigna; car lai etz pros on autre reis s’esmaia e valetz mais on hom plus vos assaia, c’a tot lo mon tenetz donar ubert, 72 �40 e qui mais val, mais de bes l’en revert. A Mon Tristan, que ben a e mieils aia, tramet mon chan, e si·l guizerdon pert, seguit aurai lo trayn del lazert. 44 Ha, Castelbon!, Deus vos don re qe·us plaia, e membre vos dels quatre filz N’Albert, q’om non es pros qui ses colps tera pert. Testo: Riquer 1975 (96). – N° 96, p.538 Rialto 30.vii.2003. 73 �Bertran de Bòrn BEdT 080.032 pois lo gens terminis floritz (182) Pois lo gens terminis floritz S'espandis jauzions e gais, M'es vengut en cor que m'eslais De far un novel sirventes, On sapchon li Aragones C’ab mal agur D'aisso sion li tuich segur, Sai venc lo reis, don es aunitz, Esser soudadiers logaditz. Sos bas paratges sobreissitz Sai que fenira coma lais E tornara lai don se trais, A Melhau e en Carlades. Quan qecs n'aura son dreit conques, An s’en vas Sur ! Greu er que en mar no-l debur L'aura, car tant es pauc arditz, Flacs e vans e sojornaditz. Proenssa pert, dont es eissitz, Que son frair Sanson prezon mais; Qu'el non a soing mas que s'engrais E beva per Rossillones, On fo deseretatz Jaufres, Qu’a Vilamur, En Tolsa-l tenon per prejur Tuich cill ab cui s’era plevitz, Car los a per paor giquitz. Lo reis cui es Castrasoritz E ten de Toleta-l palais Laus que mostre de sos eslais Sai al fill del Barsalones, Car per dreit sos malvatz hom es. Del rei Tafur Pretz mais sa cort e son atur, Non fatz cella don fui trahitz Lo jorn q'el fon per mi servitz. 182 Las indicacions dels tèxtes se tròban dins la tèsi de G. Gouiran en primièr e dins l’òbra de M. de Riquer en segond: N° 28, P.451 / N° 133, p.709 ; N°24, p.475 / 134, p.716 ; N° 38, p. 751 / N° 139, p737 ; N°7 p.723 / N° 140, p. 740 ; N°43, p. 801 / 143, p.748. 74 �Lo bons reis Garsia Ramitz Cobrera, qan vida-il sofrais, Aragon, qe-l monges l'estrais; Cobrara ab sos Alaves, Sol s’i atur. Aitant cum aurs val mais d'azur, Val meais e tant es plus complitz Sos pretz que del rei apostitz. Per cella de cui es maritz, Per la bona reïna-m lais, E des qe-m dis so don m'apais. Berengier de Besaudunes Li retraissera, si-l plagues; Mas tot rencur Sos malvatz faitz que son tafur, Car per el fo mortz e trahitz, Don es sos linhatges aunitz. Molt trahi laich l'emperairitz Com fals reis perjurs e savais, Qan pres a quintals et a fais L'aver que Manuels trames E la rauba e tot l'arnes; Pois ab cor dur, Quan n'ac traich lo vert e-l madur, El n'enviet per mar marritz La dompna e-ls Grecs q’el ac trahitz BEdT 080.035 cant vei pels vergiers desplegar Cant vei pels vergiers desplegar Los cendatz grocs, indis e blaus M’adousa la vos dels cavaus E·l sonet que fan li juglar Que viulen de trap en tenda, Trombes e corn e graile clar. Adoncs voill un sirventes far Tal que·l coms Richartz l’entenda. Ab lo rei mi voill acordar D’Aragon e tornar en paus. Mas trop fon descauzitz e braus Qant venc sai sus per osteiar; Per qu’es dregs qu’eu lo·l reprenda. Ieu o dic per lui castiar; E peza·m si·l vei folleiar E voill que de mi aprenda. 75 �Ab mi·l volon tut encuzar, C’us me comdet de sos vassaus Que de Castellot ac mal laus, Quant ne fes N’Espangnol gitar. E no·m par que si defenda Ves el, si el n’auza proar; E quant intret per covidar, Conquerri lai pauc de renda. Oi mais no li puosc ren celar, Anz li serai amics coraus: Gastons cui es Bearns e Paus Mi trames sai novas comdar Que de sos pres pres esmenda Del rei, que·ls i degra liurar, E volc en mais l’aver portar Que hom totz sos pres li renda. Que so m’an dig de lui joglar Q’en perdon an fags totz lur laus. S’anc lur det vestirs vertz ni blaus Ni lur fes nuill denier donar, Lag l’es c’om l’en sobreprenda Que d’un sol s’en saup ben pagar, D’Artuzet, don fai a blasmar, Qu’en mes als Juzieus en venda. Peire Joglar saup mal pagar, Que·l prestet deniers e cavaus, Que la vella que Fons-Ebraus Atent lo fes tot pesseiar; Qu’anc l’entreseings fags ab benda De la jupa del rei d’armar Que·l baillet, no li puoc guizar C’om ab coutels tot no·l fenda. Peire Roïs saup divinar, Al prim que·l vi joves reiaus, Que no seria arditz ni maus; E conoc lo al badaillar: Reis que badaill ni s’estenda Qant aug de batailla parlar Sembla o fassa per vaneiar Ni en armas no entenda. Eu lo·il perdo si·m fe mal far A Catalans ni a Laraus; Puois lo seingner cui es Pitaus Lo·i mandet, non auset als far. E reis que loger atenda 76 �De seignor, be·l deu affanar; Et el venc sai per gazaignar Mais qe per autra fazenda. Voill sapcha·l reis e aprenda De son grat e fassa cantar Mon sirventes al rei Navar E per Castella l’estenda. BEdT 080.007 belh m’es quan vey camjar lo senhoratge Bel m'es quan vei chamjar lo senhoratge E·lh velh laisson a·ls joves lor maisos, E chascus pot laissar en son linhatge Aitans enfans que l'us poscha esser pros: Adoncs m'es vis que·l segles renovel Melhz que per flor ni per chanter d'ausel; E qui domna ni senhor pot chamjar Velh per jove, be deu renovelar. Per velha tenc domna, puis c'a pel laya, E es velha quan chavalier non a; Velha la tenc, si de dos drutz s'apaya, E es velha si avols om lo·lh fa; Velha la tenc s'ama dinz son chastel, E es velha quan l'a ops de faitel; Velha la tenc, pois l'enojan joglar E es velha quan trop volha parlar. Joves es domna que sap onrar paratge, E es joves per bos faitz, quan los fa; Joves se te quant a adreit coratge E ves bon pretz avol mestier non a; Joves se te quan garda son corps bel, E es joves domna quan bes chapdel; Joves se te quan noi chal devinar Qu'ab bel joven se gart de mal estar. Joves es om que to seu be engatge, E es joves quant es be sofraitos, Joves se te quan pro·l coston ostatge, E joves es quan fa estragatz dos; Joves se te quant art l'archa el vaissel E fai estorn e vouta e sembel; Joves se te quan li platz domnejar, E es joves quan be l'aman joglar. 77 �Velhz es rics om quan re no met en gatge E li sobra blatz e vis e bacos; Per velh to tenc quan liura ous e formatge A jorn charnel si e sos companhos; Per velh, quan vest chapa sobre mantel, E velh, si a chaval qu'om seu apel; Velhz es quan vol un jorn en patz estar, E velhz, si pot gandir sens baratar. E Mon sirventes porta, velh e novel, Arnautz joglars, a Richart, que·l chapdel, E ja tesaur velh no volha amassar, Qu'ab tesaur jove pot pretz gazanhar. BEdT 080.008 be·m platz lo gais temps de pascor Be.m plai lo gais temps de pascor, Que fai foillas e flors venir! E plaz me qand auch la baudor Dels auzels que fant retentir Lor chan per lo boscatge! E plaz me qand vei per los pratz Tendas e pavaillons fermatz; Et ai gran alegratge Qand vei per campaignas rengatz Cavalliers e cavals armatz. E plaz mi qan li corredor Fant las gens e l'aver fugir; E plaz me qan vei apres lor Granren d'armatz corren venir ; E platz m'e mon coratge Qan vei fortz chastels assetgatz E.ls barris rotz et esfondratz, E vei l'ost el ribatge Q'es tot entorn claus de fossatz, Ab lissas de fortz pals serratz. Et atressi.m platz de seignor, Qand es primiers a l'envazir En caval, armatz, ses temor, C'aissi fai los sieus enardir Ab valen vassalatge. E pois qe l'estorns es mesclatz, Chascus deu esser acesmatz 78 �E segre.l d'agradatge, Que nuills hom non es ren prezatz Troq'a mains colps pres e donatz. Massas e brans, elms de color, Escutz trancar e desgarnir Veirem a l'intrar de l'estor, E maint vassal essems ferir, Don anaran aratge Cavaill dels mortz e dels nafratz. E qand er en l'estor intratz, Chascus hom de paratge Non pens mas d'asclar caps e bratz, Car mais val mortz que vius sobratz. E.us dic que tant no m'a sabor Manjar ni beure ni dormir Coma qand auch cridar : « a lor !» D'ambas las partz, et auch bruïr Cavals voitz per l'ombratge, Et auch cridar : « aidatz ! aidatz ! » E vei cazer per los fossatz Paucs e grans per l'erbatge, E vei los mortz que pels costatz Ant los tronchos ab los cendatz. Pros comtessa, per la meillor C'anc se mires ni mais se mir Vos ten hom, e per la genssor Dompna del mon, segon q'auch dir. Biatritz d'aut lignatge, 183 Bona dona en ditz et en fatz, Fonz lai on sortz tota beutatz, Bella ses maestratge, Vostre rics pretz es tant poiatz Qe sobre totz es enanssatz. E1 Baron, metetz en gatge Castels e vilas e ciutatz Enans q'usqecs no.us gerreiatz. E2 Papiols, d'agradatge Ad Oc e No t'en vai viatz! Dire qe trop estau en patz. 183 «Il me semble d’autre part impossible de tirer des conclusions sur l’absence de la comtesse Béatrice dans les autres chansons de Bertran. […] Au demeurant, nous ignorons totalement quelle est cette comtesse Béatrice.» Voir Gouiran G., L’amour et la guerre, op. cit. p .724. 79 �[Amor vol drut cavalcador, Bon d'armas e larc de servir, Gen parlan e gran donador Tal que sapcha benfar e dir Fors e dinz son estatje Segon lo poder que lli er daç. E sia d'avinent solatz, Cortes e d'agradatge. E domna c'ab aital drut jaç Es monda de toç sos peçaç.]184 Donzella d’aut linhage Tal en cui es tota beutatz Am fort, e cui per leis amatz; E dona.m tal corage Qe ja no pens esser sobratz Per un dels plus outracujatz. (185) BEdT 009.019 Can mi perpens ni m’arbire Can mi perpens ni m'arbire Qu'eu son, ni de cal part venh, Meravil me mot e·m seinh Con Dieus volc esser soffrire Tan lonjamenz dels mieus torz. Mas Cel qu'es verais e fort, Pos li plaz c'a lui me vire, Deinh asi·l peccat ausire Com mos mals talanz es morz. Be·s vol de tot be devire Qui contra Dieu pren nuil geinh, Que Dieus non vol c'om l'enseinh. Cuidavam passar ab rire Per nostres nescis deporz. Fraire, per pauc loncs acorz No nos fes trop tart assire! Tantost deu hom far con dire Lo ben, c'ades vai hom morz. Que es hom, quant m'o cossire Ni que val? En ren no·m teinh. E doncs rics per que si feinh? Es rics? Anz n'es trop a dire, Aitan es freols l'eforz 184 «Cette strophe, que les manuscrits V et a insèrent dans notre sirventés, figure comme cobla esparsa dans les manuscrits G (130), N (86 v° -87) et Q (108 v)»: voir Gouiran, G. L’amour et la guerre, p.740. 185 «On trouve dans MPe une strophe de six vers qui représente sans doute deux tornadas de trois vers chacune.» Voir Gouiran, op. cit. p.742. 80 �Lo jorn c'om pass a los porz On van tut, ses contradire. Cals que·s fassa gais ni·s mire, A toz es comunals morz. Lo Seinhor, qui es complire De toz jois, prec c'ab nos reinh. Alas del cor! Co m'estreinh, Cant mi membron li sospire Deslials e fals conort. Mas ar si camja ma sorz En ben, per que no·m n'aire. Tals n'er ben leu escarnire, Qu'eu soi vius et el n'er morz. Pos Dieus volc sofrir martire, Ja nos no n'aiam desdeinh, C'ab atretal entreseinh Nos a traiz uns traire, Saludan; don desconorz No m'es, c'al deabl'estorz Soi ab tan, cui foi servire; Non a poder plus que·m tire, Per que no·m fa paor morz. E1 Folquets, si ses contradire Crezes so que·us auçi dire, No m'agra fag paor morz. E2 Mas a cel en soi grazire Qui, per nostra mort ausire, Deinhet esser en crotz morz. 81 �Annèxes 2 1. Autres poèmas 1.BEdT 242 051 Cançon de G. de Bornelh 186 No posc sofrir c'a la dolor De la den la lenga no vir E.l cor ab la novela flor, Lancan vei los ramels florir E.lh chan son pel boschatge Dels auzeletz enamoratz, E si tot m'estauc apensatz Ni pres per malauratge, Can vei chans e vergers e pratz, Eu renovel e m'assolatz. Qu'eu no m'esfortz d'altre labor Mas de chantar e d'esjauzir! C'una noch somnav'en pascor Tal somnhe que.m fetz esbaudir D'un esparver ramatge Que m'era sus el ponh pauzatz E si.m semblav'adomesgatz, Anc no vi tan salvatge, Mas pois fo maners e privatz E de bos getz apreizonatz. Lo somnhe comtei mo senhor, C'a son amic lo deu om dir, E narret lo.m tot en amor E dis me que no.m pot falhir Que d'oltra mo paratge No m'aia tal ami'en patz, Can m'en serai pro trebalhatz, C'anc om de mo linhatge Ni d'oltra ma valor assatz Non amet tal ni.n fon amatz. 186 Guiraut de Bornelh (1138-1215) nascut dins una familha modèsta; estudièt dins una abadiá lemosina e apartenguèt a la cort d’Anfós II d’Aragon. Dante lo considerèt coma lo segond melhor trobador. 82 �Era n'ai vergonh'e paor E.m n'esvelh e.n planh e.n sospir E.l somnhe tenh a gran folor E no cut posch'endevenir! Pero d'un fat coratge No pot partir us rics pensatz Orgolhos e desmezuratz C'apres nostre passatge Sai que.l somnhes sera vertatz Aissi drech com me fo narratz. E pois auziretz chantador E chansos anar e venir Qu'era, can re no sai m'assor, Me volh un pauc plus enardir D'enviar mo messatge Que.ns porte nostras amistatz. Que sai n'es facha la meitatz, Mas de leis no n'ai gatge E ja no cut si'achabatz Nuls afars, tro qu'es comensatz. Qu'eu ai vist acomensar tor D'una sola peir'al bastir E cada pauc levar alsor Tan josca c'om la poc garnir. Per qu'eu tenh vassalatge D'aitan, si m'o aconselhatz, E.l vers, pos er ben assonatz, Trametrai el viatge, Si trop qui lai lo.m guit viatz Ab que.s deport e.s do solatz. E s'eu ja vas emperador Ni vas rei vauc, si.m vol grazir Tot aissi com al seu trachor Que no.l sap ni no.l pot gandir Ni mantener, ostatge Me lonh en us estranhs renhatz Cais si serai justiziatz E fis de gran damnatge, Si.l seus gens cors blancs e prezatz M'es estranhs ni m'estai iratz. 83 �E vos entendetz e veiatz Que sabetz mo lengatge, S'anc fis motz cobertz ni serratz, S'era no.ls fatz ben esclairatz. E sui m'en per so esforsatz Qu'entendatz cals chansos eu fatz. ( 187) 2. BEdT 080 039 Sirventés de B. de Bòrn Seigner en coms, a blasmar Vos fai senes faillia Car no.i ausetz anar Pois ella o volia, A la dompna parlar. Et al for de Cataloigna, Al vostr'ops eu n'ai vergoigna Car la.i fesetz fadiar. E fis drutz no.is deu tardar Si messatge.l venia, Mas que pens de l'anar E qe.is met'en la via, Com non sap son affar De sidonz, ni sa besoigna! Ben leu a talan que loigna Per que no.is deu aturar. E qan vitz vostre joglar Que devas lieis venia, Ja no.us degratz restar, Qi.us dones Normandia S'acsetz bon cor d'anar Antre Beira e Dordoigna De regart no.us daratz soigna, Ni ja no.us degra membrar. Mas ara podetz proar S'es vers so q' eu dizia, Que non fai ad amar Rics hom per drudaria. Tant ant a cossirar 187 http://youtu.be/ws3oSIVnQCw; http://www.trobar.org/troubadours/giraut_de_bornelh/poem40.php; http://www.cardenal.org/musique.htm « La musique dans l’oeuvre de Pierre Cardinal » 84 �Per qe.l jois d'amor los loigna. Q'ieu non vuoil aver Bergoigna Sens temer e sens celar. Q'ieu non vuoill ges esser bar Ni de gran manentia, Per qe-m pogues reptar Nuills hom de vilania. Mais am rir'e gabar Ab midonz, que m'en somoigna, Q'eu no volria Gascoigna Ni Bretaigna capdellar. Mon chant vir vas n'Azemar, Qui s'onor en sabria, Cui nostre seigner car. Sa pauca Lombardia Tant gen sap dompneiar, Qe no.is camja ni s' enbroigna Per menassas! anz ressoigna, Limotge-l fai reserar. Si.l coms Jaufres no s'esloigna Peitau aura e Gascoigna, Si tot no.is sap dompneiar 3. Sirventés de B. de Bòrn BEdT 080, 034188 Quan la novela flors par el verjan, On son vermelh, vert e blanc li brondel, Per la doussor qu'eu sent al torn de l'an, Chant autresi com fan li autre ausel; Quar per ausel me tenc en mantas res Quar aus voler tot lo melhz qu'el mon es; Voler l'aus eu, e aver cor volon, Mas no·lh aus dir mon cor, anz lo·lh rescon. Eu no sui drutz ni d'amor no·m fenh tan Qu'el mon domna n'enrazon ni n'apel Ni no domnei, e sin val autretan, Que lausengier fals, enojos, fradel, Desensenhat, vila e mal apres An de mi dit, tan ne son entremes, Que fan cuidar que la genser del mon Mi tenha gai, jauzen e desiron. 188 Cf . G. Gouiran, Op. cit. T. 1 p. 407 (De 1183 / 1186). http://colecizj.easyvserver.com/povb4015.htm 85 �Om sens domna no pot far d'amor chan, Mas sirventes farai fresc e novel. Pois chastiar cuidon en guerrejan Nostre baro lo senhor de Bordel E per forsa tornar franc e cortes, Mal estara s'anear vilas non es, Tant que chascus aia gaug si·lh respon E nols enoi si bels pela nils ton. Anta aura s'aissi pert son afan En Lemozi, on a trait tan quairel E tanta tor, tan mur e tant anvan Fait e desfait, e fondut tan chastel, E tant aver tolt e donat e mes, E tan colp dat e receubut e pres, E tanta fam, tanta set e tan son Corn el a trait d'Agen tro a Nontron. Rassa, per vos remanen sai claman En Lemozi, dessai ves Monmaurel: Per vostre pro avetz fait de lor dan. Som dis n'Aimars e.l senher de Martel E'n Talhafers e'n Folcaus e'n Jaufres. E tuit aicil qu'ab vos s'eron empres: Non an la patz ges per vos en que son, Anz fan lor grat lai al comte Raimon. Una re sapchan Breto e Norman E Angevi, Peitavi e Mancel, Que d'Altasvaus entro a Monferran E de Rosiers entro a Mirabel Noi aura un no veja son arnes; E pois lo coms o vol e sos dreitz es, Deman ades la terra saint Aimon Tro que·lh pausen la cresma sobrel fron. Sirventes, vai a'n Raimon Gauceran Lai a Pinos; en ma razon l'espel, Quar tant aut son sei dit e sei deman De leis que te Cabrera e Seu d'Urgel. A mon fraire en ren gratz e merces De Bergadan, del fin joi que·m trames, Que tot mon cor m'en tornet jauzion, Quan nos partim amdoi al chap del pon. E1 Gauceran Durtz e son fraire en Raimon Am autretan com s'eran mei segon. 86 �E2 Si com l'ausel son desotz l'aurion, Son las autras sotz la gensor del mon. 4. Sirventés de B. de Bòrn, 080, 036 Rassa, mes si son primier En la fin que ant parlada Li seignor e·il mainadier E·il baron de l'encontrada. E s'il fant vas vos estrada Et eu cal mal vos en mier, Que terra non ai cobrada? Chascus mi laissa derrier Qan m'ant mes en la mesclada Li gentil e li lainier. Pois q'ant ma terra adermada Et arsa et abrasada Dizont cill de Colombier Q'en prenda dreich, si m'agrada. Nos em trenta tal gerrier: Chascus ha capa traucada, Tuich seignor e parsonier Per cor de gerra mesclada, C'anc no·n cobrem dinairada; Anz qand a als colps mestier, Ant lor coreilla prestada. Oi mais seran ric portier, Que tenrant porta serrada; E sabran arbalestier Q'es la patz en l'encontrada, C'om non lor dara soudada. Doncs auran chan e lebrier Del comte s'amor privada. Austor e falcon gruier, Corn e tabors encuirada, Li braquet e·il liamier, Arc ab sajeta barbada, Gannacha larga folrada, Et osas de Salavier Serant mais de lor mainada. Sercat ai de Monpeslier Tro lai part la mar salada, Que non trob baron entier C'aia proeza acabada, 87 �Q'el mieichluec non sia oscada O fraicha da l'un cartier, Ni mais us m'en agrada. Bella dompna, a Dieu vos qier, Que tant vos ai desirada Que mort m'ant li desirier, Avinens dompna prezada. Na Tenpre, ·l gensser m'agrada, Qe m'a per son messatgier Del mon la razon celada. Bêla domna, adieu vos quier, Que tan vos ai desirada Que mort m'an li desirier, 45 Âvinens domna prezada. Na Tempres genser m'agrada Que m'a per son messagier Del mon la razo celada. Papiols, te dreit semtier, 5o No temas ven ni gelada: Dijas mi a mon Rainier' Que sa proeza m'agrada. 5. BEdT 210 017 Sirventés de G. de Berguedan 189 Reis, s'anc nuill temps foz francs ni larcs donaire ni encobitz per las autrui moillers, penedenssatz vos en cum hom pechaire, queras lor etz enemics e gerriers; e parec ben organ al primier cors que vos vim far a las primieiras flors, per que dompna, soimais vos a bon cor, de vostra'ver vol creiser son tresor. II Reis, si fos vius lo pros coms, vostre paire, non feira pas, per mil marcs de deniers, la Marquesa far fondejar ni traire aissi cum faitz vos e vostres archiers. Na Sibiuda trai per un dels auctors, cui vos ametz et ill vos fetz amors, que, si non met En Raimons de Timor, plus durs lera que frusca q'eis] del tor. 189 http://www.rialto.unina.it/BdT.htm 88 �III E puosc vos dir planamem mon vejaire, reis deschausitz, ben a dos ans entiers, e pot vos hom ben mostrar e retraire la comtessa q'es dompna de Beders, a cui tolguetz, qan vos det sas amors. doas ciutatz e cent chastels ab tors: de tot en tot era de perdre dor tro.l de Saissac i mes autre demor. IV Reis castellans, qetz en luoc d'emperaire: aissi cum etz rics de totz bos mestiers, mandatz viatz per tot vostre repaire vostras grans ostz a flocs et a milliers; e faitz nos sai un avinen socors, per que totz temps naiatz pretz e lauzors; q'a Lerida vej'om dinz e defor los fums de lost, e nos de Montesor. V Coms de Tolsan, parton se las amors s'a Marquesa non faitz calque socors, que val trop mais non fetz Elionor: eras parra si l'amatz de bon cor 6. Chansons de Conon de Béthune 1. AHI ! AMORS, COM DURE DEPARTIE. Ahi ! Amors, com dure departie Me convenra faire de la millor Ki onques fust amee ne servie ! Dieus me ramaint a li par sa douçour, Si voirement con j'en part a dolor ! Las ! k'ai je dit ? Ja ne m'en part je mie ! Se li cors va servir Nostre Signor, Mes cuers remaint del tot en sa baillie. Por li m'en vois sospirant en Surie, Car je ne doi faillir mon Creator. Ki li faura a cest besoig d'aïe, Saiciés ke il li faura a grignor ; Et saicent bien li grant et li menor Ke la doit on faire chevallerie Ou on conquiert Paradis et honor Et pris et los et l'amor de s'amie. Dieus est assis en son saint iretaige ; Ore i parra con cil le secorront Cui il jeta de la prison ombraje, Quant il fu mis ens la crois ke Turc ont. 89 �Honi soient tot chil ki remanront, S'il n'ont poverte ou viellece ou malaige ! Et cil ki sain et jone et riche sont Ne poevent pas demorer sans hontaige. Tot li clergié et li home d'eaige Qui ens ausmogne et ens biens fais manront Partiront tot a cest pelerinaige, Et les dames ki chastement vivront Et loiauté feront ceaus ki iront ; Et s'eles font par mal consel folaige, A lasques gens mauvaises le feront, Car tot li boin iront en cest voiaige. Ki chi ne velt avoir vie anuieuse Si voist por Dieu morir liés et joieus, Car cele mors est douce et savereuse Dont on conquiert le resne presïeus, Ne ja de mort n'en i morra uns sels, Ains naistront tot en vie glorïeuse ; Et saiciés bien, ki ne fust amereus, Mout fust la voie et boine et deliteuse. Dieus ! tant avons esté preus par huiseuse, Or i parra ki a certes iert preus ; S'irons vengier la honte dolereuse Dont chascuns doit estre iriés et honteus ; Car a no tans est perdus li sains lieus Ou Dieus soffri por nos mort angoisseuse. S'or i laissons nos anemis morteus, A tos jors mais iert no vie honteuse. 2 Bien me deüsse targier Bien me deüsse targier De chançon faire et de mos et de chans, Quant me convient eslongier De la millor de totes les vaillans, Si em puis bien faire voire vantance, Ke je fas plus por Dieu ke nus amans, Si en sui mout endroit l'ame joians, Mais del cors ai et pitié et pesance. On se doit bien efforchier De Dieu servir, ja n'i soit li talans, Et la char vaintre et plaissier, Ki tos jors est de pechier desirans ; Adont voit Dieus la doble penitance. Hé ! las, se nus se doit sauver dolans, Dont doit par droit ma merite estre grans, Car plus dolans ne se part nus de France. Vous ki dismés les croisiés, Ne despendés mie l'avoir ensi ; Anemi Dieu en seriés. Dieus ! ke porront faire si anemi, 90 �Quant tot li saint trambleront de dotance Devant Celui ki onques ne menti ! Adont seront pecheor mal bailli, Se sa pitiés ne cuevre sa poissance. Ne ja por nul desirier Ne remanrai chi avoc ces tirans, Ki sont croisiet a loier 91 �2. Mapas e genealogia 190 191 190 Cf. Berthelot Anne – Cornilliat François, Littérature Textes et Documents, Moyen Age XVIè siècle, Collection Henri Mitterand, Nathan, Paris, 1988. P.122. 191 Bertran de Born per Dalí. Bois gravé, 33x26 cm - image : 25x19 cm, 6000 ex, 1960. Une des 100 illustrations pour la Divine Comédie, Chant 28 - Catalogue raisonné Michler & Löpsinger. Réf. 1066. 92 �192 192 http://www.escriptors.cat/autors/deberguedag/pagina.php?id_sec=4073 93 �193 194 193 Evolución condados pirenaicos orientales.png Cf. http://fr.wikipedia.org/wiki/Comt%C3%A9_de_Cerdagne 127 Bordonove Georges, La tragédie cathare, Editions Pymalion / Gérard Watelet, Paris, 1991, P.57. Mapa de las possessions del comte de Tolosa a la velha de la Crosada contra los Catars. 94 �195 196 195 196 Debax Hélène, Op. cit. P. 342. Debax Hélène, Op. cit; P.343 95 �Bibliografia 1. Manuals - Asián Peña José L. Manual de Historia de España, Bosch, Casa Editorial, Barcelona, 1959. -Berthelot Anne – Cornilliat François, Littérature Textes et Documents, Moyen Age XVIè siècle, Collection Henri Mitterand, Nathan, Paris, 1988 - Camp J., La littérature espagnole, Que sais-je? N° 114, PUF, Paris, 1965. - Escarpit R., F. Bergès F., Larrieu G., Guide hispanique, Classiques Hachette, Paris, 1964. - García López J., Historia de la literatura española, editorial Vicens Vives, Barcelona, 1964. - Lafon, R., et Anatole C., Nouvelle Histoire de la Littérature Occitane, PUF, Paris, 1970. - Lázaro F., Tusón V., Literatura española, Bachillerato 2, Anaya, Madrid, 1988. - Prats J., Castelló J.E, Camino García Ma, A. Loste, Ma, Izuzquiza,I., Fernández R., Geografía e Historia de España, Anaya, Madrid, 1987. 2. Monografias. -Bennassar Bartolomé, Histoire des Espagnols, VIè-XXè siècle, Paris, Robert Laffont, 1992. -Berry André, Florilège des Troubadours, Firmin-Didot et Cie, Paris, 1930 ; CIEL d’Òc, 2005. - Boysson R. de, Études sur Bertrand de Born: sa vie, ses œuvres, et son siècle, Slatkine, 1973. -Bordonove Georges, La tragédie cathare, Editions Pymalion / Gérard Watelet, Paris, 1991. -Débax Hélène, La féodalité languedocienne, XIè – XIIè siècles, Toulouse, Mirail, 2003. -Fabre Paul, Anthologie des Troubadours, Medievalia N° 72, Paradigme, Orléans, 2010. -Frank Istvàn, Répertoire métrique de la poéssie des Troubadours, Librairie Honoré Champion Editeur, Paris, 1966, 2 T. -Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. -Grossel Marie-Geneviève, « Quand le monde entre dans la chanson », Cahiers de recherches médiévales, 11 | 2004, 213-230. -Milá y Fontanals Manuel, De los trovadores en España, Barcelona, 1861. - Hoepffner, Ernest, Les Troubadours, Armand Colin, Paris, 1955. -- Riquer Martin, de, Los Trovadores Historia literaria y textos, editorial Planeta, Barcelona, 1975. - Riquer M. de, – Comas A., Història de la literatura catalana, Ariel, Barcelona, 1964, Part antica T.1. 96 �- Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. -Thuillat Jean-Pierre, Bertran de Born, Histoire et légende, ed. Fanlac, Périgueux, 2009. -Zidaric Walter, L'univers dramatique d'Amilcare Ponchielli,L’Harmattan, Paris, 2010. -Zink Michel, Littérature française du Moyen Âge, PUF, Paris, 1992. P.106. -Zumthor Paul, Essai de poétique médiévale, Essais, Seuil, Paris, 1972, réédité 2000. 3. Articles -Asperti Stefano, “Le sirventés”, Europe, revue littéraire mensuelle, 950-951, juin-juilet 2008. -Cabré, Miriam, “Mécènes et troubadours dans la Couronne d'Aragon”, Europe. Revue littéraire mensuelle, 86, 950-951, 2008: 126-136. -Dauzier Martine, « Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. -Fernández González José Ramón, Gramática histórica Provenzal, Oviedo, 1985 -Gouiran Gérard, Les Troubadours, une anthologie, Europe, revue littéraire mensuelle, 950-951, juin-juillet 2008, p.7-30 ; p76-102 ; p.126-137. Paris -Gouiran Gérard, Bertran de Born et Guillem de Berguedà : Les Maîtres du sirventés ou comment chanter en duo occitano-catalan l’air de la Calomnie " dans: Transferts de thèmes, transferts de textes, mythes, légendes et langues entre Catalogne et Languedoc, études réunies par éd. M.-M. Fragonard et C. Martínez, Transferts de thèmes, transferts de textes, mythes, légendes et langues entre Catalogne et Languedoc, Barcelone, PPU , 1997, 61-86. - G. Gouiran: Le poète et le prince: le cas Bertran de Born, in Les Troubadours et l’Etat toulousain avant la Croisade. Actes du colloque de Toulouse (9 et 10 décembre 1988), «Annales de Littérature Occitane», CELO/William Blake and Co. Edit.1997. - Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. - Goustine Luc de, Bertran de Born, Seigneur et troubadour, Cahiers de Carrefour Ventadour (ISSN 1625-3337), 2009. Trobada de Hautefort 2009. -Hoepffner Ernest, «Un ami de Bertrand de Born, “Mon Isembartˮ» in «Comptes rendus des scéances de l’Académie des Inscriptions et Belles-Lettres», 89è année, N° 3, 1945, pp.318-321. -Patterson Linda, Les Troubadours et l’éloquence, Oxford, Clarendon, 1975, 244p 4.Adreiças Internet http://www.classiques-garnier.com.www.ezp.biu-montpellier.fr/numeriquebases/index.php?module=App&action=FrameMain -http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/crai_00650536_1945_num_89_3_77865 97 �http://fr.wikisource.org/wiki/Les_Chansons_de_Conon_de_B%C3%A9thune/Introducti on [Texte établi par Axel Wallensköld, Honoré Champion, 1921 (pp. iii-xxiii).)] -http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/crai_00650536_1945_num_89_3_77865.pdf http://labretonnie.forumactif.com/t219-la-guerre-au-xiieme-siecle-les-tournois http://www.richardcoeurdelion.fr/la_guerre.html http://www.rialto.unina.it/index.html http://w3.uniroma1.it/bedt/BEdT_03_20/index.aspx 98 �MERCEJAMENTS Es un plaser, al moment d’acabar aqueste Memòri, de grandmercejar Gilda Russo per sa paciéncia e sos conselhs. Ma reconeissença va tanben a M-J. Verny per son aduja tecnica, al sénher G. Gouiran pel temps que m’acordèt, los documents que me prestèt, al sénher F. Martèl per son umor e son amor de l’Istòria. Mercé tanben a una amiga, Maria, que me prestèt la man per organizar lo trabalh amb lo sorire e una paciéncia angelica. Mercé a totes los professors qu’an totjorn agut, dins las annadas de licéncia e de Mastèr, una atencion pedagogica e amistosa per mos dobtes, mas questions e qu’an jamai esparnhat lor temps per corregir mon trabalh e amelhorar mas coneissenças. Amb eles, benlèu qu’aquela aventura se poiriá contunhar. 99 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © IEO-Limousin © IEO-Limousin https://www.occitanica.eu/files/original/0162ab8a1f700f852f175e04ec8447a9.jpg 297b07a82bee47881c2ecdc5cfdf2e5e https://www.occitanica.eu/files/original/a65917acec66b1d0a0fa0d224fa245db.jpg 68e8beb54c328f63688334825d9671a0 https://www.occitanica.eu/files/original/a8acdc37ee21b455d7f309896570e948.jpg 35f5648bd5913fa5cbe25f778e4203bc https://www.occitanica.eu/files/original/66148455bd0330b29ff47dd31cd71910.jpg 5f0114891f10bd2f4500b9c244b01c5f https://www.occitanica.eu/files/original/17c09e25480b11b96738653196ea1d19.jpg 243c98ff101033fbf042c11d2bc9e5b5 https://www.occitanica.eu/files/original/61beed01867155628d8d924b0dadad11.jpg 3ed6600b77850f55bc40f1a62cea6bfa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/9d6994947002e4ca5ec444ffd3391e03.jpg 99dd7e45a36a54f122060cdf2825427e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/1059799de7c7ceee7e84b4637300e1cb.jpg 0a1f88f289936c6261f35704ce98ad08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/8c9d718041a64b80b7475f3450fdceab.jpg f047ce35454ad0043442c3ffb94512ee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/d6c4029ae31e0dd710943994edf63c78.jpg e0db7fe5d27cf64a7156deb6277cb2e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/d07abcd6ecf183465323c3539e15e6e6.jpg 6dfe3e0b79acc1231b25b4bf892df443 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/3ecbd76dbfc2d824c7e5cb64c62211cd.jpg f9aed0206214a62bb00a69eb1fcf21cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/e7ec766fcfb0517dd8ff4cd5b26fffa8.jpg fc748323a52c51af151cc660760a1de5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/b2d7ab1a6a615d92a3b94d30903f5e29.jpg 45bced696844fb9df273a73fe6554347 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/bd808c4012541b41e117a309f3598760.jpg e54bb38a311eb51d669f671caf2244e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/a8521f171caa4d570a671dc97ea5fa14.jpg f1c00e03c8690cf706a0041e3d958b20 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/e3c96cbdde965b6bfbe59fd5bf63e754.jpg b5b57efb7a850f16ab6eb99532b24b16 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/69a681f4693657c59a237af7d1dc0fb2.jpg d79e1d7de7252c7f175390ec12fd2577 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/e30a14cca84dd34a49e3efeaf90e27e6.jpg 24925e8fd9e6d87959441fcc536d7f80 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/91e40e35da53e0c3c1005e8d5a242561.jpg 7f019cd8929cf2786360bbdec3427eee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/3d16dc9f87e9dded4457c68f2cd89da3.jpg d2d7c393720550735f7326069de59bca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/d4e8c8bd60d0e466f5e8e390030ad464.jpg 990a423dee56a0e23361fa4350955c60 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/11f09bd192f7f4dce100a02d9382056a.jpg d2325081144cad26f5281482fcdaba63 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/b11f00bc9aae343902323341355b471e.jpg 0d9a10c375cfcf7cf3a2eb507d18784c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/7059cbe8cb3f621ca93113568b3320f1.jpg c1ef8e72ac82b369820aee4a8bfce360 https://www.occitanica.eu/files/original/952049bf4d17bdf3f4450373d0717146.jpg 8ad593336dfa5c048d41141a0a50089a https://www.occitanica.eu/files/original/9f7ad62d5faf2f68a90ae38b0c1d1c72.jpg 79caf530df1bed3af40f8117b4f2944b https://www.occitanica.eu/files/original/f1a340434732f6b22d954cfe7d8e73c5.jpg 62d8476a94f48082ce634058eaf29d5e https://www.occitanica.eu/files/original/3d129ee9bdc29af3b6aac667298a53a9.jpg 58d296c58acb83f4a6f2e2b3e274f193 https://www.occitanica.eu/files/original/b3a9242f12d395990978b06fc2f7eaa8.jpg 190f6e80537f692922556318352cfe65 https://www.occitanica.eu/files/original/4976ee6b2a1dd0057654a50fbfb491f6.jpg 07fce1d957c3505b47454700e893cc00 https://www.occitanica.eu/files/original/ef43c4541a7e67837eb10c2280d4fe1e.jpg 90081952d75bd5afa29ddf7857a31cf6 PDF Text Text UNIVERSITE PAUL VALERY –MONTPELLIER IIIArts et Lettres, Langues et Sciences Humaines et Sociales MASTER 2 LLCER Spécialité Occitan Marie-France Tourrel –Fourcadier La réthorique au service de la médisance et de la célébration de la guerre dans quelques sirventés de Bertran de Bòrn et Guillem de Berguedà Mémoire dirigé par Madame Gilda CAÏTI-RUSSO Maître de recherches habilitée à diriger des recherches en occitan médiéval. Mémoire soutenu le 27 juin 2014 Jury : Mme Caïti Russo et M. Ph. Martel �Ensenhador I. Introducion A. Lexic 1. Sirventés o cançon ? 2. Vocabulari e Expressions B. Conclusions 1. L’istòria a travèrs dels noms de luòcs e de personas 1. 1 Las valors 1. 2 La cultura 1. 3 Las guèrras 1. 4 Los personatges -Reis, nòbles, amics e enemics -Los joglars 1. 5 Los eveniments 2. La geografía 3. Intratextualitat, semblanças e diferéncias 4. Intertextualitat 1 2 2 4 15 17 18 19 20 21 21 23 24 27 30 31 II. Rimas e ritmes 1. Esquemas 1.1 Bertran de Bòrn 1.2 Guillem de Berguedà 2. Los vèrses 3. Las coblas 4. Las rimas 35 35 35 36 39 40 41 III. Retorica 43 IV. Recepcion 58 V. Conclusion 67 VI. Annèxes I Tèxtes 1. Guillèm de Berguedà 2. Bertran de Bòrn Annèxes II 1. Autres tèxtes - G. de Bornelh No posc sofrir c'a la dolor - B. de Bòrn Seigner en coms, a blasmar - B. de Bòrn Quan la novela flors par el verjan - B. de Bòrn Rassa, mes si son primier - G. de Berguedà Reis, s'anc nuill temps foz francs ni larcs donaire - Conon de Béthune AHI ! AMORS, COM DURE DEPARTIE - Conon de Béthune Bien me deüsse targier 68 68 74 82 82 82 84 85 87 88 89 90 VII. �VIII. 2. Mapas e genealogias -Castells de G. de Berguedà -Mapas -Genealogias 92 93 94 95 Bibliografia 1. Manuals 2. Monografias 3. Articles 4. Adreiças Internet 96 96 96 97 97 Mercejaments �Introduccion Dins l’encastre de l’estudi de cinc tèxtes per cadun dels dos trobadors, lo Catalan Guillem de Berguedà e lo Lemosin Bertran de Bòrn, la presentacion de las tematicas mòstra una mena de fraternitat literària mas tanben lingüistica e estilistica. Totes los cinc (o gaireben) son de sirventés, un genre que s’aparenta a la cançon mas que pòt èsser politic e qu’es sustot critic. L’analisi aprigondida del lexic, de la construccion dels poèmas es lo miralh d’una arquitectura poetica ont los dos òmes excellisson. La bastison d’un sirventés, coma o ditz Guillem dins Un sirventes ai en cor a bastir, obesís a de règlas e un saber far que s’apèvan sul lexic e sus la retorica que son de mejans al servici d’una tòca: blaimar un enemic, lo ridiculizar e criticar las accions o la passivitat d’un naut personatge. Per Bertran aqueles mejans sostènon son laus a la guèrra e sa critica contra los nòbles indecises. Los dos òmes s’èran amistançats e pas soncament amb las idèas de criticar, satirizar o blaimar los nòbles, nauts personatges de lor temps o de lor ròdol, reis o ducs. Lo sirventés, qu’es lo genre dels poèmas causits dona una leiçon de geografia e d’istòria locala e regionala e mòstra las luchas medievalas, coma se passavan encara del temps de Bertrande Bòrn, senhor lemosin. Se vei tanben una forma de resson a travèrs del lexic, de l’estil, de la ritmica, coma se se respondián los tèxtes, e existisson de ligams entre las idèas e l’estil dels dos autors e d’autres poètas de lor temps. L’estudi de la retorica emplegada per cadun, amb totas las figuras utilizadas al servici de sa tòca, permet de se mainar de l’abiletat de la construccion dels poèmas. Per acabar, se pausa la question de saupre cossí lor òbra es passada a la posteritat a travèrs del temps e cossí nos es venguda duscas al sègle XXI. 1 �Lexic Los dos autors, per parlar de lor composicion, se servisson de paraulas diferentas: chansó, chan, “cansson”. Abans d’estudiar lo vocabulari de cada autor per ne veire la finalitat es necite de saupre çò qu’es un sirventés e quinas diferéncias existisson entre aquel genre e los autres. Sirventés o Cançon? Lo sirventés, sa significacion es: “littéralement le chant du serviteur” 1. Dins los dos cases que nos ocupan seriá puslèu un criticaire que vòl donar de leiçons a qualqu’un de pus ric, de pus potent que el mas que se condusís pas coma cal e respècta pas las leis de la noblesa o de la cavalariá: Pretz, Paratge, Valor… Lo serventois pòt prene totas las formas; es al meteis temps educatiu, per ensenhar, e moralizator, per castiar los que òbran mal. Vaquí çò que caracteriza lo genre del sirventes coma o definís la codificacion de las Leys d'Amors de 1356: «dictatz ques servish al may de vers o de chanso en doas cauzas. la una cant al compas de las coblas. lautra cant al so e deu hom entendre cant al compas. sos assaber que tenga lo compas solament. ses las acordansas. om am las acordansas daquelas meteyshas dictios. o dautras semblans ad aquelas per acordansas. e deu tractar de reprehensio. o de maldig general. per castiar los fols e los malvatz. o pot tractar quis vol. del fag dalcuna guerra.» Segon E. Hoepffner, lo sirventés es per la glòria del senhor çò qu’es la cançon per la dòna.2 La cançon, ela, deu «tractar principalmen damors o de lauzors. Am bels mots plazens et am graciozas razos»3 Marie-Geneviève Grossel ditz: «[…] par définition, la canso est intemporelle, transcende le temps et passe donc, quasi immuable, de l’oral à l’écrit, sans avoir subi l’usure des événements; au contraire, le sirventes est fragile, temporaire, fugace; il se perd aussi vite qu’il se crée; en outre, considéré comme de peu de valeur, il n’était naturellement pas promis à la mémoire de l’écriture, pour nous seule susceptible de le faire encore connaître.»4 1 Monika Gudrun Berta Edinger, La Polysémie de la parole : Décodage de la lyrique multilingue en langues romanes chez Raimbaut de Vaqueiras et Dante Alighieri, A THESIS SUBMITTED IN PARTIA FULFILLMENT OF THE REQUIREMENTS FOR THE DEGREE OF MASTER OF ARTS in THE FACULTY OF GRADUATE STUDIES (French) UNIVERSITY OF BRITISH COLUMBIA (Vancouver) December 2010. 2 Hoepffner, Ernest, Les Troubadours, Armand Colin, Paris, 1955. P.10. 3 Las flors del Gay Saber o Las Leys d’amors, édition de Gatien-Arnoult, Toulouse, 1841-43, 1841. Gallica, Bibliothèque numérique, bnf.fr. P. 340. «Le sirventes doit traiter de blâme, de reproches généraux pour corriger les fous et les méchants; on peut aussi traiter si l’on veut du fait de quelque guerre.» «La cançon doit traiter principalement d’amours ou de louanges, amb des belles paroles et des explications agréables.» 4 Grossel, Marie-Geneviève Quand le monde entre dans la chanson Chansons politiques, chansons de croisade, serventois et autres tensons de trouvères. p. 213-230 http://crm.revues.org/index.html Référence papier: Marie-Geneviève Grossel, «Quand le monde entre dans la chanson », Cahiers de recherches médiévales, 11|2004, 213-230. Référence électronique: 2 �G. de Berguedà emplega de mots diferents: Martin de Riquer ditz qu’utiliza sonque un còp lo vèrb trobar per dire «compausar de cançons»5. L’autor se nomma chantaire; parla de bastir: Un sirventes ai en cor a bastir. Es aquí que l’autor emplega lo vèrb “trametre”: v. 2 e 42. M. de Riquer supausa una “desorientadora duplicidad” per part de G. de Berguedà dins la causida del tèrmes per calificar sas òbras poeticas. 6 Aprenèm que Guillem utiliza pas jamai lo mot “vers”. Tres poesias son apeladas chansó; d’autras son chan amb sa declinason: chantar / chansoneta: Eu non cuidava chantar mas trobam «comta e di» (v.31) dins Joglars, no·t desconortz. Òm se pòt demandar qué significa aquel diminutiu “-eta”. De segur es pas un diminutiu vertadièr: dona un sens puslèu ironic e trufaire. Amics Marques, enqera non a gaire parla d’una “canssonˮ al vèrs 2 que ven “sirventés” que lo joglar “romansaˮ al vèrs 42. Segon Riquer, “romansa” significa “dire, contar e cantar al meteis temps”.7 Es encara un “chan” dins lo vèrs 42 de Un sirventes ai en cor a bastir. Tòrna un sirventés que a l’autor li agrada de “bastir” e non plus faire coma dins Amics Marques, enqera non a gaire (v. 2 e 3) e Cançoneta leu e plana (v. 3). Lo mot “Sirventés” lo trobam dins sièis composicions del trobador catalan. Existís una mena de mimetisme de far un sirventés tanben dins lo vèrs 7 de Cant vei pels vergiers desplegar. Dins aquel tèxt, coma son amic, Bertran de Bòrn vòl que lo joglar “fassa chantar” son sirventés (v.66/67). Dins belh m’es quan vey camjar lo senhoratge, B. de Bòrn demanda a “Arnautz joglars” que “pòrte son sirventés”: v.41/42). M. Zink, per exemple, argumenta que la « canso correspond à ce qu‘il est convenu d‘appeler le grand chant courtois. » Apond que, a l’epòca dels trobadors, « les troubles politiques et religieux du temps favorisent en outre la composition de nombreux sirventès… » .8 Paul Zumthor9 escriu: «Le sirventes occitan est une chanson dont l’argument diffère de celui de la chanson proprement dite; le français crée pour ce mot sirventois qu’il utilise spécialement pour une certaine forme de poésie mariale.» Marie-Geneviève Grossel, «Quand le monde entre dans la chanson», Cahiers de recherches médiévales [En ligne], 11|2004, mis en ligne le 10 octobre 2007, consulté le 18 octobre 2013. URL: http://crm.revues.org/1863; DO : 10.4000/crm.1863 5 Veire: Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.187 a 195. 6 Op. cit. p.190. 7 Op. cit. p. 147. 8 Zink Michel, Littérature française du Moyen Âge, PUF, Paris, 1992. P.106. 9 Zumthor Paul, Essai de poétique médiévale, Essais, Seuil, 1972. Réédité 2000. P.194. 3 �Lo sirventés qu’èra jà emplegat per son aspècte satiric, moralizator e son ton de propaganda per las Crosadas d’Orient o d’Espanha, per Marcabrun (1129-1150), èra pas çò qu’es vengut amb G. de Berguedà10 : «el carácter de poesía vejatoria personal o de programa de una actitud feudal que logrará gracias a nuestro Guillem de Berguedà e a su amigo Bertran de Bòrn». Dins la tèsi de G. Gouiran, aprenèm que Bertran «n’emploie pas les substantifs chan ou chanson au sens spécialisé de «chanson d’amour», mais dans une acception plus générale, et ils peuvent même désigner un sirventés […]. Bertran parle de «chanson», de «chantar»11. Es lo sirventés una “mise en pratique d’une morale”, es un “blâme moral plus que social” en relacion amb de valors que l’autor respècta o pensa que se devon onorar mas que la(s) persona(s) que critica apara(n) pas. Als uèlhs de B. de Bòrn, cal pas trespassar un ideal.12 Sabèm que totes dos an emplegat lo sirventés tal coma lo definisson las Leys d’amors: an cercat a donar de leiçons als reis, als nòbles de lor país. An volgut ensenhar quora e cossí se batre per respectar las valors presadas, conservar un poder o l’aumentar. E lo vocabulari, las expressions, l’art de la rima e la retorica foguèron de mejans adreitament e artisticament utilizats per arribar a lor tòca. Vocabulari e Expressions Dins una primièra part del tablèu, podèm notar los mots que revèrtan las criticas marridas o trufairas sus las decas umanas e moralas dels enemics. Es l’element màger que caracteriza lo sirventés. Puèi òm pòt estudiar las violéncias dins las expressions o dins l’evocacion de la guèrra e lo blaime que se vòl pedagogic. Es interessant de veire tanben las qualitats que son presadas a aquela epòca dins la noblesa per agachar cossí son evocadas. Los vèrbes, los adjectius e los substantius son nombroses: lor ròtle deu èsser important. Ensajarem de veire per de qué. La conclusion será consagrada a l’analisi de las semblanças e / o de las diferéncias, de l’intratextualitat e l’intertextualitat. 10 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.153. «le caractère de poésie vexatoire personnelle ou de programme d’une attitude féodale qui réussira grâce à notre G. de Berguedà et à son ami B. de Bòrn.» 11 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. lv e lix. 12 Op. cit, p. LX e LXII. 4 �1. Criticas Decas fisicas Bertran de Born Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.37: chapa obre mantel (afrejolit) Guillèm de Berguedà Cansoneta leu e plana Del bratz no us pretz una figa v.15 Amics Marques, enqera non a gaire La rasca v.8 Bragas v.13 qe·l man aviatz vana v.24 Decas moralas Golardisa e pigresa Pois lo gens terminis floritz Flacs, vans e sojornaditz (v.18) Sos bas paratges (v.10) S’engrais v.21 Eu non cuidava chantar Cobes de manjar v.17 Quan vei pels vergiers desplegar Reis que badalh v.53 Vaneiar v.55 Coardiá Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.16: trop volha parlar (bavarda) v.33 a 36 Pois lo gens terminis floritz Pauc arditz v.17 Paor v.27 En mar no·l debur v.16 Quan vei pels vergiers desplegar No eria arditz ni maus v.51 Non ausetz als far v.60 S’el lo n’ausa proar v.22 Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge Joglars no·t desconortz Cansoneta leu e plana Amics Marques, enqera non a gaire Coart v.44 Un sirventes ai en cor a bastir S’esmaia v.37 Be·m platz lo gais temps de pascor Venalitat e Avarícia Can mi perpens ni m’arbire Pois lo gens terminis floritz esser soudadiers logaditz v.9 Quan vei pels vergiers desplegar Volc en mais l’aver portar v.31 v.35: s’anc lor det vestirs vertz ni blaus D’un sol s’en saup ben pagar v.38 Saup mal pagar v.41 Eu non cuidava chantar Gelosia v.18 Joglars no·t desconortz Cansoneta leu e plana 5 �Logier atenda / de senhor v.61 Gazanhar v.63 Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.33: re no met en gatge v.40 gandir sens baratar v.44: gazanhar Amics Marques, enqera non a gaire Un sirventes ai en cor a bastir Gazaigna v.18 Be·m platz lo gais temps de pascor v.51: metetz en guatge Can mi perpens ni m’arbire Messorga e Feloniá Pois lo gens terminis floritz Es aunitz v.8 e 53 Prejur v.25 Reis tafur v.33 e 51 Fals reis perjurs e savais v.55 Malvatz hom / malvatz faitz v.32 e 51 Rei apostitz v.44 Traïtz v. 52 e 62 Fui traïtz v.35 Cor dur v.59 Eu non cuidava chantar De traicion non a par v.24 Bausia v.26 Quan vei pels vergiers desplegar v.26: serai amics coraus Amics Marques, enqera non a gaire Traicher v.36 Engans e no-fes v.38 Volpill v.43 Escogossa v.26 Corns v.27 Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.12: avols om v.14: l’a ops de faitel v.23: noi chal devinar Be·m platz lo gais temps de pascor Joglars no·t desconortz Aon v.21 Cansoneta leu e plana Traichor v.4 Engan v.5, 7 + refranh Qui en vos se fia / ni a amor ni paria v.22 Un sirventes ai en cor a bastir Can mi perpens ni m’arbire v.40: nos a traiz uns traire 6 �2.Violéncias Menaças e Blaime B. B. de Bòrn Pois lo gens terminis floritz Mal agur v.6 v.11: fenira coma lais Quan vei pels vergiers desplegar Deschausitz e braus v.11 Encuzar v.17 Mal laus v.19 Folejar v.15 Blasmar v.39 G. de Berguedà Eu non cuidava chantar Un jorn que l’aucia v.28 no·m val reptar v.25 Joglars no·t desconortz Colpas ni tortz v.8 agurs ni sortz v.3 dan ni pro v.7 Cansoneta leu e plana Dan v.11 v.24 garder se deu totas ves Amics Marques, enqera non a gaire Colp v. 21. 25.45 (3) Un sirventes ai en cor a bastir Tort / colpa v.5 Dan v.16 Gen savaia v.14 Colps v.46 Guèrra Pois lo gens terminis floritz v.52: mortz Quan vei pels vergiers desplegar Osteiar v.12 v.48: ab coutel tot no·l fenda Amics Marques, enqera non a gaire v.10: lanssa v.20 e 26: mort m’agratz Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.30: estorn Cruseltat Mòrt naturala Be·m platz lo gais temps de pascor v.7:tendas e pavilhos fermatz v.10: chavaliers e chavals armatz v.12: las gen e l’aver fugir v.14: grand re d’armatz v.16: fortz chastels assetjatz v.17: barris rots et esfondratz v.36: del mortz e dels nafratz v.26, 33 e 37: estorns, estor e estorn v. 39: asclar chaps e bratz v.47: chazer per los fossatz v.19 e 47: fossatz v.56: guerrejatz v.36, 40 e 49: mortz Quan vei pels vergiers desplegar v.44 e 48:pessejar Can mi perpens ni m’arbire v.9, 18, 27, 36, 45, 48, 50, 51 7 �3. Qualitats Pois lo gens terminis floritz Eslais v.3 e 30 Larguesa Coratge e temeritat Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.25: to seu be engatge v.27: pro·l coston ostatge v.28: fa estragatz dos Un sirventes ai en cor a bastir v.39: C’a tot lo mond tenetz donar ubert Pois lo gens terminis floritz v.34 e 41: atur Joglars no·t desconortz Desconortz v.1 Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.19: adreit coratge Be·m platz lo gais temps de pascor v.23: ses temor v.24: fai enardir v.25: valen vasselatge Can mi perpens ni m’arbire v.45: no·m fa paor morz v.41-42: desconorz / no m’es Valors Cavalèirosas Pois lo gens terminis floritz v.43 : val v.44 : pretz Un sirventes ai en cor a bastir v.18: conquier pretz Pros v. 29. 37 e 46 Quan vei pels vergiers desplegar v.51: arditz belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.4 esser pros v.20: bon pretz v.22 e 42: chapdel v.30: fai estorn e vouta e sembel v.31: li platz domnejar v.17: onrar paratge v.44: pretz Be·m platz lo gais temps de pascor v.37: vassalatge v.38: hom de paratge 8 �Valor pedagogica Can mi perpens ni m’arbire v.20: val Un sirventes ai en cor a bastir v.40: Qui mais val mais de bes l’en revert Pois lo gens terminis floritz v. 49: retraissera v.50: rencur Quan vei pels vergiers desplegar v.8: Tal quels coms Richartz l’entenda v.13.14.16 e 65: Eu l’en reprenda / chastiar / volh que de mi aprenda 4. Adjectius Pois lo gens terminis floritz v.1: gens Bas: v.10 Malvatz: v.32 v.55: savais Quan vei pels vergiers desplegar v.19: mals v.41 e 57 : Mal v.51 : arditz belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.12 e 20: avols, avol Bos: v.18 ; bon: v.20 Be·m platz lo gais temps de pascor v.1: gais Can mi perpens ni m’arbire Mals talanz: v.9 Nescis deporz: v.14 Eu non cuidava chantar v.17: cobes v.14: bell’e bona, v.18: plens Joglars no·t desconortz v.6: mortz v.10: estortz bo: v12, bon: v.34 v.17: mal (apres) Cansoneta leu e plana v.5: ples v33: pejor Amics Marques, enqera non a gaire v 2: bona v.16: meillors v.22: rire v.30: gais Un sirventes ai en cor a bastir v.4: bona compaigna v.14: savaia v.17: bella v.27: mieiller v.29: gaia 9 �5. Vèrbes accions Pois lo gens terminis floritz Floritz, s’espandis, m’es vengut, eslais, far, sapchan, sian, venc, es aunitz, sobreisssitz, fenira, tornara, trais, conques, vas, debur, pert, s‘engrais, beva, deseretatz, plevitz, gequitz, mostre, estrais,cobrera, cobrara, atur, Lais, dis, retraissera, pres, trames, trait. Quan vei pels vergiers desplegar Vei, desplejar, viulan, far, tornar en paus, venc, ostejar, dic, acusar, comtet (v.18) / comtar (v.28), gitar, defenda, proar, intret, covidar, conqueri, celar, serai (v. 26, 51), trames, degra liurar, portar, renda; m’an dit, det, fetz donar, sobreprenda, pajar (v.38,41), blasmar, mes; prestet, pessejar, balhet, guizar, fenda; divinar, s’estenda (v.56, 68), parlar, Mandet, atenda, afanar, gazanhar, chantar. belh m’es quan vey camjar lo senhoratge vei chamjar (v.1, 7), laisson (v.2) / laissar (v.3), renovel / renovelar (v.5 e 8), chantar, s’apaya, coston, art, fai, met, sobra, liura, vest, gandir, baratar, porta, amassar, gazanhar. Be·m platz lo gais temps de pascor Fai venir (v.1, 14), fugir, es Claus, envazir, esser acesmatz, Segre, a pres e donatz, tranchar e desguarnir, ferir, anaran, er entratz, asclar, dic / dijas (v.41, 56), manjar, beure, dormir, cridar, enneir, chazer, metetz, guerrejatz, ai, estai. Eu non cuidava chantar Chantar, clamar, amagar, comprar, encontrar, manjar, menar, reptar, aucia, gardatz, meillurar, luynar Joglars no·t desconortz Vai, gartz, traga, erai (2), tenra, torn, ven, dic, jon, abeurat, passatz, comta e di, regon, trag, maleu Cansoneta leu e plana Farai, perdetz, paron, portatz, auria, estendes, se fia, gardar, tenga, mes. Amics Marques, enqera non a gaire Fi (v.2, 6), faire, autrej, dona, viron, laissetz, fossetz, virant, cuidei, traire, empeissi, encorbar, ditz, vi, nasca, aiatz, aurei, destreigner, m’agratz, fos, detz, crideron, pocsetz enpeigner, escogossa, sap far enpeigner, tem, poiria, escriut port, fesatz, podetz, pres, porta, legitz, romansa, donet, pres, capusa, dola, afolla Un sirventes ai en cor a bastir Bastir, trametrai, desavenir, m’acuoill, seguir, puosc remanir, taigna, vau, conquier, gazainha, fai, agra, reman, partir, estraia, dic, volv e·m vir, dauratz, stagna, chausir, donar, revert, tramet, pert (v.42, 46), seguit, 10 �Sens, sentiments e psicologia Can mi perpens ni m’arbire Venh, vai / van (v.18, 25) Esser: es (v.9, 19, 22, 23, 27, 28, 42), soi (v.2, 36, 42), er. vire, ausire (v.8, 50), devire, pren, teinh, dire (v.7, 47). pass / passar (v.13, 24). fassa, reinh, camja, er, saludan, fa, m’agra. Pois lo gens terminis floritz es aunitz (v.8, 52), prezon, lau, prez, traïtz (v.35, 52 e 62), servitz, val, complitz, apostitz, apais, plagues, rencur, traÏ, Quan vei pels vergiers desplegar M’adoussa, volh (v.7, 65) / volc v.31)/ volon (v17), entenda, acordar, es dreitz, reprenda, chastiar, pesa·m, folejar, aprenda (v.16, 65), ausa (v.22) / auset (v.60), no·m par, posc (v.25)/ poc (v.47), saup (v.38, 41, 49) / sapcha (v.65), conoc, badalha, au, vanejar, s’entenda, perdo, belh m’es quan vey camjar lo senhoratge poscha esser pros, m’es vis, deu, tenc, ama / aman (v.13, 32), enojan, volha parlar, sap onrar, a adreit coratge, garda / gart (v.21, 24), noi chal devinar, platz domnejar, vol / volha (v.39, 42) Eu non cuidava chantar Plorar, amar, pesar Joglars no·t desconortz Aon, am, Cansoneta leu e plana Ben aion, pretz, ten dan, fia, gardar se deu, se vana Amics Marques, enqera non a gaire sap, rire·n fetz, tengront, valc, gabar, feigner, destreigner Un sirventes ai en cor a bastir Cuich, cre, plaia, platz, esmaia (v.13, 37), cre, desir, remir, sofraigna, volont, contraigna, cuietz, amar, valetz, val, plaia, membre Be·m platz lo gais temps de pascor Platz (7 còps), auch (v.3, 43, 44, 46), vei veirem (v.6, 9, 13, 16, 18, 47, 49; 33), enardir, non es re prezatz, pens, val, aidatz, Can mi perpens ni m’arbire Perpens, arbire, meravil seinh, plaz, deinh, vol, enseinh, cuidavam, assire, cossire, val, feinh, contradire, mire, complire, prec, estreinh, membron, aire, escarnire, volc sofrir, traiz, desconorz, tire, crezes, auci, deinhet. 11 �6.Sentiments Quan vei pels vergiers desplegar Amor v.57: en lo·lh perdo belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.32: l’aman joglar Religion Can mi perpens ni m’arbire Dieu v.11 + Dieus: 4, 37 v.40: nos a traiz uns traire Eu non cuidava chantar v.13: plorar v19: amar Joglars no·t desconortz v.2: amor Un sirventés ai en cor a bastir v.17: desir v.31: amar Eu non cuidava chantar v.16: Dampnedieu Joglars no·t desconortz v.33: pregon Un sirventes ai en cor a bastir v.28: Dampnidieus 7. Colors Pois lo gens terminis floritz v. 42 com aurs val mai d’azur Quan vei pels vergiers desplegar v.2 sendatz grocs, indis e blaus. V.35 vestirs vertz ni blaus 8. Vestits Pois lo gens terminis floritz v.59: la rauba Quan vei pels vergiers desplegar V.35 vestirs vertz ni blaus v.46: la jupa del rei d’armar belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.37: chapa sobre mantel 9. Musica Amics Marques, enqera non a gaire v.46 l’escut d’aur Un sirventes ai en cor a bastir v. 34 so dauratz c’autra poestatz stagna Cansoneta leu e plana v.31 : brajas de cortves Amics Marques, enqera non a gaire v.13 en las bragas Quan vei pels vergiers desplegar v.4 e 5: sonet e viulan v.6: trompas e corn e graile 12 �10. Natura, animals e aliments Quan vei pels vergiers desplegar v.3, 42: chavaus Eu non cuidava chantar v.8: del peis belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.6: flor; ausel v.38: chaval Joglars no·t desconortz v.25: caval Be·m platz lo gais temps de pascor v.2 e 4: fuolhas, flors; auzels v.10 e 45: chavals v.23 e 36: chaval 11. Noms pròpis de personas e / o de luòcs Pois lo gens terminis floritz v.5: Aragones v.13 : Melhau e Carlades v. 15: Sur v.19: Proensa v.20: Sanzo v.22: Rossilhones v.23: Jaufres v.24: Vilamur v.25: Tolzal v. 28: Castrasoritz v.29: Toleta v.31: Barcelones v.37: Garcia Ramitz v.39: Arago v.40: Alaves v.48: Berengier de Besaudunes v.57: Manuels v.62: Grecs Quan vei pels vergiers desplegar v. 8: Richartz v.10: Arago v. 19: Castellot v. 20: Espanhol v. 27: Gastos, Bearns e Paus v. 39: Artuset v.40: Juzeus v.41: Peire v.:43: Fontebraus v.49: Peire Roïs v.58: Catalas, Laraus Cansoneta leu e plana v.18: ortiga Amics Marques, enqera non a gaire v.28: gossa v.30: raineta v.43: volpill v.10 e 32 : plan e montaigna / plan e desert Eu non cuidava chantar v. 3: Arnautz del Vilar v.6 e 34:Mon Sogr’ v.9: Baros v.14, 29, 33: Ma Sogra v.20: N’Estefania v.22: Barselona v.23: Tortoz’ a Narbona v.33: Berga e Cardona Joglars no·t desconortz v.4: Arago v.13: Tortosa v.15: Mon Marques v.16: Guillem de Clarmon v.17: Vescomt v.28: Agremon v.29: N Arnaut v.30: N Hugo d’Aveu v.32:N Bascol Romeu v.34: Dieu Cansoneta leu e plana v.3: Mon Marques v.4: Mataplana v.6 e 8, 13, 20, 21 27, 29 34:Marques v.9: Melgur, Somieras Amics Marques, enqera non a gaire v.1, 15, 25: Amics Marques v.4: Mataplana 13 �v.59: Peitiaus v.67: Navar v.68: Castela v.5 :Sailforas v.7 : N’Albert v.12: N Guillems de Savasona v.14: Vic Belh m’es quan vey camjar lo v.16: Pasca senhoratge v.18: Rotlans, Serragosa v.42: Arnautz, Richart v.22 : En Guillem de Clarmon v.23 : Mataplana Be·m platz lo gais temps de pascor v.37 : Mos Sogres, Barselones v. 1: Pascor v.41: Raimon de Paz v.54: Papiols v.42: N Nas-de-Corn v.55: N’Oc-e-No v.43: Fransa Can mi perpens ni m’arbire Dieu v.11 + Dieus: 4, 37 v.28: Lo Seinhor v.46: Folquets Un sirventes ai en cor a bastir v.2: N Sanchon, Espaigna v.8: En Robert v.15: turcs v.22: Bordels e Blaia v.24: En Dalmatz de Biert v.25: Sardaigna v.33Reis castellans v.36: Peiron, Alamaigna v.41:Mon Tristan v.44: Castelbon, Deus v.45: N’Albert 14 �Conclusions L’estudi del lexic de cadun dels dos trobadors permet de donar de precisions sul biais d’escriure e la volontat evidenta de criticar, blaimar…e / o la tòca que cadun se dona per aquò far. Nos permet tanben de consolidar qualques assercions sul caractèr dels òmes. Descobrissèm lor mond dins son encastre istoric, geografic mas tanben cultural e social. Es l’escasença de parlar de la guèrra e de las costumas de l’epòca medievala. Lo glossari de G. de Berguedà dona per l’òbra complèta 1291 mots, sens comptar los noms pròpris, e l’analisi que ne fa M. de Riquer mòstra que parlava un “provenzal” corrècte, en particular per çò que son catalan natural, “ofrecía alguna mayor similitud con el provenzal trovadoresco.”13. L’occitan / lemosin de B. de Bòrn èra pas tant alonhat de la lenga de son amic e aital se comprenon melhor l’amistat e la fraternitat literària que s’establiguèron entre los dos òmes. Segon R. Me Segon R. Menéndez Pidal,14 los Catalans dels sègles XII e XIII compausavan dins una lenga pròcha de l'occitan mentre que los autres compositors de las autras regions d'Espanha compausavan dins lor lenga. Malgrat la riquesa del vocabulari de Guillem, sembla que pel camp lexical dels vèrbes, aquel que los emplega mai es Bertran. A partir de l’estudi del lexic podem notar que lo pus grossièr e trivial es G. de Berguedà mentre que lo Lemosin es pus fin e ponchut. Quand Guillem cita las “brajas de cortves” (v.31, Cansoneta leu e plana) es per rescondre una satira de la sodomia, l’omosexualitat (reala o supausada) del Marqués de Mataplana. Quand se trufa dels marits qu’embana, emplega un vocabulari corrent e familhièr: “los maritz aon” (v.21; “ai jon” (v.23), dins Joglars no·t desconortz. Aquò o vesèm pas en çò de Bertran que, per las meteissas accions, se servís d’un lexic cavaleirosament corrècte: “drutz” e “domnejar” (v.11; v.31, bel m’es). Es pus fin e delicat aumens dins l’emplec d’aquelas paraulas. -Los tèxtes causits donan pas gaire la possibilitat de parlar de la concepcion de l’amor qu’an los dos òmes. Curiosament aquel que cita lo mai sovent lo mot es Guillem que ditz qu’es furiós per çò que lo marit de “Ma Sogra”, la faguèt plorar (v.13, Eu non cuidava chantar). Los sentiments amoroses dintran pas plan dins los sirventés e la dòna, s’es “bell’e bona” (v.14), li servís puslèu de proteccion o d’alibí (v.17 a 20 e v. 29-32, un sirventés ai en cor a bastir). De tot biais, los adjectius “bon” e “mal” qualifican mai las accions que la dòna. 13 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, op. cit. p.245. Menéndez Pidal Ramòn, Poesía árabe y poesía europea, Colección Austral, Espasa-Calpe, S.A., Madrid, 1963. P. 73. “Los catalanes poetizaban en provenzal durante los siglos XII y XIII; los castellanos cantaban algunas canciones en lengua propia, pero, por lo común, las escribían en gallego;” 14 15 �Es un pauc la meteissa causa en çò de Bertran ont, levat pel rei sonat lo “bos reis” (v.37 dins lo poèma Pois lo gens terminis), son pas las personas que son qualificadas aital: “mal agur” v.6 de Pois lo gens terminis, “mals laus” (v.19), “ben pajar”, “mal pajar” (v.38 e 41), “mal far” (v.56) dins Quan vei pels vergiers desplegar, “bos faitz”, “bon pretz” e “mal estar” (v.18, 20, 24 Bel m’es) e “mals talanz” (v.9 dins Can mi perpens ni m’arbire). Bertran de Bòrn es un òme “de sutil elegancia cortesana y hasta delicado”15. Pasmens se congosta dins la critica e lo blaime mentre que Guillem es mai dins la ràbia e la furor. Benlèu l’explicacion d’aquel comportament es dins la frequentacion que Bertran aviá amb las corts reialas e nòblas; podiá pas emplegar lo meteis lexic tant crus e obscèn coma aquel de Guillem16. Malgrat tot, M. de Riquer ditz que Guilhèm “Es un poèta elegant e mai quand escriu paraulas grassas”17. Las flechas empoisonadas del Catalan fan autant, e benlèu mai, d’efièch que los còps de maça garçats pel Lemosin. Los sirventés de G. de Berguedà se servisson de la negacion de las vertuts cavaleirosas, fisicas e / o moralas, sostenguda per la satira la mai sarcastica e per l’insult lo mai injuriós per atacar violentament las personas enemigas. Aquelas valors tan presadas per Bertran son absentas en çò de Guillem. Riquer afortís, per Bertran, que “su temperamento belicoso y el tono denigratorio de algunas de sus poesías, además de la similitud en determinadas actitudes que hoy llamaríamos políticas” an permés una fraternizacion prigonda e aisida entre Guillem e Bertran.18 Bertrand de Bòrn es un “condottiere poétique”19. Vaquí una expression que revèrta plan son mòde de pensar e de viure: es un soldat, engatjat dins son combat e se servís de la poesia coma d’una arma. Mas sa volontat de far la guèrra val pels autres, pas per el: s’engatja pas jamai. Es pas un nòble tan fortunat coma maites de sos contemporanèus mas la venalitat, l’avarícia son de defauts que lo rebutan; al contrari de Guillem que ne ditz pas res. Encara un còp la valor de “larguesaˮ es fòrça importanta. Nòstre poèta lemosin aima pas de daissar son castèl. Se vei puslèu dins lo ròtle d’un menaire amb sos conselhs, sas exortacions, sas semonsas, son ton doctoral: sos sirventés prenon una valor pedagogica. 15 Riquer M. de, Los Trovadores Historia literaria y textos, editorial Planeta, Barcelona, 1975, T. 2, p.686. (“C’est un homme délicat, d’une élégance subtile et courtoise.”) 16 Gouiran G., Article: "Bertran de Born et Guillem de Berguedà: Les Maîtres du sirventés. 17 Veire Riquer M. de, Guillem de Berguedà, op. cit. p.183. («C’est un poète élégant même quand il écrit des grossièretés.») 18 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, op. cit. p.154. «Son tempérament belliqueux et le ton de dénigrement de quelques-unes de ses poésies en plus de la ressemblance dans certaines attitudes qu’aujourd’hui nous qualifierions de politiques.» 19 Thomas Antoine, Poésies complètes de Bertrand de Born, Toulouse, 1888. P.xlix. 16 �Avèm notat que ditz sovent que lo rei a besonh d’aprene e de comprene. Es el, Bertran, lo mèstre qu’ensenha a son superior, son sobeiran, cossí far e per de que o cal far: coneis las valors cavaleirosas e las respècta. Es lo sirventés Quan vei pels vergiers desplegar que conten mai que mai aquela leiçon de bona conducha adreiçada a Ricard. Guillem, el, utiliza puslèu un refranh popular: “qui mais val mais de bes l’en revert” (v.40, un sirventes ai en cor a bastir). Podèm jà afortir que Bertran es “le troubadour de la guerre et de ses violences […]ˮ, coma o ditz G. Gouiran20; es un “donneur de leçons”, e un “exigeant spécialiste du code aristocratique”. Bertran aima pas qu’un rei badalhe o semble pas interessat quand òm parla de batalhas davans el: “Reis que badaill ni s’estenda Qant aug de batailla parlar Sembla o fassa per vaneiar Ni en armas no entenda.” (v.53 - 56 cant vei pels vergiers desplegar) Bertran cèrca totes los mejans per butar nòbles e reis a combatre: los uns contra los autres o dins una entrepresa pus gloriosa coma la tresena crosada. Mas dona pas jamai de precisions sul cossí ni ont se cal batre: çò que sembla li agradar lo mai (“be·m platz”) es la vision dels combats. Per el es un espectacle agradiu amb de sons e de luses. Benlèu aima la guèrra pel plaser estetic e per los profièches que ne pòdon venir. Sabèm qu’èra pas un senhor tan ric coma son amic Guillem. Se comparam lo lexic del bestiari dels dos trobadors, es clar que los animals mai citats per Bertran son los cavals e pas los aucelons ni las bèstias del campèstre. B. de Bòrn vòl ensenhar l’art de la guèrra e sa necessitat. Cèrca a donar de vam a los que n’an pas gaire. Quand la guèrra entre Enric II e Felip August s’acaba per una trèva, lo 22 de junh de 1187, nòstre trobador es pas content. Son, aqueles tèxtes, un biais de conéisser los combats d’aquel temps e aital d’aver un agach sus l’istòria e la geografia a aquela apòca. Los vèrbes e la conjugason suggerisson d’accions passadas mas son tanben al present per descriure una actualitat e, per Bertran en futur, quand evòca o imagina una accion que deseja veire dins una combat. E mai se per nosautres, legeires del sègle XXI, es un pauc escur e londanh, los substantius son utiles sul plan didactic, en mai d’aver una valor estetica e poetica L’istòria a travèrs dels noms de luòcs e de personas Es posible d’establir un ligam entre aquel plaser de la guèrra, qu’es prenhent sustot per Bertran, e la societat d’aquel temps qu’es encara medievala. Los autors nos mòstran las rivalitats entre senhors e las opausicions entre vassals e sobeirans 20 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 17 �La quantitat de noms de personas e de luòcs que legissèm en çò dels dos autors es curiosa mas reveladoira de la situacion geografica e istorica del sègle XII. 1-Las Valors M. Zink pensa que «la courtoisie […] exige la noblesse du cœur, sinon de la naissance, le désintéressement, la libéralité, la bonne éducation sous toutes ses formes.». «Etre courtois suppose de connaître les usages, de se conduire avec aisance et distinction dans le monde, d’être habile à l’exercice de la chasse et de la guerre, d’avoir l’esprit assez agile pour les rafinements de la conversation et de la poésie.»21 Aquelas valors, que son puslèu las de la Fin’Amors, correspondon, a quicòm pròche, a las valors cavaleirosas dels dos trobadors, amb una reticéncia per Guillem. La mezura: “c’est la modération, le respect du code courtois, la dignité, le contrôle de soiˮ22. Es una valor fòrça presada per Bertran mas i a una condicion: aquela mezura es lo dever de se comportar segon sa plaça dins lo mond. Es aital qu’o comenta G. Gouiran23 quand ditz que “Bertan de Born est probablement l’un des troubadours qui possède au plus haut degré le sens de la mezura”. D’autras valors son importantas coma la larguesa, es a dire la generositat, cosina de la caritat crestiana; es tanben Pretz: «c’est la valeur morale, le mérite, […]; Jovent: «c’est la jeunesse, mais c’est surtout la jeunese du cœur et de l’esprit; c’est un état de l’âme qui vise à se perfectionner moralement.»; Paratge: «désigne la noblesse du cœur.». Aquel darrièr mot cobrís: onor, dreitura, egalitat e respècte de la persona umana. Paratge es un mot que resumís la civilizacion occitana de l’epòca. Mas avèm apercebut que los dos trobadors acatavan pas (pas totas) las valors citadas… G. Gouiran analiza la fidelitat de Bertran a Ricard coma una valor de cavalièr mas pensa que li garda una mena de rencura que va transpausar en çò de Anfós d’Aragon que joguèt pas un ròtle plan onorable dins lo sèti d’Autafòrt. Benlèu es per aquel sovenir amar que se va deslargar en insults, criticas e blaimes. “Les terribles ataques de Bertran contre son ennemi qu’il couvre de toute la boue qu’il a pu rassembler […] ˮ son contengudas dins los sirventés que son un “véritable monument de calomniesˮ24. En mai d’aquelas valors especificas, òm pòt trobar de qualitats umanas coma: lo coratge quand lo nòble o lo cavalièr deu acarar la mòrt, las nafraduras o los sètis. 21 Zink Michel, Littérature française du Moyen Âge, PUF, Paris, 1992. P.103. Fabre Paul, Anthologie des Troubadours, Medievalia N° 72, Paradigme, Orléans, 2010. P. 8. 23 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 24 Article de G. Gouiran: Le poète et le prince: le cas Bertran de Born, in Les Troubadours et l’Etat toulousain avant la Croisade. Actes du colloque de Toulouse (9 et 10 décembre 1988), «Annales de Littérature Occitane», CELO/William Blake and Co. Edit.1997. P. 216 e 217. 22 18 �La mòrt es pas quicòm qu’espauruga los soldats valents: lo mot “morz, mort, mortz” se vei sovent en çò de Bertran. Es pas per exorcizar la crenta. Lo coratge es una valor gaireben innada, intrinsèca, del cavalièr per defendre son ben, sa dòna o son senhor. Se vei que Bertran critica mai la coardiá e lausa mai lo coratge e la temeritat que son amic. Benlèu es per çò qu’aquelas valors correspondon mai a l’ideal d’un cavalièr. D’aquel temps, existissián pas encara ni lo mot ni lo sentiment de nacion, de país, d’estat… coma a l’ora d’ara. Sabèm que Bertran se bat per gardar son castèl d’Autafòrt quand Ricard lo ven assejar amb Anfós II d’Aragon. Per el, la guèrra es “le théâtre des exploits personnels”, lo teatre de las proesas personalas, pas dels espleits collectius25. Pasmens se lo cavalièr combat e respècta las valors cavaleirosas, que siague nòble o rei, es pas un òme onèst se lucha sonque per ganhar d’argent o de meritis. Li cal guerrejar per ganhar (o pas pèrdre) sos bens: la possession de tèrras es la caracteristica d’un grop aristocratic a un moment ont la societat es a evoluir e a cambiar.26 2-La Cultura Es clar que Bertran es noirit de las Cançons de Gèsta, de las legendas dels eròis antics, de l’epopèia, de la Taula Redonda… Dins son article titolat Bertran de Bòrn, troubadour de la violence?27 G. Gouiran ditz: « […] le seigneur d’Hautefort persiste à faire montre d’une idéologie tout droit venue des tans ancienor. Il peuple ainsi les paradis héroïques des planhz des chansons de geste.» Las referéncias als personatges ne son la pròva. Aquela literatura èra fòrça coneguda e quand se rescontravan los dos amics ne podián plan parlar. De cada costat del Pirenèus, los trobadors d’aquela epòca coneisson plan los poèmas epics. Vesèm en efèit que Guillem frequentava las corts de son país e de França. I èra admés coma nòble qu’èra e pas sonque coma trobador e coneissiá las cançons d’autres compositors. Mas fa referéncia tanben a d’òbras francesas e provençalas e, entre autras, una version de la cançon de gèsta de Raoul de Cambrai del sègle XII28. Se vei quand cita, dins la segonda tornada, los “quatre filz de N’Albert” (v.45, Un sirventes ai en cor a bastir). Coneis tanben la legenda de Rotland citada dins Amics Marques, enqera non a gaire, al v. 18.29 25 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. L. 26 Gouiran Gérard, op. cit., p.liii. 27 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 28 Raoul se batèt contra los quatre filhs de Herbert de Vermandois, luchèt e assassinèt per tornar trobar una tèrra qu’òm li aviá raubada, a son vejaire. Cf. Martín de Riquer, Los Trovadores Historia literaria y textos, editorial Planeta, Barcelona, 1975. T. I, P.540. 29 Cf.. Riquer M. de, Guillem de Berguedà, p. 160, 167 e 171. 19 �Encara una pròva, se n’es de besonh, es lo senhal dins Un sirventes ai en cor bastir: “Mon Tristan” (v.41). Es un senhal que s’èran ja donat Bernart de Ventadorn e Raimbaut d’Aurenga, coma o ditz M. de Riquer30. Guillem a mai que de lusors en literatura “extrangièra”: coneis son roman de Tristan31 de per còr e sap que Bertran e una dòna se donèron aquel pichon nom. Aquò es tanben un element de mai per mostrar los ligams d’amistat que se son creats entre lo Lemosin e lo Catalan. 3-Las Guèrras La nocion de guèrra medievala es encara la guèrra entre cavalièrs, soldats engatjats e / o mercenaris pagats.32 Pierre Bonnassie, dins son introduccion al libre de H. Débax33, afirma que “la véritable innovation reside donc dans l’objet déclaré de la fidélité: le château. C’est lui qui est au centre de tout…ˮ. Òm pòt imaginar qu’es per aquò que Bertran a defendut son castèl amb autant d’acarniment. Las intencions de Guillem son mai personalas. H. Débax afirma tanben que, en Provença, los conflictes entre vescomtes, comtes, entre poders de nivel semblable, foguèron longs e nombroses: “Les finalités de ces guerres furent certes des enjeux de pouvoir, pouvoir sur des terres, pouvoir à l’intérieur des familles”. L’autora, establís de ligams fòrts entre la feodalitat catalana e lengadociana: la lenga es la meteissa e sabèm, amb M. Agulhon e N. Coulet34, que “Bien qu’Alphonse Ier ne réside pas en Provence, son pouvoir y est fermement établi.”. Totjorn segon H. Débax, «La violence [est] omniprésente», «Le conflit est l’état permanent des relations entre grands», «la violence n’est ni aléatoire ni gratuite; elle se cristallise sur l’élément symbolique, physiquement et institutionnellement, le château, la fortification.». Las guèrras son mai d’incursions e cavalgadas, d’escaramossas qu’un combat vertadièr e organizat entre doas armadas: «les chevauchées s’attaquent aussi aux hommes; non pour les tuer, cela n’est pas de mise au sein de l’aristocratie, mais pour les rançonner.» 35. Cal atacar un castèl, non pas per tuar los òmes que pòdon servir d’ostatges e aital òm pòt ganhar de rescats. 30 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, p. 161/162. Le Roman de Tristan es l'òbra del Normand Béroul. Data de 1170. Lo Tristan de Thomas d'Angleterre data de 1175. Cf. Wikipédia. 32 Cf.: http://labretonnie.forumactif.com/t219-la-guerre-au-xiieme-siecle-les-tournois E: http://www.richardcoeurdelion.fr/la_guerre.html 33 Débax Hélène, La féodalité languedocienne, Xè-XIIè siècles, Presses universitaires du Mirail, Toulouse, 2003. P.11. 34 Agulhon Maurice, Coulet Noël, Histoire de la Provence, Que sais-je, PUF, 2001. P.33. 35 Débax Hélène, Op. cit., p.234-237. 31 20 �L’analisi de G. Gouiran refortís aquela nocion que “seule la fonction guerrière justifie leur existence.ˮ36, es a dire l’existéncia dels nòbles e veirem que un nòble es pus larc e generós en temps de guèrra qu’en temps de patz. Lo cavalièr es l’òme fòrt de la situacion: al sègle XII, es lo batalhador per exceléncia. Es aital qu’apareis la personalitat d’un nòble coma Bertran que vei cambiar lo biais de guerrejar e que sembla nostalgic d’aquelas luchas ont se pòt manifestar la valor d’un cavalièr autentic. Coma o ditz G. Gouiran, Bertran a una concepcion cavaleirosa de la guèrra.37 Aquel òme es plen d’una ardor barbara, d’un vam indomdable; es un baron ferotge que rugís e vibra d’impaciéncia dins sa passion per las armas, lo sang e la guèrra. Per Bertran, segon G. Gouiran, “la bataille selon son coeur, c’est la mêlée générale qui n’exclut pas les beaux coups d’épée du combat individuel de la chanson de geste.ˮ38 Lo vèrs 30 de Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge ont Bertran parla dels “sembel” (“E fai estorn e vouta e sembelh”) evòca los tornegs: “cette image dévaluée de la guerre” ditz G. Gouiran39. Sabèm que los presava pas plan.40 Aqueles acaraments collectius an pas d’enjòc politic. Per el, son puslèu un jòc (ont los senhors podián trobar d’argent e far de presas per s’enriquir) qu’una batèsta vertadièra ont lo cavalièr pòt mostrar sas qualitats de soldat valent e ont deu trobar la glòria e l’onor. Lo vocabulari guerrièr en çò de Bertran es important dins lo sirventés: Be·m platz lo gais temps de pascor. Sas òbras, e aquela en particular, son una mena de manual practic per descobrir los biaisses de guerrejar, los òmes e los luòcs. Per Guillem es çò meteis malgrat una focalizacion sus las personas mai que mai. 4- Los personatges Los Troubadors frequentavan las corts, los personatges citats son doncas de personas conegudas e importantes mas i son nomenats tanben los “segonds cotèls” que son los joglars. Reis e nòbles, amics e enemics. Los personatges en preséncia son los actors de las luchas feodalas, de l’epòca. “Arago, Aragones, Barcelones” son sovent citats pels dos autors: Anfós II rei d’Aragon 36 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 37 Gouiran Gérard, «B. de Born miles in ultima voluntate sua: une conception chevaleresque de la guerre», RLR, La guerre au Moyen Âge, PULM, Tome CXVI, 2012, N°2. P. 347 a 366. 38 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 39 Article de G. Gouiran: Le poète et le prince: le cas Bertran de Born, in Les Troubadours et l’Etat toulousain avant la Croisade. Actes du colloque de Toulouse (9 et 10 décembre 1988), «Annales de Littérature Occitane», CELO/William Blake and Co. Edit.1997. P. 214. 40 Gouiran Gérard, «Bertran de Born: des divertissements au «divertissement». In Bertran de Born, Seigneur et troubadour, Cahiers de Carrefour Ventadour (ISSN 1625-3337), 2009. Trobada de Hautefort 2009. P.73 e P.70. 21 �es l’acusat essencial. “Mataplana”, “Mon Marques”, “Mos Sogres”, es un dels enemics asirats de Guillem que se permet de l’escaisnommar “N’Nas-de-Corn” (v.42, Amics Marques); pasmens es son senhor. Podèm notar que “Mon Sogr’ es tanben Pere de Berga dins Eu non cuidava chantar. Aquò permet a Guillem de parlar de “(Ma) Sogra”, la femna de son enemic, que patís aital del meteis sarcasma que son espós. Los reis nomenats pels dos autors son, d’en primièr, Anfòs II d’Aragon e de Catalonha, comte de Cerdanha, escaisnommat “Lo Cast”, amator de poesias e trobador el meteis (1162-1196). Lo segond, Ricard, Còr de leon, filh d’Enric II, rei d’Anglatèrra, èra aligat amb Anfós d’Aragon. Succediguèt a son paire lo 3 de setembre de 1189. Duscas a 1199 foguèt rei d’Anglatèrra, duc d’Aquitània, duc de Normandia, comte de Peitius e d’Anjó e de Maine. Impausèt pauc a cha pauc sa sobeiranetat suls senhors aquitans e las leis feodalas que gobernavan la societat del Nòrd de França, çò que manquèt pas de descabestrar l’òdi e la revòlta d’aqueles senhors del Sud. Bertran sona son senhor dos còps per son nom e un per l’escais: “N’Òc-e-No” (v. 55, Be·m platz lo gai tems de Pascor). Puèi, jol rèine del rei francés Felip August (1180-1223) los senhors qu’èran independents se faguèron concurréncia amb las poténcias territorialas: comtat de Barcelona, ducat d’Aquitània, comtat de Provença e de Tolosa. Descubrissèm Anfós VIII de Castelha (“reis castellans”, v.33 de un sirventes), rei de 1158 a 1214, se maridèt amb Leonor, filha d’Enric d’Anglatèrra e sòrre de Ricard. Guillem sap destriar sos amics e sos enemics, sap a qual se deu adreiçar per qu’intervengan prèp del rei d’Aragon per èsser liberat de sa preson. Joglars, no’i desconortz ne presenta qualques uns: “N Arnaut, mon cosi” e "N Hugo d’Aveu”, e “N Bascol Romeu” (v.29-30 e 32)41. Tanben son presents los marrits Pons de Mataplana, lo vescomte Folc de Cardona qu’es lo “Vescomt mal apres” (“Vicomte mal éduqué”), “Guillem de Claramon” o G. de Claramunt qu’es un dignitari de Anfós II, conselhièr del monarca (lo trobam tanben dins Amics Marques, amb un quatren supausat èsser Pere de Berga. Aquel Pere de Berga es acusat de pigresa o d’anticatarisme dins l’afar d’Arnautz del Vilar que se conta dins Eu non cuidava chantar. Es un personatge catalan (conegut entre 1173 e 1185) que venguèt manjar a l’ostal de Pere que refusèt de li donar lo peis en luòc de la carn. 41 Segon Riquer M. de, Los Trovadores Historia literaria y textos, editorial Planeta, Barcelona, 1975, T. 2, p.528: aqueles personatges son de cavalièrs aragoneses. “messire Arnaud, mon cousin, et messire Hugues d’Aveu et messire Bascol Romeu,ˮ 22 �Vesèm que Guillem s’apèva sus de detalhs prosaics, de la vida vidanta, per criticar e blaimar. Sabèm que practica l’exageracion d’un element moral o fisic coma per la calva supausada de Mataplana: v. 8, “si fossetz calvs tuich vos virant la rasca” mas que partís totjorn de la realitat.42 Avèm pas rescontrat lo problèma de la golardisa ni de la noiridura en çò de Bertran: las contingéncias materialas e / o alimentàrias semblan pas tafurar lo nòble senhor d’Autafòrt. Las citicas dels desfauts morfologics se tròban pas en çò de Bertran coma dins Guillem que s’apèva sovent, per pas dire totjorn, sus una tara fisica per criticar marridament son enemic. Los joglars Gérard Zuchetto ditz: «Les joglars (du bas latin jocularis, dérivé de jocus: jeu) sont danseurs, bateleurs, montreurs d'animaux, cracheurs de feu… Ceux qui côtoient les trobaires, sont plutôt musiciens, interprètes et mélodistes eux-mêmes. De basse condition dans la société nobiliaire, le joglar a la double ambition de se faire connaître et reconnaître, à la fois par ses confrères poètes et par la noblesse des cours où il chante. Aux XIème et XIIème siècles, les noms de joglar et trobaire désignent le même chanteur et “trouveurˮ»43 Entre los personatges citats pels dos autors son doncas importants los joglars que servisson pas sonque per jogar las utilitats. La particularitat de Guillem es que sovent encarga pas a son trobador de portar son cant. M. de Riquer afirma que “En la obra de Guillem de Berguedà los juglares son algo más que meros recitantes […], como ocurre a menudo entre los trovadores contemporáneos suyos, Bertran de Bòrn, por ejemplo. Guillem de Berguedà encomienda a sus juglares mucho más.”44. Por ejemplo, dins lo sirventés Joglars, no’i desconortz prèga son “Joglars” desconegut de portar una demanda de liberacion al rei. “Raimon de Paz”, lo joglar de Guillem dins Amics Marques, deu èsser de Pau, una localitat de Ampurdan, prep de San Pere de Ròdas, ont los joves cantavan de cançons amb una tonalitat que Guillem manlevèt dins Cantarey mentre m’estau (210, 008a)45. “Papiol” es lo joglar de Bertran (v.54 Be-m platz) que “pudo haber sido un juglar catalan, procedente de Papiol del Bajo Llobregat.”46. 42 Riquer Martin de. "Guillem de Berguedà", dins Història de la literatura catalana. Barcelona: Ariel, vol. I, 1964, p. 86-87. Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971, p.93. 43 Zuchetto Gérard, Petite introduction au monde des troubadours XII ème – XIIIème siècles A l’aube de la litterature moderne… (Editions de Paris «terre des troubadours». e «le livre d’or des troubadours» 1996 et 1998). 44 Riquer M. de, Op. cit.; p.230 -231. «Dans l’œuvre de Guillem de Berguedà les jongleurs ne sont pas seulement de simples récitants comme cela est le cas le plus courant parmi les troubadours de son époque comme, par exemple, Bertran d eBorn. Guillem demande davantage à ses jongleurs.» 45 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, p.147. 46 Riquer M. de, Op. cit.; p.151. «Papiol pourait être un jongleur catalan, originaire de Papiol, région du Bas Llobregat.» 23 �R. de Boysson47, dins Études sur Bertrand de Born: sa vie, ses œuvres, et son siècle, crei que ven d’un castèl eponim, que sas roïnas demòran encara prèp de la vièlha glèisa de Saint Avit Sénieur, dins Peiregòrd. Guillem acaba son poèma un sirventes ai en cor a bastir per una tornada ont s’adreiça a “Mon Tristanˮ es a dire a son amic Bertran mas òm sap pas a qual demanda de li transmetre aquel “chan”. Los joglars son los interprètes de las composicions dels trobadors; son los vectors del cant que van interpretar, recitar, illustrar amb la musica, mostrar a un public. Se passejan d’en pertot: van a las corts, son suls prats batalhièrs… Son los que transmeton las suplicas, las pregàrias, las criticas… a las dònas, als enemics…De còps que i a escrivon sus un pergamin per poder portar melhor los poèmas inventats, “trobats” pels “trobaires”. Aital s’espandisson las novèlas, las istòrias e los recits dels eveniments. 5-Los eveniments Totes aqueles personatges son de personas qu’an participat a d’eveniments locals, regionals, “nacionals”, importants o anodins. Cal pas oblidar qu’es l’epòca de las Crosadas e los “Turcs” fan referéncia a la futura Crosada de 1190 contra los Sarazins “vau m’en als turcs” (v.15 Un sirventés ai en cor a bastir): Guillem se propausa de partir cap a Tèrra Santa. Mas coma o ditz M. de Riquer, òm sap pas plan s’es una trufariá o un projècte vertadièr.48 Sul territòri de çò qu’apelam uèi Espanha, las divisions èran prigondas e las aliganças a geometria variabla segon los interèsses del moment e de cadun. Per Guillem, Castelha èra una amiga, aligada e protectriz, vèrs qual se pòt virar; per contra lo rei d’Aragon èra l’enemic que, marridament, aluenhèt lo poèta de la cort e que s’aliguèt a Sanch VI de Navarra 49 (v. 2 Un sirventés ai en cor a bastir) lo 7 de setembre de 1190 per s’opausar a Castelha. Per mostrar la poténcia d’aquel personatge parla “dal Peiron tro sus en Alemania”: v.36 50 (“de El Padrón jusqu’en Allemagne”): es a dire una part granda del mond crestian. A la mòrt d’Anfós, montèt sul tròn Pèire Ièr (dich “lo Catolic”) qu’es lo rei que coneissèm coma Pèire II d’Aragon de 1196 a 1213. 47 Boysson R. de, Études sur Bertrand de Born: sa vie, ses œuvres, et son siècle, Slatkine, 1973. P. 41. Riquer M. de, Op. cit., p.134. 49 M. de Riquer ditz: «nada justifica interpretar España en el sentido de Castilla y podría sospecharse que está en la acepción medieval de tierras de la península dominadas aún por los moros. […] . Pel vèrs que nos interèssa apond: “nada hay que indique que este «Sanchon» sea un rey”. (“Rien ne justifie la traduction de “Espagne” par Castille et on pourrait penser que le sens est celui du Moyen-Age: des terres de la péninsule dominées encore par les Maures.». «Rien n’indique que ce “Sanchoˮ soit un roi.»). Veire: Riquer, Martin de, Guillem de Berguedà, 1. Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadía de Poblet, 1971. P.135-136. 50 “Peiron” es lo pòrt de El Padrón prèp de Santiago de Compostèla ont arribèron las rèstas de l’apóstol, al sègle IX. 48 24 �Mas l’Istòria a de dessenhs resconduts e, aqueles dos nauts personatges, lor calguèt modificar los accòrdis en 1179. Foguèt signat lo tractat de Cazorla 51 entre Anfós d’Aragon e Anfós VIII de Castelha per decidir de la reparticion dels futurs territòris reconquistats suls Arabs al Sud de la peninsula. Jà al sègle XI, de 11000 a 1035 lo rei de Navarra Sancho aviá ressarrat los ligams amb Aquitània, Gasconha, per de maridatges e de relacions culturalas: "Las relaciones entre las cortes señoriales de Francia y España eran íntimas; las relaciones matrimoniales, continuas". Guilhem VIII maridèt sas doas filhas amb Anfós VI de Castelha e amb Pèire I d’Aragon. Lo quite trobador Guilhem IX maridèt sa filha amb lo rei aragonés Ramiro II lo Monge. Los escambis èran frequents: las relacions politicas coma las luchas per ajudar Anfós Ièr d’Aragon contra los Arabs Almoravides que volián prene Saragossa en mai de 1120. 52 Bertran de Bòrn coneis l’istòria e los personatges del país de son amic Guillem. An lo meteis contemptor: Anfós II. Fa allusion a Gaston VI de Bearn (1173-1215), opausat el tanben als Plantagenèst, quand ditz que li contèt una aventura que ne sèm pas plan segurs (v. 27-32 Quan vei), a prepaus del rei d’Aragon: “Gastons cui es Bearns e Paus Mi trames sai novas comdar Que de sos pres pres esmenda Del rei, que-ls i degra liurar, E volc en mais l’aver portar Que homtotz sos pres li renda”53 Sabèm que las relacions entre Gaston e son sobeiran d’Aragon èran pas totjorn suaudas.54 Lo trobador se servís d’unas istorietas, de contaralhas o petòfias que se disián suls nòbles aragoneses o castelhans: Castellot, Artuset, “Peires Roïs”… Lo segond sirventés contra Anfós II es plen de contes que son amic o d’autras personas li an raportats. Coma Guillem, Bertran prèsta una aurelha plan atentiva als “cosseills” (v.4, Amics Marques) e a çò que li “comdet de sos vassaus” [un vassal d’Anfós que deu èsser… Guillem, de segur] (v. 18, Quan vei). Aquel sirventés es plen de maldisenças contadas, raportadas: v. 27-28 e 33: “Gastons […] Mi trames sai novas comdar”; “Que so m’an dig de lui joglar”.55 51 Lo 20 de març de 1179, dins la vila de Soria (Castelha) Anfós II d’Aragon e Anfós VIII de Castelha signèron aquel tractat per se partatjar los territòris reconquistats suls Sarrasins al Sud d’Espanha. 52 Menéndez Pidal Ramòn, Poesía árabe y poesía europea, Colección Austral, Espasa-Calpe, S.A., Madrid, 1963. P. p.37. 53 «Gaston, à qui appartiennent le Béarn et Pau, m’a envoyé quelqu’un pour me conter des nouvelles: Alphonse a reçu du roi une rançon pour ses prisonniers, afin que Gaston les délivre, et il a mieux aimé emporter l’argent que de recouvrer là-bas tous ses prisonniers.». [Les traductions sont de G. Gouiran.] 54 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P.493. 55 «un de ses vassaux m’a conté», «Gaston m’a envoyé quelqu’un pour me conter de nouvelles», «voici ce qe m’ont dit de lui les jongleurs». [Les traductions sont de G. Gouiran.] 25 �Aquela creacion de “méfaits invérifiables”56 auriá poscut èsser grèva per Bertran se compreném çò que conta de Peire Joglar dins Quan vei pels vergiers desplegar: “Peire Joglar saup mal pagar, Que·l prestet deniers e cavaus, Que la vella que Fons-Ebraus Atent lo fes tot pesseiar;” (v.41 a 44) La vièlha poiriá èsser la rèina Alienor que lo personatge auriá criticada e s’en seriá penedut. Aital pòt fargar una mena de legenda negra, bastir una messorga coma l’acusacion contra Anfós de galavarditge: “el non a soing mas que s’engrais / e beva” (v.21-22 Pois lo gens terminis).57 Es semblabla messorga la del deseretatge de “Jaufres” (v. 23 Pois lo gens terminis): “…per Rossillones Don fo deseretatz jaufres”.58 En realitat, lo comtat de Rosselhon passèt al rei d’Aragon per çò que lo filh de Jaufré moriguèt sens descendéncia. “Peires Roïs”, del vèrs 49, es un cavalièr de Navarra, Pedro Ruiz de Azagra, senhor de la fortalesa de Albarracín, que venguèt a Bordèu en 1170 amb l’ambaissada d’Anfós VIII, per acompanhar sa nòvia, Alienor / Lenor, filha d’Enric II. M. de Riquer pensa que poguèt rescontrar Bertran e li donar d’informacions sul rei d’Aragon qu’el tanben odiava. 59 Los “Catalans” e “Laraus” (v. 57-58, Quan vei pels vergiers desplegar) son los òmes de Pèire de Lara, un senhor castelhan poderós. En 1183 la vescomtessa Ermengarda e Pèire faguèron aligança amb los Aragoneses e Catalans quand lo rei d’Aragon ajudèt Enric II contra sos vassals aquitans revoltats. Aqueles èran sostenguts per un rival vièlh: Raimon V de Tolosa. Lo personatge apelat “Sanzo” del vèrs 20 (Pois lo gens terminis) es lo fraire d’Anfós, encargat d’administrar Provenza (“Proensa”) après l’assassinat de Raimon-Berenguer (fraire el tanben d’Anfós) per un partidari de Raimon V. E las marridas lengas acusèron Anfós d’aquel acte malgrat sa venjança violenta. 56 Article de G. Gouiran: Le poète et le prince: le cas Bertran de Born, in Les Troubadours et l’Etat toulousain avant la Croisade. Actes du colloque de Toulouse (9 et 10 décembre 1988), «Annales de Littérature Occitane», CELO/William Blake and Co. Edit.1997. P.217. 57 Les traductions sont de G. Gouiran. «Car lui, il n’a pour souci que de s’engraisser et de boire» 58 «…en Roussillon où Geoffroy fut dépouillé de ses biens.» 59 Gouiran, Gérard, op. cit., p.496. 26 �Lo vèrs 44 “rei apostitz” fa allusion a una accion del rei aragonés. Bertran acusa Anfós d’aver mancat a sa paraula. Lo lexic de la traïson e del perjuri es important dins aquel sirventés Pois lo gens terminis per blaimar Anfós d’aver pas tenguda la promessa de se maridar amb Sancha de Castelha e d’aver volgut esposar Eudokia (Eudoxie), neboda de Manuel Ièr Comnène, emperaire de Bizanci (1118-1180). 60 La dòna faguèt lo viatge mas las idèas d’Anfós avián encara cambiat quand arribèt la jove femna. Es per aquò que se maridèt amb Guilhèm VIII de Montpelhièr. G. Gouiran ditz que pas jamai lo rei despolhèt “l’emperairitz”. Mas aquela aventura foguèt per Bertran l’escasença de far pròva d’una marrida fe perfiècha per criticar son enemic. Es aital que practica Guillem amb Pons de Mataplana! Per acabar amb la marridesa de Bertran que vòl, que que ne vire, far d’Anfós un rei aunit, avèm la cobla V ont parla de “Garsia Ramitz” (v. 37). Fa referéncia a d’eveniments istorics fòrça complicats ont se farguèron las aliganças entre Navarra, Castelha e Aragon, que, puèi, se copèron mas aquí servisson a Bertran per far creire que lo rei d’Aragon ocupava un sèti que li èra pas degut. Seriá un usurpaire. Se los desfauts criticats son puslèu fisics dins Guillem, l’acusacion de traïson es presenta tanben e pesuga dins Bertran. Sonque sul plan de l’istòria podèm afirmar que lo lexic dels noms pròpris a un ròtle important per crear una legenda negra e difamar un personatge, en particular dins los dos primièrs sirventés de Bertran, coma o fa Guillem contra Pere de Berga, Pons de Mataplana... Los eveniments son pus anecdotics, an pas l’ample, lo buf de l’Istòria coma per Bertran e servisson mai la mesquinariá de Guillem. 2. La geografia Dins los noms de luòcs que cita Guillem podèm legir una mena de mapa61 del país ont se debanan l’Istòria e los eveniments. Per exemple, quand parla de la “cort de Barselona” (v. 22, Eu non cuidava chantar): la region de Catalonha èra del rei Anfós II. Las allusions: “de Tortoz’a Narbona” (v.23 Eu non cuidava chantar) e de “Tortosa als portz” (v. 13 e 14 Joglars) marcan los limits, las raras de la zòna d’espandiment del poder o de la lenga; los “portz” son los pòrts, los passes dels Pirenèus. Es a dire que nos mòstra una region que va de la mar a la montanha. Tortosa es, uèi, una vila importanta de Catalonha, dins la província de Tarragona mas, a l’epòca dels trobadors, èra pas en tèrra crestiana. Aparteniá encara als Sarazins. 60 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P.472. 61 Veire Annèxe 2, p.94 Mapas 27 �“Sardaigna” (v. 26 un sirventés ai en cor a bastir) es Cerdanha que lo vescomtat de Berguedà fasiá partida del comtat. A aquel moment lo comte de Cerdanha èra rei. Raimon-Berenguer IV lo Sant (1131 – 1162), prince d’Aragon per son maridatge amb Petronila d’Aragon en 1137 èra comte de Cerdanha e foguèt lo “paire” de l’union de Catalonha e Aragon. Presava mai lo títol de comte de Barcelona e foguèt lo darrièr a se nomenar aital. Son filh Anfós causiguèt d’èsser apelat rei d’Aragon. “Melgur” e “Somieras” son doas vilas que, uèi, son dins Erau (Mauguio) e Gard (Sommières), es a dire qu’èran de lenga d’òc a aquela epòca tanben. P. de Mataplana i se trobava en decembre de 1172 amb la cort de Anfós II e i perdèt tres dents (v. 8-12 Cansoneta) dins un torneg: “Marques, ben aion las peiras a Melgur depres Someiras on perdetz de las denz tres; no·i ten dan que las primeiras i son e non paron ges.ˮ 62 Los noms citats per Bertran evòcan tanben de luòcs de Catalonha e d’Aragon o de Castelha: “Rossilhones”, “Alaves”, “Castrasoritz”, “Arago”, “Besaudunes” (Pois lo gens terminis, v. 49-50.). Lo fraire del rei d’Aragon, Ramon Berenger foguèt assassinat per un òme de Raimon V de Tolosa. E se lo rei se vengèt, pasmens, Bertran e maites lo creseguèron colpable. D’autres noms evòcan de luòcs de tornegs o de personas que coneguèt Guillem: Sailforas, Savasona dins lo ròdol de Vic. Podèm legir de noms coneguts coma Berga, Cardona, Vic e aital situar un pauc melhor los luòcs dels espleits de nòstre trobador e eròi. Pierre Bonnassie 63 titola una part de son article «Emergence de la Catalogne (VIIIè – Milieu XIIè siècle)»: «Les Catalans et les autres. Une longue fidélité occitane». Nos ditz que los ligams amb lo demai del mond iberic son tèunes e que los de Barcelona acceptan, gaireben a sas pòrtas, dos emirats musulmans: Lleida e Tortosa. 62 «Marquis, bénies soient les pierres de Mauguio, du côté de Sommières, sur lesquelles vous avez perdu trois de vos dents; ce n’est pas grave, car ces pierres y sont toujours et ça ne se voit pas.» 63 Article de P. Bonnassie in Bennassar Bartolomé, Histoire des Espagnols, VIè-XXè siècle, Paris, Robert Laffont, 1992. P. 152 a 175. 28 �64 Lo país occitan es privilegiat dins las relacions amb Catalonha e Aragon reunits en 1150. Es una tèrra rica, de cultura anciana, sòrre de Catalonha per la lenga e las costumas: “Les Pyrénées ne sont pas une frontière (le Roussillon, le Vallespir, le Conflent, le Capcir sont de souveraineté et de peuplement catalans), et, pas davantage les Corbières.” Los comtes de Barcelona, de Cerdanha, de Besalú, d’Empurias an de rasigas occitanas e se maridan amb de filhas de païses que son uèi Occitània: “la Rouergate Ledgarde, l’Auvergnate Aymerud, la Carcassonnaise Ermessend, la Limousine Almodís [la femna de Raimon- Berenguer Ièr de Barcelona (1035-1076)], e la Provençale Douce… qu’es l’esposa de Raimon-Berenguer III”65. Lo v.13 de Pois lo gens terminis floris parla de la region d’aquel Raimon-Berenguer. Sabèm que, al sègle XII, Milhau èra “catalanò-aragonesa”66: los reis d’Aragon i avián una torre. Es un pauc evident que totas aquelas aliganças, aquela dominacion catalana sul Miègjorn qu’èra puslèu Tolosan (“Tolza”: v. 25, Pois lo gens terminis floris) manquèron pas de soslevar de luchas fratricidas e de conflictes de poder, duscas a la mòrt a Muret de Pèire II en 1213. 64 Michelin, Atlas routier Espagne-Portugal, 1993. P.18. Nascut a Rodés, possedissiá en mai de Provença, lo vescomtat de Gavaldan, de Milhau, de Carlat: v.13 de Pois lo gens terminis floris de Bertran de Bòrn. Veire genealogias, Annèxe 2, p.95. Cf. Article de P. Bonnassie, p.174. 66 Cf. Article de P. Pallier: “Quand Milhau èra catalanò-aragonesa”, dins la revista del Grelh Roergàs. Canta-grelh, N° 98 de decembre de 2013, P.9 e 10. 65 29 �3. Intratextualitat, semblanças e diferéncias. Se de semblanças son de notar entre los tèxtes dels dos trobadors, de còps trobam dins las òbras de cadun de resson de l’òbra de l’amic: 1. Bertran de Bòrn e G. de Berguedà escrivon amb lo còr: lo títol del Catalan es clar: Un sirventes ai en cor a bastir; e lo Lemosin nos ditz: “m’es vengut en cor […] de far un novel sirventés” (v.3/4 de Pois lo gens terminis floritz). Trobam aquela mena de mimetisme de far un sirventés tanben dins lo vèrs 7 de Cant vei pels vergiers desplegar: “Adoncs voill un sirventes far”. Pois lo gens terminis floris (80, 32) e Quan vei pels vergiers despleiar” (80, 35): son dos sirventés fòrça violents de B. de Bòrn contra lo rei d’Aragon, Anfós. Renovèla sa critica mordenta amb Quan la novela flors par el verjan67 que manda a sos amics catalans per los mercejar del plaser que li donèron de poder atacar d’un biais poetic sos enemics. Lo vèrs 20 de Quan la novela flors par el verjan: “Nostre baro lo senhor de Bordel”, sembla un “copiar-pegar” del vèrs 22 de Guillem dins Un sirventés ai en cor a bastir: “reis que ten Bordels e Blaia”. Totes dos reconeisson lo rei Ricard. Lo v. 45: “non donet colp ni pres” d’Amics Marques e lo vèrs 46 “q’om non es pros qui ses colps tera pert” de un sirventes de Guillem son similares al v.30 de Bertran dins Be·m platz lo gais temps de pascor: “tro qu’a maints colps pres e donatz.”, e al vèrs 39 de Bel m’es: “Velhz es quan vol un jorn en patz estar”. 2. Los tèxtes se respondon al dintre d’un meteis autor: “no·m tenra dan” dins Joglars, no·t desconortz (v.7) e “no·i ten dan” de Cansoneta leu e plana (v.11). Lo v. 21 de Joglars, no·t desconortz: “mas los maritz aon” conten la meteissa idèa que lo v.26 de Amics marques: “cel qe·ls maritz escogossa”. Dins Cansoneta leu e plana, lo v. 31:“de brajas de cortves” fa allusion, coma lo v.13 de Amics marques, a las bragas, un vestit que pòt protegir o mostrar la riquesa o la pauretat d’un òme. E aquí es un instrument per aumentar l’impression de ridicul que dona l’òme descrich. Lo v. 45 d’ Amics marques e lo v. 21 de un sirventés ai en cor a bastir parlan d’una durada de 5 ans: “cinc anz”. Una servís per evocar un temps de patz e l’autra per marcar lo temps de fidelitat a Ricard. 67 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P. 155 e 157. Veire Annèxe 2, p. 85: es un document fòra de nòstre estudi. 30 �Lo v. 45: “non donet colp ni pres” d’Amics Marques es similar al v.39 de Bel m’es quan vei chamjar lo senhoratge (B. de Bòrn): “Velhz es quan vol un jorn en patz estar” e la tornada de Be·m platz: “Dire qe trop estai en patz”. Se nòta la posicion comuna fàcia a la necessitat de se batre per un rei o una personalitat. Ricard èra tròp demorat en patz: “trop estai en patz” (v. 56). E se Bertran o escriu pas coma son amic, lo sens es lo meteis: “anz ten per fol qui sas armas l’afolla” (v. 48 de Amics Marques). Es pus grossièr Guillem mas lo conselh de Bertran es pus clar e tecnic: “metetz en guatge / chastels e vilas e ciutatz / enans qu’usquecs no·us guerrejatz.” (v. 51 a 53). Lo v. 5 de Can mi perpens ni m’arbire dona lo mot: “torz” que Guillem emplega dins lo v. 5 (“tort”) de Un sirventes ai en cor a bastir; lo sens es aquel de reconèisser un tòrt fach dins lo passat. Mas se Bertran exprimís un sentiment de pentiment i a pas cap de contricion per part de Guillem. 4. Intertextualitat Se los Pirenèus son pas una confinha entre Catalans e Aquitans o Provençals, existís pas tanpauc de barrièra impermeabla amb la lenga del Nòrd de França. Bertran coneguèt los “trobaires” e lo dialècte picard de Conon de Béthune68. Sens parlar de “recepcionˮ (son puslèu contemporanèus los dos òmes) podèm veire de ressons de Bertran dins Conon de Béthune69. El tanben a compausat doas cançons de crosada, pauc de temps abans de partir per la tresena dins la qual luchèt. Son los poèmas Ahi, amours, con dure departie (R.1125) e Bien me deüsse targier (R.1314) 70 que lo segond vèrs ditz: «De chançon faire et de mos et de chans» que semblan plan al sirventés de Bertran Quan la novela flors par el verjan (BEdT 080, 034), coma o senhala G. Gouiran. Dins «Les comptes rendus des scéances de l’Académie des Inscriptions et BellesLettres»71, Ernest Hoepffner presenta un article: «Un ami de Bertrand de Born, “Mon Isembartˮ» ont ditz que Bertran e Conon se coneguèron pas personalament, s’escriguèron e l’òbra de l’un se sentís dins l’òbra de l’autre. 68 Es un trobaire, “trouvère” de lenga picarda, nascut vèrs 1150 dins Artois que moriguèt en 1219 o 1220 a Constantinòpla. Es conegut per sas cançons d’amor e de crosada: participèt a las 3ena e 4ena ont joguèt un ròtle politic important. Cf. Conon de Béthune, Les Chansons de Conon de Béthune (compos. 2e tiers XIIIe; 1ère éd. 1870), éditées par Axel Wallensköld, Paris, Librairie ancienne Honoré Champion, CFMA, 1921. Cf. Annèxe 1, P. 92: Carte des dialectes dans la France médiévale. 69 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P.xliii e xliv. 70 Cf. Annèxe2. P. 89 a 91. 71 Hoepffner Ernest, «Un ami de Bertrand de Born, “Mon Isembartˮ» in Comptes rendus des scéances de l’Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, 89è année, N° 3, 1945, pp.318-321. http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/crai_00650536_1945_num_89_3_77865.pdf 31 �Afortís: «l’intensité et la vivacité des rapports littéraires qui étaient déjà établis entre troubadours et trouvères». Isembart es lo nom d’un eròi conegut dins una cançon de gèsta de la region artesa, país de Conon. Un pauc pus tard, Peire Cardenal manlevèt l’estrofisme e la musica de 5 pèças de B. de Bòrn72. Escriguèt un sirventés titolat Un sirventes ai en cor que comens (335, 065). E d’autres que lo titol es de la meteissa bastison. Es estat un autor de sirventés violents contra la Crosada. G. Gouiran comenta lo vèrs 31 de Be·m platz lo gais temps de pascor: “Peire Cardenal, dans son sirventès n° 23 «Tendas e traps, alcubes, pabelhos» [335, 056] […] emprunte également certaines expressions de la chanson n° 37 [Be·m platz lo gais temps de pascor], ainsi il écrit: “Massas e brans e escutz de cartiersˮ.»73 Un autre Pèire, Vidal aquel, empleguèt un imatge identic quand escriguèt: «E quan sui en caval armatz». Dins sos poèmas “Baro Jesu qu’en crotz fo mes” (BEdT 364, 008) e “Car’amiga, douss’e francaˮ (BEdT 364, 015), ataquèt del meteis biais que Bertran dins lo vèrs 16 de Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge: “Es velha quan trop volha parlar”74: “Velha rica tenh per manca, Quant a poder e no dona Et acolh mal e peitz sonaˮ Pretz la meins que s'era ranca.75 (Car’amiga, douss’e franca) “Domnas velhas non am eu ges, Quan vivon descauzidamen Contr' Amor e contra joven ; Quar fin paratg' an si mal mes, 52 Greu es de comtar e de dir E greu d'escoutar e d'auzirˮ (Baro Jesu qu’en crotz fo mes) Totjorn dins la tèsi de G. Gouiran, òm tròba que, dins lo darrièr tèxt de Bertran, Can mi perpens ni m’albire, es G. Faidit que manlevèt d’idèas e d’expressions; la ditologia del v.1 es presenta dins lo vèrs: “Que tant m’es bos quan mi pens ni m’albire” (BEdT 167, 037). La fragilitat dels esfòrces quand ven l’ora de daissar lo mond de la tèrra es evocada dins lo poèma “Fortz cauza es que tot lo major dan” (v.22-23; BEdT 167, 022).76 72 in http://www.cardenal.org/musique.htm «La musique dans l’oeuvre de Pierre Cardinal». Gouiran Gérard, Op. cit., p.744. 74 Gouiran Gérard, Op. cit., p.762. 75 «Je regarde une vieille riche comme une infirme, si elle a la richesse et ne donne rien, si elle fait mauvais accueil et se montre pire dans ses invitations ; je la prise moins que si elle était boiteuse» «Je n'aime pas les vieilles femmes, quand elles vivent d'une manière peu convenable, contraire aux lois d'Amour et de jeunesse ; elles ont tellement mis bas la vraie noblesse [des senti- ments] qu'il est pénible de le raconter et de l'entendre.» 76 Gouiran Gérard, Op. cit., p.808 -811. 73 32 �Trobam de tròces identics dins las òbras dels trobadors mai coneguts del moment. Per exemple, avèm: -de Bernart de Ventadorn: Quan la vertz fol ha s'espan. Quan l'erba fresca elh folha par. Quan par la flors jostal vert folh. -de Gaucelm Faidit: Quan la folha sobre l'arbre s'espan -de Giraud de Bornelh: Quan creis la fresca flors els rams -de Marcabru: Pois s'enfolhisson li verjan. Es doncas mai dins la dobertura primaverenca e lo topos del temps polit que los trobadors se son “copiats” los uns los autres. Pel sirventés, cada autor s’es inspirat de son país, de son istòria e de sos òdis personals qu’a mesclats a sa cultura e educacion o situacion personala per fargar de tèxtes de lenga agusada, vertadièras armas de ponh que los joglars portavan als amics e enemics respectius. Per Guillem, sabèm que se liguèt d’amistat amb un trobador occitan: Aimeric de Peguilhan, de Tolosa, que s’èra recaptat en çò de Guillem après 1185. Li faguèt jogar lo ròtle de joglar77, e debatèt amb el dins lo poèma De Berguedan, d’estas doas razos (20, 10). Dins las sorgas de la cultura trobadorenca de Guillem trobam que s’inspirèt d’una melodia anciana, d’un trobador catalan sonat Ot de Moncada. 78 Las nòtas del sit: www.rialto.unina.it dison que M. de Riquer crei que per la cançon Chanson ai comensada (210,7), Guillem s’es inspirat d’un sirventés de Marcoat (BEdT 294,2; Frank 91:16) que presenta un esquema rimic identic.79 77 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.154. 78 Cf. Chabaneau Camille, Les Biographies Des Troubadours en Langue Provencale. Privat. Toulouse. 1885. books.google.fr/books?id=r-8DiWVD-joC Veire tanben un article dins cultureandorra.andorrablog.com/files/.../les-troubadours-roussillonnais.p... «Si nous écoutons le troubadour Guillem de Bergadà, (...1138-1192…) « Chanson ai comensada, que seré loing cantada, en est son vieil antic que fetz N’Ot de Moncada ans que peira pausada fos e’l cloquer de Vic » il utilise une mélodie de Ot de Moncada écrite avant que ne fut pausé le clocher de Vic. La cathédrale de Vic fut consacrée en 1038, et le clocher posé plus tard…ce qui nous fait supposer que la chanson est une vieille histoire en Catalogne. Elle connut des poètes brillants comme Guillem de Bergadà, Guerau de Cabrera, Guillem de Cabestany, Ramon Vidal de Besalú, Cerverí de Girona... et des rois troubadours comme Alfons I (1152-1196).» Cf. Manuel de Montoliu i de Togores La llengua catalana i els trobadors Alpha, Barcelona 1957, p.91. Es lo primièr dels 8 volumes que forman la seria de "Les grans personalitats de la literatura catalana". Manuel de Montoliu (Barcelona, 1877 - Tarragona, 1961). Critic literàri, assagista e traductor. 79 Cf. http://crm.revues.org/12764 Troubadours mineurs gascons du XIIe siècle, édition critique bilingue avec introduction, notes et glossaire par Ricardo Viel, Paris, Champion (« CFMA » 167), 2011, 246p. ISBN 978-2-7453-2197-8 Référence électronique Bill Burgwinkle, «Troubadours mineurs gascons du XIIe siècle, édition critique bilingue avec introduction, notes et glossaire par Ricardo Viel», Cahiers de recherches médiévales et humanistes [En ligne], 2011, mis en ligne le 12 octobre 2012, consulté le 12 janvier 2014. URL: http://crm.revues.org/12764 33 �Ricardo Viel, dins son obratge, ditz que Marcoat80 es l’exemple lo mai ancian de criticas e satiras fissairas dins los tèxtes vièlhs que passèron a la posteritat dins los sègles seguents. M. de Riquer pensa que, benlèu, un vèrs decasillacic de Guillem a pogut influenciar un vèrs endecasillabic de Dante coma sembla aparéisser dins una version: «Recordemos la possible influencia de un verso de Guillem de Berguedà sobre otro del Purgatorio de Dante.»81 Se vesèm de relacions entre los tèxtes de Guillem e de Bertran, òm pòt trapar d’influéncias amb d’autres trobadors de lor temps coma, per exemple, sul tèma del senhal. “Fraire”es un senhal que permet d’identificar Guillem en çò de Peire Vidal que l’a emplegat per s’adreiçar a Anfós d’Aragon.82 Malgrat aquel biais de dire, los dos autors èran pas totjorn del meteis vejaire sul “bon reis”. Es lo tèrme utilizat per Bertran dins son cant d’adieu, quand s’adreiça a Guillem: «Fraire, per pauc loncs acorz No nos fes trop tart assire!» Los dos amics an cantat las meteissas dònas, an agut de plasers identics dins la vida, an odiat ferotjament lor enemic comun: tot aquò podiá pas far mens que de crear de ligams fòrts entre eles malgrat las pichonas diferéncias de situacion sociala e geografica... L’analisi de Alfons Serra-Baldó83 sembla plan justificada: “Les seves composicions satiriques (sirventesos), tot i ésser “tan ciniques com les de Guillem de Poitiers i més sanguinàries que les de Bertran de Bornˮ, com vol Milà 84, ens el mostren maldisent i llagoter alhora, peró plen de vida i d’energia;” L’amistat es una causa mas òm pòt veire que las relacions foguèron tanben literàrias e l’estudi de la metrica es un mejan de concretizar aquela impression de fraternitat. Veire Riquer, M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.190-191 e 212 (nòta 10). 80 “Marcoat (1150) is the earliest example of biting personal invective and satire in the romance vernaculars, a form which will became more popular in the following centuries”. Cf.: Bill Burgwinkle, « Troubadours mineurs gascons du XIIe siècle, édition critique bilingue avec introduction, notes et glossaire par Ricardo Viel », Cahiers de recherches médiévales et humanistes [En ligne], 2011, mis en ligne le 12 octobre 2012, consulté le 17 mai 2014. URL : http://crm.revues.org/12764 81 Riquer M. de, “Guillem de Berguedà”, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.120/121 e 258. 82 Riquer M. de, Op. Cit., P.162. 83 Serra-Baldó Alfons, «Guillem de Berguedà», in Els Trobadors, Barcelona: Barcino, 1934, 2010, p.118. 84 Manuel Milà i Fontanals: filològ, letrat e escrivan catalan, nascut en 1818 e mòrt en 1884. Foguèt un element viu del movement de la Renaixença. Milá y Fontanals Manuel, De los trovadores en España, Jacinto Verdaguer, Barcelona, 1861. 34 �III. Rimas e ritmes L’estudi dels esquemas rimics e ritmics que seguís, es manlevat al trabalh important e preciós de István Frank: Répertoire métrique de la poésie des troubadours que permet una coneissença aprigondida sul plan tecnic de las òbras causidas pels dos autors. Es un pauc coma la carta d’identitat de cada poèma. 1. Esquemas 1. 1. Bertran de Bòrn La tèsi de G. Gouiran prepausa una lista de 93 rimas diferentas dins totas las composicions de Bertran, çò que lo far vesinar amb las de Guillem: segon M. de Riquer son “cien rimas usadas por Guillem de Berguedà”.85 Pois lo gens terminis floritz BEdT 080, 032 Frank 706 sirv.7 u 9 7 coblas unissonantas: itz, ais, es, ur; a8 b8 b8 a8 c8 d4 d8 a8 a8 La tonalitat es un pauc identica a la de Cansoneta leu e plana de Guillem de Berguedà e lo vocabulari sembla imitar Amics Marques. Podèm pensar que B. de Bòrn vòl “far un novel sirventes” mentre son amic a “en talan autr’a faire” [una autra “cansson”]. G. Gouiran ditz que existisson doas poesias amb lo meteis esquema; una es de Gaucelm Faidit (167, 59) 86 Quan vei pels vergiers desplegar BEdT 080, 035 Frank 539 sirv. 8 u 8, 1-4 8 coblas unissonantas: ar, aus, enda; a8 b8 b8 a8 c7’ a8 a8 c7’. Una tornada. Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge BEdT 080, 007 Frank: 382 Sirventés 5 d 8 1-4 5 coblas doblas: a10’ b10 a10’ b10 c10 c10 d10 d10; a: atge, b: os [I, IV –V] / a [II, III], c: elh; d: ar. La pèça 80, 020: Ges de far sirventés no·m tartz es similara, ditz G. Gouiran.87 L’estrofisme evòca lo sirventés de G. de Berguedà Reis, s'anc nuill temps foz francs ni larcs donaire (PC 210, 1788. Es un poèma de 4 coblas unissonantas de 8 vèrses e una tornada de 4. (a b a b c c d d; -10' 10 10' 10 10 10 10 10). 85 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, Estudio histórico, literario y lingüístico. p. 225. Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P.clvi. 87 Op. Cit., P.cliii e clxii. 88 Annèxe 2. P.88. 86 35 �Be·m platz lo gais temps de pascor BEdT 080, 008a Frank 424 sirv. 5 u 10 2-3 5 coblas unissonantas: or, ir, atge, atz; a8 b8 a8 b8 c6’ d8 d8 c6’ d8 d8. Una tornada Segon G. Gouiran, i a 10 pèças mai amb lo meteis esquema rimic.89 M. de Riquer ditz de Be·m platz90 que sembla imitar la pèça de G. de Bornelh (242, 051) 91: “El presente sirventés parece imitar la canción “No posc sofrir c’ a dolor”. Can mi perpens ni m’albire BEdT 009, 019 Frank 550 cant religiós; 5 u 9 5 coblas unisonantas amb doas tornadas. ire, enh, ortz. a7’ b7 b7 a7’ c7 c7 a 7’ a7’ c7. Mot refranh al vèrs 9: «mortz». Aquel document es atribuit a Aimeric de Belenoi per la BEdT e per Frank. Mas Gérard Gouiran dins sa tèsi e Jean-Pierre Thuillat dins son trabalh 92 nos dison, en s’apevant sus d’autras recèrcas, que correspond totalament a B. de Bòrn: «Stanislaw Stronski a magistralement démontré que ce texte ne pouvait avoir été écrit par personne d’autre que le sire d’Hautefort, […].Pour sa part, Gérard Gouiran affirme que Bertran n’a pu composer cette poésie qu’entre la fin de 1195 et le début de 1196.» 1. 2. Guilhèm de Berguedà M. de Riquer93 dins son estudi comparatiu entre B. de Ventadorn, A. Belenoi, G. de Bornelh e A. Daniel, ditz: “27 de las cien rimas usadas por Guillem de Berguedà […] ofrecen, en principio, una evidente originalidad, pues no figuran en los rimarios de los otros trovadores.” Es a dire que dins l’òbra del Catalan mai d’un quart de las rimas son originalas e pas comunas amb los autres trobadors. Riquer apond que “mas del cinquenta por ciento del estrofismo empleado por Guillem de Berguedà acusa una gran originalidad.”94 Gracias a M. de Riquer sabèm que Guillem èra un virtuòsa de la metrica, que creèt esquemas imitats per d’autres trobadors.95 Eu non cuidava chantar BEdT 210, 11 Frank 284 sirv. 4 u 8; ar, ia, ona Coblas unissonantas: a7 b6’ a6 b6’ a6 c7’ c7’ a7; una tornada. 89 Op. Cit., P.clxi. Riquer Martín de, Los Trovadores Historia literaria y textos, editorial Planeta, Barcelona, 1975, T. II, p.740. 91 Annèxe 2. P. 82. 92 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. -Thuillat Jean-Pierre, Bertran de Born, Histoire et légende, ed. Fanlac, Périgueux, 2009. 93 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, op. cit. p.223 a 225. 94 Op. cit., p.213. 95 Op. cit., p.247. 90 36 �M. de Riquer ditz que se coneisson 2 poèmas coma aqueste e que B. de Bòrn imitèt la composicion dins la pèça 80, 39: “Senher En coms a blasmar” 96 (-a b a b a c c a, -07 06' 06 06' 06 07' 07' 07) amb 6 coblas unissonantas e una tornada de 3 vèrses e ont la rima –onha remplaza la rima catalana –ona. Segon el, es un esquema pauc freduent mas existís una similitud dins l’esquema metric e rimic e tanben la melodia: Bertran escriguèt Senher en coms a blasmar pauc après la mòrt del rei jove, lo 11 de junh de 1183 e Eu non cuidava chantar data de 1170 e 1175. 97 Joglars no·t desconortz BEdT 210,12 Frank 301; sirv. 5 d 7; -es, -eu, -i, -o, -on, -or, -ortz. Coblas doblas: a6 b6 a6 b6 b6 a6 b6. Es l’unic exemple de composicion amb de vèrses exasillabics masculins. Sirventés contra Ramon Folc de Cardona. M. de Riquer ditz que: “Puede existir la leve posibilidad de que el sirventés de Bertran de Bòrn “Rassa, mes mi son primier” (80, 36; edición Appel, pág. 45; -a b a b b a b, -07 07' 07 07' 07' 07 07'), fechado en 1183 […], en versos de 7 sílabas, imite este esquema de Guillem de Berguedà.”98. Es possible que lo trobador lemosin se siague inspirat de son amic per fargar son poèma, après la pèrdia de son castèl.99 Cansoneta leu e plana BEdT 210, 8 Frank 123 sirv. 5 s 7; -ana, -eiras, -es, -ia, -iga. Coblas singularas: a7’ a7’ b7 a7’ b7 b7 b7. Notam la constáncia de la rima b: “es”, dins totas las coblas. Aquel poèma conten 5 rimas e doas son sonque de G. de Berguedà: -eiras e –iga. L’estructura rimica fa rimar entre eles los vèrses femenins e masculins. I a una mena de refranh dins los vèrses 7 e 8: “Marques” e “ples e aqueles mots son repetits 6 còps cadun. La repeticion dels dos vèrses dona una impression de rapiditat, de (falsa) leugeretat que s’endeven plan amb lo títol e refortís mai la volontat de se trufar. Es un sirventés malgrat la tonalitat e lo primièr mot: “cansoneta”. M. de Riquer nota que Giraut de Bornelh comença doas composicions amb de mots “copiats-pegats” a la cansoneta joiosa del Catalan100: Aital chansoneta plana, 242, 4, a b c c d d e - 07' 07 07 07 07 05 04 e Leu chansonet’e vil: 242, 45: a b b c c b b d e d; -06 06 06 06 06 06 06 06 04 06. Una poesia de Raimon de Miraval comença aital tanben: “Tal chansoneta farai / Ab sonet leugier” (406, 41). Lo protegit de G. de Berguedà, Aymeric de Peguilhan, (10, 34 Maintas vetz sui enqueritz), escriu un poèma ont se legís lo mot “chansoneta”;e es compausat amb una majoritat de mots femenins. 96 Annèxes 2. P. 84. Aquel tèxt es fòra de l’estudi. Riquer M. de, Guillem de Berguedà, p.154. 98 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.198. Annèxes 2 P.87. 99 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P.390. 100 Riquer, Martin de. Op. cit. p.191. 97 37 �Notam que la Cansoneta del Catalan conten 3 rimas femeninas. Raimbaut d’Aurenga compausèt una pèça amb la meteissa estructura o gaireben: Apres mon vers voill sempr'ordre ( a7’ a7’ b7 a7’ b7 b7; BEdT 389, 10). Guilhèm de Montanhagòl (debuta del sègle XIII, mòrt en 1258), pus tard, escriurà “Leu chansoneta m’er a far” (225, 06; -a b a b a a b;-08 08' 08 08' 08 08 08'). Los adjectius: “leu” e “leugereta”, exprimisson de concèptes de clartat e simplicitat per opausicion a una forma mai barrada de poesia. 101 M. de Riquer afirma que aquela òbra foguèt pas imitada e que se coneis pas cap d’autre cas amb aquel esquema: “Ningún otro caso con el mismo esquema.”102 Amics Marques, enqera non a gaire BEdT 210,1 Frank 382 sirv. 6 d 8; -aire, -ana, -ansa, -asca, -es, -eigner, -ic, ola, -on,-ona. Coblas doblas (I-II, III-IV, V-VI); a10’ b10’ a10’ b10’ c10 c10 d10’ d10’ Es un sirventés que l’autor apèla “cansson” al vèrs 2. M. de Riquer nos ditz qu’es un esquema metric fòrça emplegat mas que se tròba sonque 5 còps amb las meteissas sillabas e la meteissa composicion entre rimas femeninas e masculinas e una sola que imita lo tèxt de G. de Berguedà 103 Pas degús l’imitèt amb de rimas ricas. Aquel tèxt a sonque 12 rimas e Guillem es lo sol qu’emplega las tres rimas: -asca, -eigner, -osa.104 Bertran Carbonel imitèt aquel esquema metric e la melodia dins son poèma “Bertran lo ros, eu t’aug cobla retraire” (82, 27)105. Es posible, segon Riquer, que Lanfranc Cigala se siague inspirat d’Amics Marques per compausar son “A·N Rizartz man que per obra d’aragna” (2da cobla de 282, 26ª). 106 Un sirventes ai en cor a bastir. BEdT 210, 20 Frank 382,43 sirv. 8 u 8, 2-3; -aia, -aigna, -ert, -ir. Coblas unissonantas: a10 b10’ a10 b10’ c10’ c10’d10 d10 e doas tornadas. Es el meteis esquema metric que “Amics Marques”; es sonat “chan” (v.42) e “sirventés” (v.1). Ramon Berenguer IV de Provença posèt son inspiracion per compausar “Carn-eongla, de vos no·m voill partir” (184, 2). Tanben Federico de Sicilia y Ponç Hug de Ampurias se serviguèron d’aquel poèma per son “Ges per guerra no·m cal aver consir” (160, 1 = 180,1).107 101 Op. cit. p.192. Op. cit. p. 201. 103 Op. Cit. P.194. 104 Op. Cit. P.226. 105 Op. Cit. P.213. 106 Op. Cit. P.214 107 Op. Cit. P.213. 102 38 �L’idèa de sentir qu’es en tòrt qu’exprimís Bertran dins lo v. 5 “Tan lonjamenz dels mieus torz” (Quan mi perpens ni m’albire) sembla la meteissa que la del v.5 de “un sirventés ai en cor a bastir: “e non per tort ni per colpa q’ieu aia”. Mas avèm vist que Guillem sembla pas mostrar cap de sentiment de patz o de contricion. Las composicions de Guillem denòtan una personalitat fòrta e de particularitats importantas coma una raretat de tornadas108: ne trobam una sola vertadièra dins un sirventés ai en cor a bastir ont demanda a “Mon Tristan” de portar son “chan”. Sovent pren la plaça del joglar e lo “ieu” apareis e a una preséncia pron importanta: per exemple dins un sirventés ai en cor a bastir, amb “trametrai”, “mon seignor”, “mos cors” (v.13), “de mi” ‘v.14), “ieu” (v.9), “desir” (v.17), “remir” (v.19), “mi volv e·m vir” (v.33); la primièra persona: “farai” (Cansoneta, v.3), “ieu fi” (Amics Marques, v.2) e los pronoms “m”, “ieu” (Amics Marques v.9), “empeissi (Amics Marques v.10), “mon sirventes” (Amics Marques v.41), “eu” (v.44 Amics Marques). Aquel ieu coma “matèria d’escritura” apareis tanben dins Bertran.quand ditz que vòl escriure (v.3 pois lo gens terminis), quand se met en scèna e exprimís sa volontat dins Quan vei pels vergiers desplegar (v.65: “volh”), o sos sentiments coma dins l’expression «Bel m’es» e lo poèma Be·m platz. Lo pronom de la primièra persona se vei dins los vèrses 13 e 14 de Quan vei pels vergiers desplegar (“eu”, “eu o dic”) e 57 (“eu lo·lh perdo”) e v. 41 de Be·m platz. Pasmens sembla que l’òme s’escafe mai que non pas Guillem darrièr los eveniments e las personas que cita. 2. Los vèrses La causida de la longor dels vèrses es pas anodina e mòstra la volontat de l’autor d’exprimir tala o tala idèa. Notam que, dins la causida facha, i a pas cap de vèrses de 9 sillabas. D’après las Leys d’amors son pas polits: “bordo de nou sillabas no podem trobar am bela cazensa. per que no trobaretz que degus dels anticz aian pauzat aital bordo. e que aia aitals bordos laia cazensa.” 109 La tonalitat de tristum e de planh de Un sirventés ai en cor a bastir de Guillem es sotalinhada per los vèrses decasillabas. Permeton tanben de marcar a la cesura una idèa fòrta. Es un vèrs emplegat dins la poesia lirica mas tanben, a la debuta, dins de pèças epicas. Es benlèu per aquò que lo trobam tanben dins “Amics Marques”, mas aquí se sentís mai la trufariá que lo vèrs servís plan. Es la meteissa tecnica de se servir de la cesura, que trobam en çò de Bertran dins Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge. 108 Veire Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.229, §143 109 Las flors del gay saber o Las Leys d’amors, Traduction de M. le Marquis d’Aguilar, revue et complétée par M. Gatien-Arnoult. Toulouse, 1841. P.112. “Nous ne trouvons point de vers de neuf syllabes qui aient une cadence agréable; c’est pourquoi vous ne verrez pas qu’aucun des anciens ait employé cette espèce de vers.ˮ 39 �B. de Bòrn Pois lo gens terminis floritz Quan vei pels vergiers desplegar Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge Be·m platz lo gais temps de pascor Can mi perpens ni m’arbire G. de Berguedà Eu non cuidava Joglars Cansoneta Amics Marques Un sirventés Vèrses 8+4 8 + 7 rima femenina 10 rima femenina dins los primièrs e tresens vèrses de cada cobla. 8 + 6 rimas femeninas 7 amb rimas femeninas 7 e 6 + rima femenina 6 7 + rimas femeninas levat lo refranh 10 + rimas femeninas 10 + rimas femeninas Los vèrses corts, de 6 o 7 sillabas, que las Leys d’amors sonan “menor coma”, concentran la volontat de blaimar, satirizar e, se son intercalats entre de vèrses pus longs, destacan un mot o una idèa e ajudan a melhor sasir l’art de la retorica. Lo vèrs de 4 sillabas de Bertran poiriá èsser çò que las Leys d’amors qualifican de “bordos enpeutatzˮ. Segon M. de Riquer, 110 Guillem afeccionava lo vèrs eptasillabic e, en segond luòc, l’endecasillabic. Dins aquel genre, que será fòrça emplegat puèi en Catalonha, se rescontra la cesura lirica, es a dire la separacion en doas parts: 4/6. En çò que concernís las composicions de Guillem, es un nom de persona que se tròba dins lo primièr emistiqui: «q’a Sailforas // viron miei enemic» (v.5 de Amics Marques) «li canorgue e li borges de Vic» (v.14 de Amics Marques) «neus Mos Sogres, // que de Barsalones» (v.37 de Amics Marques) «E vos, dompna, reina pros e gaia» (v.29 de un sirventes) 3. Las coblas Lo tablèu seguent permet de veire un resumit dels genres de las coblas dels dos autors dins las òbras causidas. Podèm notar que las coblas unissonantas son pus frequentas en çò de Bertran. Se ditz que son pus malaisidas de fargar que las coblas doblas. Aquelas coblas permeton un jòc e una progression dins la satira coma dins Amics Marques, enqera non a gaire o refortisson l’oposicion entre joves e vièlhs dins Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge. 110 Riquer Martin de. Op. cit. p.227. 40 �Coblas unissonantas unissonantas doblas unissonantas unissonantas unissonantas doblas singularas doblas unissonantas B. de Bòrn Pois lo gens terminis floritz Quan vei pels vergiers desplegar Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge Be·m platz lo gais temps de pascor Can mi perpens ni m’arbire G. de Berguedà Eu non cuidava chantar Joglars no·t desconortz Cansoneta leu e plana Amics Marques, enqera non a gaire Un sirventes ai en cor a bastir Aqueles detalhs tecnics son fòrça precioses per apreciar l’art de las composicions. Lo sol problèma es qu’avèm pas la música que sosteniá las paraulas. Se demòran de tèxtes dins los Cançonièrs s’es pas gaire conservada la melodía. Benlèu qu’èra pas notada coma se fa uèi o qu’èra “inventada”, “trobada” sul moment de la representacion. Al jorn de uèi, lo legeire actual, se vòl aver una idèa de l’acompanhament musical, li cal dire en votz nauta o plan agachar las rimas, la metrica per dire d’imaginar lo joglar dins sas òbras. 4. Las rimas Las rimas son variadas dins las òbras de cadun dels dos trobadors e son la mòstra de lor abiletat poetica. Dins Guillem, son reveladoiras de son art de bastir un poèma. M. de Riquer parla de “La libertad de opción en los casos de –n caduca.”111 Per exemple, dins Cansoneta leu e plana oblida la –n quand fa rimar”ples” e “ges” amb “Marques” o, dins Joglars, no·t desconortz, “cosi” e “di” (v.29 e 31). M. de Riquer ditz que Guillem emplega aquela libertat de prene en compte aquela –n per ne far una filigrana dins sa versificacion: “una pequeña filigrana versificatoria.” Lo modèl que cita es Joglars, no·t desconortz: las rimas en –o de las doas primièras coblas: “espero, “Arago”, “preiso”, “pro”, “sazo”, “ochaiso”, “bo”, “no” altèrnan amb las de las coblas tres e quatre: “Clarmon”, “amon”, “fron”, “aon”, “jon”, “fon”, “pon”, “Agremon”. L’explicacion de M. de Riquer es clara: la prononciacion per la “-o” finala sola es la meteissa en “provenzal” coma en catalan e, per la “-on”, la finala de “Claramunt”, “amunt”, “Font”, “pont”, “Agremunt”, s’escafa en catalan. Podèm observar que, per Guillem, dominan las coblas de sèt vèrses e que, levat Joglars, totas compòrtan de rimas femeninas. 111 Riquer, Martín de. Op. cit. p. 241. 41 �Rimas -itz, -ais, -es, -ur -ar, -aus, -enda -atge, -os, -el, -ar; atge, -a, -el, -ar -or, -ir, -atge, -atz, -ire, -eing, -orz, B. de Bòrn Pois lo gens terminis floritz Rimas -ar, -ia, -ona, G. de Berguedà Eu non cuidava chantar -ortz, -o -es, -on, -i -eu Belh m’es quan vey camjar -ana, lo senhoratge -es, -eiras, -iga, -ia Joglars no·t desconortz Be·m platz lo gais temps de pascor Amics Marques, enqera non a gaire Quan vei pels vergiers desplegar Can mi perpens ni m’arbire -aire, -ona, -ic, -asca, -eigner, -osa, on -ana, -ansa, -ensa, -es, -ola -ir, -aigna, -aia, -ert Cansoneta leu e plana Un sirventes ai en cor a bastir Bertran foguèt un cavalièr-poèta, abil dins l’art de la poesia coma dins l’art de la guèrra. S’en faguèt l’ensenhaire pel plaser mas tanben per dire de mantèner Aquitània fòra d’un poder francimand. Saupèt emplegar lo trobar contra los nòbles e reis que li semblavan pas complir lor dever de sobeirans. Coma ditz G. Gouiran, “le seigneur d’Hautefort après avoir symbolisé la ruse intelligente devenait le symbole de la violence féodale.ˮ112. Sa tòca èra mens personala que la de Guillem que s’interessava pas (almens dins los tèxtes presentats) a las grandas valors cavaleirosas mas qu’escarnissiá violentament sos enemics. Per arribar a sa fin, cadun empleguèt abilament, amb adreiça, totas las ressorsas del discors. 112 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 42 �IV. Retorica Es l’art de plan dire çò qu’òm vòl exprimir; es l’art de l’eloquéncia. Nòstres trobadors lo mestrejan perfièchament: son d’artistas reconeguts per lor abiletat dins la practica de las règlas de la retorica. N’en destriarem qualques unas: la ditologia, la repeticion / la represa anaforica, la metafòra, los imatges, l’aliteracion, l’opausicion, l’enumeracion, l’anominacion, l’iperbat, los jòcs de mots, las expressions popularas… que nos van ajudar a melhor comprene las intencions de nòstres egrègis compositors, a dintrar dins lo mecanisme de lor discors e a estimar la beltat de l’òbra al meteis temps que sa viruléncia. Coma los autors franceses Malherbe, lo poèta gramatician (1555 -1628) e, pus tard, Boileau (1636-1711) dins son Art Poétique (1674), Bertran e Guillem se serviguèron de las leis per fargar lor discors poetic, satiric, ironic, borlesc… «Vingt fois sur le métier remettez votre ouvrage; Polissez-le sans cesse et le repolissez; Ajoutez quelquefois, et souvent effacez» 113 Es plan possible que los dos autors ajan trabalhat lors tèxtes segon aqueles conselhs qu’an degut aplicar sens los conèisser. L’estructura rimica e ritmica, la plaça dels mots, de la expressions, las figuras d’estil variadas son de mejans variats d’afortir las idèas e de menar a la tòca volguda amb mai de fòrça per obtener lo resultat cercat. L’analisi dels tèxtes permet de descobrir la riquesa de l’escritura dels dos poètas. La retorica consistís pas sonque a conéisser plan las figuras d’estil. Encara las cal saupre emplegar adreitament per obtèner lo resultat esperat. E d’aquela abiletat los dos trobadors n’en son los mèstres tant dins la pretericion, la litòta o l’ataca dirècta, que siague per criticar una deca fisica o morala coma dins la caricatura, l’ironia, la maldisença… Avèm vist que los substantius avián un ròtle per apreciar l’istòria e la geografía coma per conéisser los òmes. Los vèrbes, que son nombroses e variats, participan a l’art de la composicion e a la finalitat dels poèmas. En mai dels nombroses temps compausats amb èsser e / o aver, totes los temps son emplegats. Lo camp lexical verbal114 es important e concernís las accions. Per Bertran son los actes de guèrra sustot mas i a tanben de vèrbes de conselhs e d’òrdres donats als reis o als nòbles. Lo ròtle de pedagòg que s’atribuís lo trobador es clarament exprimit. Per Guillem lo lexic es consagrat a refortir sa volontat de se trufar de sos enemics, de los ridiculizar. 113 114 Boileau Nicolas, Art Poétique, Chant I, v.171 a 173. Cf. Tablèu p.10 - 11. 43 �1. Podèm analizar las doas composicions: Cansoneta leu e plana115 e Amics Marques, enqera non a gaire que son d’atacas ferotjas de Guillem contra Pons de Mataplana, coma los dos primièrs sirventés de Bertran: Pois lo gens terminis floritz e Cant vei pels vergiers desplegar, son una critica violenta contra lo rei Anfós d’Aragon. Dins Cansoneta leu e plana podèm notar una gradacion dins la satira. La primièra cobla presenta un marqués enganaire e fals qu’es un guerrièr marrit e ridicul. La tresena cobla se trufa de son incapacitat fisica: li manca la fòrça d’un bras per manejar las armas. Aquela estrofa, que fa allusion a una deca física, es al mitan de las autras que blaiman las decas moralas. La quatrena daissa pensar qu’aquel Marqués es desleal e pòt tuar per traïson e doncas se cal mesfisar d’aquela persona. Aquò nos mena a l’acusacion mai grèva: la de sodomia e d’omosexualitat. L’autor procedís alternativament per d’allusions e per d’acusacions dirèctas. La segonda cobla e la quatrena contenon una ironia eliptica: se ditz pas clarament que Mataplana a la dent dura amb sos enemics mas sugerís lo tèxt qu’aurián degut copar las pèiras. Òm pòt pas li far fisança lo jorn de tant fals qu’es mas tanpauc de nuèch e lo cavalcament sotalinha lo dangièr: “gardar se deu totas ves qon qe·z an: an de clar dia de nuoitz ab vos non an ges.” (v. 24 a 26) Es un document descriptiu ont se pòt notar la predominança dels noms e adjectius suls vèrbes. L’ironia, la litòta e l’iperbòla son de mejans literàris fòrça plan emplegats per l’autor per arribar a sa tòca: ridiculizar son enemic e far rire los auditors. La ditologia es pedagogica per plan far comprene e se remembrar: «farsitz e ples» (v.5); es lo meteis ròtle de las repeticions: la de “Marques”, la repeticion anaforica de “ni” dins Eu non cuidava chanta (v.16 a 18). Las alliteracions: “mout es cobes / gelosia”, ont lo son <ou> es coma una boca dubèrta per manjar, son evocadoiras, semblan de metafòras coma dins Cant vei pels vergiers desplegar de Bertran, lo son <b> de “badalhar” e “batalha” (v.52 e 54). Dins Amics Marques, enqera non a gaire, la volontat de se trufar es clara dempuèi l’apostròfa repetida “Amics Marques” (v.1, 25, 33) e lo primièr mot “amicsˮ. Es curiós tanben de veire la proximitat del nom del joglar: “Raimon de Paz” (v.41) e lo nom del destinatari: “N Nas-de-corn” (v.42), totes dos a la debuta del vèrs e amb un cavalcament. 115 L’estudi de Cansoneta s’apèva sus: http://www.buenastareas.com/ensayos/ComentariCansoneta-Leu-e-Plana/3901654.html http://blocs.xtec.cat/catpoesia/els-origens/la-poesia-trobadoresca/guillem-de-bergueda/ aniell.files.wordpress.com/.../comentari-de-text-1r-btx. 44 �Las apostròfas son frequentas en çò de Guillem: per exemple, dins Un sirventés ai en cor a bastir, se refortís l’apostròfa de “Reis castellans” (v.33), son meses en evidéncia los noms de personas, joglars (“Joglars, no·t desconortz”) o amics: “A mon Tristan” (v.41) e “Ha, Castelbon” (v.44). Aital se destaca l’advèrbi “astivamen” (v9); l’expression “als turcs” (v.15) pren mai la valor d’una menaça. La segonda estròfa de Eu non cuidava chantar comença per “Baros”, la tornada per “Sogra”; las coblas dos, quatre e cinc de Cansoneta leu e plana començan per “Marques”. Amb lo refranh, aquò dona un sonsonet ironic e trufaire que deu agradar al mond qu’escotavan e coneissián los personatges. Lo vèrs 2 de Amics Marques, enqera non a gaire met lo mot “canssonˮ entre dos adjectius que sugerisson quicòm d’agradiu. Es l’aplicacion de la ditologia: “coinda cansson e bona”, “m’autrej e m’o dona” (v. 4); “d’engan e de no-fes” (v. 38) que sosten l’art de denigrar. L’emplec del condicional 2 de «m’agratz» (v. 20 e 26) es un biais de se trufar de la maladreça del Marques que podiá pas tuar lo trobador: n’èra pas capable. Podèm notar la posicion de “enemic” (v.5) amb la meteissa rima dins la segonda cobla al vèrs 13: “mendic”. Es per marcar encara mai qu’aquel Marqués es pas un “amics” mas un enemic vertadièr. La “lanssa” èra “mosa”: l’adjectiu en fin de vèrs se pòt raprochar de “vana” (v.24) atribuit a la man del Marqués, e benlèu de “gossa” (v.28). Amb lo sosten del subjonctiu imperfach de “si·l lanssa non fos mosa” (v.20) l’imatge de freuletat de la lança es una metafòra, una critica resconduda de la manca de virilitat e de coratge del Marqués. Notam l’art de la lingüistica dins la practica de la lenga d’un Catalan que coneis son “provenzal” perfièchament. L’emplec suggestiu de la conjugason es conegut e practicat per Guillem dins Amics Marques: lo subjontiu imperfach amb lo conjoncion “se” es un biais de supausar quicòm que se pòt pas passar e aital de far conéisser los defauts e las incapacitats de Mataplana: “si fossetz calvs” (v.8), “si·l lanssa non fos mosa” (v. 20), “si·l col pocsetz enpeigner” (v. 25). Al contrari, quand s’agís d’una accion realizabla e complida per Guillem, es lo present qu’es emplegat: “si·us empeissi” (v. 10) e “si esser pot” (v. 16). Bertran, el tanben, coneis lo poder de la conjugason e l’emplec del condicional 2 permet de refortir l’art de la litòta: “Berengier de Besaudunes Li retraissera, si-l plagues” 116 Dins Eu non cuidava chantar Guillem utiliza un datiu etic quand ditz: “E car me fetz plorar Ma Sogra, q’es bell’e bonaˮ (v. 13-14) Òm vei que, aquí, lo “ieu” de Guillem apareis amb una tonalitat esmoguda, que, s’es pas plan sincèra, es almens fòça personala. Aquel sentiment es renforçat pels vèrses 29 a 35 ont lo trobador s’adreiça a Estefania de Berga. 116 «si elle le voulait bien («la bonne reine»), je lui reprocherais Béranger de Besalu, puisque je critique tout à fait ses mauvaises actions.» V. 48-49, Pois lo gens terminis floritz. 45 �Lo vocabulari injuriós, la ditologia (v. 4: “autrej” e “dona”; v. 7: “anta”, “afan”, “destric”), l’enumeracion (v. 28: “glat”, “crit”, “huc”), l’anominacion (v. 11 e 17: “gabaire”, “gabar”), las comparasons amb los animals: “gossa”, “raineta”, las metafòras, las expressions popularas (“mala gota”, v. 15), l’esquèma rimic, totes aqueles mejans son al servici del denigrament apevat sus l’ironia e la trufariá la mai evidenta. Per contra, los mejans grossièrs lo rescontram pas en çò del Lemosin e mai se, dins Pois lo gens terminis floritz parla de la mar que purga lo rei. O ditz d’un biais umoristic, imatjat e discrèt. Sembla pus rusat e fin. Vesèm dins son biais de parlar indirectament d’un eveniment una abiletat complida. L’estructura de las coblas doblas es causida per sotalinhar las diferéncias. Dins Joglars, no·t desconortz, las doas primièras coblas s’opausan a las doas seguentas: lo futur (“serai”, v. 6 e 10; “tenra”, v. 7) e l’afirmacion d’èsser un bon vassal (lo present: “non a vassal tant bo”, v. 12) per apiadar lo rei d’Aragon contrastan amb las criticas e la marrida educacion, la trivialitat de las metafòras emplegadas. La rusa poetica de Guillem consistís en comandar una tasca politica malaisida a son joglar: solicitar del rei una favor, la d’èsser liberat de preson e, sustot, qu’escote pas sos detractors puèi que se somet. Mas, a partir del vèrs 15 (coblas tres e quatre), en realitat se congosta dins la critica de sos enemics: la repeticion anaforica de “ni” (v. 16, 17, 18) permet de ne presenta tres. Los imagina a la cort quand son a plaidejar per sa liberacion. Dins la cinquena cobla torna a son pretfach e manda a son joglar que recite dabans sos amics aqueste recit que el, lo trobador, ven d’escriure. La ditologia de “comta e di” (v. 31) sotalinha lo desir d’èsser rapid per poder profitar de sa libertat. Dins Amics Marques de Guillem (6 coblas de 8 vèrses de 10 silabas) es la meteissa estructura que Bel m’es quan vei chamjar lo senhoratge (5 coblas de 8 vèrses de 10 sillabas) de Bertran. Aquí Guillem jòga d’una estròfa a l’autra per aprigondir sa critica. Las coblas doblas permeton aquel jòc d’oposicion o de comparason: aquí son evocadas doas vergonhas dins doas laissas. Repren dins la cobla 3 l’idèa de la cobla 2 amb mai de fòrça a prepaus de l’aventura del “camp de N’Albert” (v.7): es aital que pintra un Marqués ridicul e incapable de se servir de sa lança, simbòl de son organ sexual. La lança se rescontra dins las estròfas 2, 3 e 4. Dins los vèrses 25 e 17, vesèm a la cesura los mots “colp” e “corns” coma per evocar lo còp recebut pel marit “escogossat”. “Volpill” (v.13) e “coart” (v. 43 semblan se respondre a la meteissa plaça cadun dins son vèrs. Es una finesa de construccion que redobla la violéncia del còp que se vòl donar a qualqu’un. 46 �Lo vocabulari tecnic del mestièr de fustièr dels vèrses 47 e 48 es del domèni prosaïc coma l’imatge - agradiu mas burlesc - de la raineta. Tot aquò servís a pintrar un Marqués fals e ridicul. 2. Las debutas faceciosa e lo ton leugièr, donat pels mots corts (v. 1 e 2), de Cansoneta leu e plana, espontanèa de Amics Marques (G. de Berguedà), primaverenca e tipica del biais de trobadors coma B.de Ventadorn, dins Pois lo gens terminis floris (B. de Bòrn), accentúan lo contrast amb lo demai qu’es mai seriós o trufandièr e agressiu. Benlèu que per Bertran es l’evocacion d’un aspècte plasent de la vida mas que correspond al moment ont se debanan los combats e las guèrras. La ditologia, dins Pois lo gens terminis floritz, met en evidéncia la beltat de la prima: “jauzions e gais” (v.2) mas servís tanben per sotalinhar la violéncia del denigrament d’un enemic: “flac e vans e sojornaditz” (v.18), “fals reis perjurs e savais” (v.55), “a quintais e a fais” (v.56). Bertran met l’anominacion al servici de sa critica e de son acusacion de traïson: “atur” (v.34, v.41), “traï, traïtz” (v.35, 52, 62). Aquel poèma presenta l’alternància de vèrses octosillabics e d’un vèrs tetrasillabic amb la meteissa rima: es posible de supausar que l’autor a causit aquela disposicion per destacar un mot, una idèa o un defaut del personatge blaimat: “c’ab mal agur” (v. 6), “del rei Tafur (v. 33), “sol s’i atur” (v. 42), “mas tot rencur” (v. 51), “pos ab cor dur” (v. 60). G. Gouiran parla d’una “plaisanterie par hyponoia.”117 a prepaus del regèt qu’es un biais de se trufar, criticar e sugerir e que trobam dins los vèrses 16 a 18: “Greu er que en mar no-l debur L'aura, car tant es pauc arditz, Flacs e vans e sojornaditz.” L’ironia es clara dins l’imatge de la mar que purga; es encara mai fòrt que l’acusacion neta d’èsser un òme de “bas paratges” (v.10). Plaçar “l’aura” destacada del vèrs precedent en cap del seguent sugerís la freuletat de la persona agantada per la paur. Mòstra amb umor çò que pòt arribar sus una barca en mar mas tanben es una pròva de manca de coratge de far dins sas calças, un eufemisme rescondut. Es lo regèt dins Cant vei pels vergiers desplegar que fa rire lo public qu’escota: lo nom del rei “d’Arago”, que totes sabon èsser l’enemic de Bertran, es a la debuta del vèrs 2 de la segonda cobla, situat risolièrament entre “acordar” e “tornar en paus”: “Ab lo rei mi voill acordar D’Aragon e tornar en paus” (v.9-10) 117 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. clxix. 47 �Tornamai, quand Bertran vòl garçar una marridesa ironica e injuriosa, es lo regèt que sotalinha son idèa: “Que d’un sol s’en saup ben pagar, D’Artuzet, don fai a blasmarˮ (v.38-39) L’ellipsi del nom del rei acusat es un biais de sotalinhar la duretat de la critica quand conta la malafacha del rei d’Aragon: “Que de sos pres pres esmenda Del rei, que·ls i degra liurar, E volc en mais l’aver portar Que hom totz sos pres li renda.” Mas Bertran a jà parlat d’el e sap que Richard comprendrà. La ditologia del vèrs 5 de Cant vei pels vergiers desplegar mòstra plan lo ròtle dels joglars qu’es d’espandir los cants dels trobadors dins totes los luòcs: òm vei l’estenduda de la coneissença dels poèmas pels soldats: “ “E·l sonet que fan li juglar Que viulen de trap en tenda” (v.4 e 5) Las enumeracions “Los cendatz grocs, indis e blaus” e “Trombes e corn e graile clar.” insistisson sul contrast entre lo “vergiers” ont naisson las flors e las fruchas e lo siti dels combats, plen de bruches e de colors. La debuta tradicionala se transforma lèu en espectacle joiós de l’òst en marcha e puèi, ven la descripcion dels combats ferotges. G. Gouiran parla pasmens d’una “guerre aseptisée” e ditz que “le troubadour a procédé à une sorte de sublimation de l’objet décrit, réduit à une combinaison de couleurs et de sons.”118. Lo vèrb “desplegarˮ conven per la natura que s’esvelha coma per las tendas que son montadas sul prat batalhièr: lo cavalcament refortís la suspresa del contrast entre l’evocacion primaverenca e la realitat: “Cant vei pels vergiers desplegar Los cendatz grocs, indis e blaus M’adousa la vos dels cavaus” Las colors son las colors naturalas del “vergiers” mas son atribuidas als elements guerrièrs. Abans de parlar de la musica dels joglars, es la votz dels cavals qu’ausís l’autor e que li agrada: “m’adoussa”. Es pasmens un son pauc agradiu que precedís l’orquèstra dels instruments militars. Podèm veire una similitud amb l’autre cant de guèrra: be·m platz lo gais temps de pascor. 118 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 48 �Un autre biais d’exprimir lo sentiment de gaug lo rescontram dins Bel m'es quan vei chamjar lo senhoratge. La represa anaforica de l’expression “Bel m’es” insistís coma tota repeticion sul plaser e sembla èsser un biais de dire que sembla acostumat pels trobadors. Es una locucion impersonala que se tòrna trobar dins Pèire de Bergerac (bel m’es quant aug lo resso, 329, 001), Bernard de Ventadorn (bel m’es quan eu vei la broilla, 070, 009); R. Vidal (bel m’es quan l’erba reverdis 411, 002); P. Vidal (be·m agrada la covinens sazos 364, 010). Es presenta tanben dins Marcabrun (bel m’es quan la rana chanta 293,011; bel m’es quan son li frug madur 293, 013; bel m’es quan s’azombra·l treilla 293, 012); P. d’Alvergne (bel m’es, quan la roza floris /e’l gens terminis s’enansa 323, 007) e B. de Rovenhac (bel m’es quan vey pels vergiers e pels pratz, 066, 001). Sa repeticion e las perifrasas qu’exprimisson lo plaser son per B. de Bòrn un mejan clar de sotalinhar lo costat agradiu e plasent d’un espectacle de guèrra e de combats. Las coblas doblas refortisson l’opausicion entre joves e vièlhs (5 coblas de 8 vèrses de 10 sillabas). L’enumeracion dels aliments: “blatz e vis e bacos”, “ous e formatge” (v.34 e 35) e son aspècte prosaïc contrastan amb la volontat desguisada de convéncer lo rei a se mostrar jove e valent. Es aital que Bertran vòl forçar “Richart” a se lançar dins una batalha. L’imatge de la joinessa e del vielhum coma sinonims de coratge o de coardiá es conservada dins la tornada. Lo poder dels vèrses 1 a 4 d’aquel tèxt es clar se pensam a l’istòria: Bertran suggerís un successor a Enric II: la litòta es plan l’art de dire sens exprimir la causa: “Bel m'es quan vei chamjar lo senhoratge E·lh velh laisson a·ls joves lor maisos, E chascus pot laissar en son linhatge” L’estròfa 2 mòstra pas cap de critica sul fisic de la femna ni de l’òme, a despart, benlèu, del vèrs 21, ont Bertran ditz de la dòna: “Joves se te quan garda son corps bel”. 119 Per contra, las dents de Mataplana semblan encara mai grandas (e l’òme encara mens agradiu…) quand son comparadas amb la duretat de las pèiras de “Melgur” (v.8-10 de Cansoneta leu e plana). Es çò meteis dins Amics Marques quand Guillem se ritz de la rasca de Mataplana, de sos paures vestits: v. 8, 13. La comparason dins Bel m’es quan vei chamjar lo senhoratge es emplegada mai coma una mena d’antifrasa per renfortir los costats positius esperats d’una dòna digna d’aquel nom e / o d’un cavalièr noble e “pros”; aital l’autor sotalinha, coma amb un procèssus antinomic, los desfauts. 119 Cf. Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. 758. 49 �L’aparéncia fisica fa pas l’objècte de traches ponchuts en çò de Bertran mentre que Guillem es pesuc dins sas criticas e caricaturas. Aquela caricatura que deforma los traches del Marqués de Mataplana aumenta lo poder de las acusacions e la fòrça del sarcasme. Segon l’autor espanhòl Milá y Fontanals120, l’òme Guillem es un “odioso personaje” e sas composicions son plenas d’un cinisme identic al de Guilhèm de Peitieus e son mai sanguinàrias que los poèmas de Bertran: “tan cínicas coma las de Guillermo de Poitiers, mas sanguinarias que las de Bertran de Born…” . La tonalitat generala del poèma Bel m'es quan vei chamjar lo senhoratge ont las repeticions e las alternàncias donan un ton leugièr e dançarèl, s’opausa clarament a la del darrièr cant de Bertran Quan mi perpens ni m’albire, ont las questions sul devenir dels òmes prefiguran puslèu las interrogacions essencialas e existencialas que se pausa Hamlet121: “To be, or not to be: that is the question”; èsser o pas èsser? Que valon los òmes? “Aitan es freols l'eforz Lo jorn c'om pass a los porz On van tut, ses contradire. Cals que·s fassa gais ni·s mire, A toz es comunals morz.” (v. 23 a 27) Lo regèt o encavalgament dins los vèrses 19 a 22 dona un ritme brusc, a l’imatge de las reflexions desordenadas e inquiètas de Bertran: “Que es hom, quant m'o cossire Ni que val? En ren no·m teinh. E doncs rics per que si feinh? Es rics? Anz n'es trop a dire” Aqueles vèrses nos fan pensar tanben a l’autor espanhòl Pedro Calderón de la Barca122 qu’escriguèt, en 1635, la pèça La vida es sueño ont Segismundo se pausava la question de saupre çò qu’èra la vida. Sa responsa èra voida d’espèr, d’esperança: la vida es un sòmi, una illusion, una causa irreala e que los quites sòmis son somiats: “¿Qué es la vida? Un frenesí. ¿Qué es la vida? Una ficción, una sombra, una ilusión, y el mayor bien es pequeño; que toda la vida es sueño, y los sueños, sueños son.” 120 Milá y Fontanals Manuel, De los trovadores en España, Barcelona, 1861. P. 278. Shakespeare William, The Tragical History of Hamlet, Prince of Denmark, coneguda amb lo títol Hamlet, es la pèça mai longa e celèbra de l’autor anglés. La primièira representacion se situèt entre 1598 e 1601 Lo tèxt foguèt editat en 1601. La question plan coneguda del monològ d’Hamlet es dins la scèna 1 de l’acte III. 122 Pedro Calderón de la Barca, 1600-1681, poèta e dramaturgo. Las questions se situan a la fin de l’acte 2. Segismundo es un prisonièr encadenat dins una torre per çò que son paire lo rei Basilio crenta que son enfant venga un tiran. 121 50 �Dins son darrièr sirventés que sona coma un cant d’adieu al mond, Bertran oblida pas qu’es un compositor de tria. La poténcia divina es mesa en relèu amb aquel artifici retoric del regèt dins los vèrses 28-29: “Lo Seinhor, qui es complire De toz jois, prec c'ab nos reinh” La ditologia dels vèrses 31-32 es refortida pel quiasma que met en contacte dirècte “deslials e falsˮ e contunha l’idèa del vèrs 9: “mals talansˮ e dels “necis deporzˮ (v. 14): “Cant mi membron li sospire Deslials e fals conort.ˮ Oblida pas tanpauc de donar un còp de pè a un eventual criticaire quand ditz (v. 3536): “Tals n'er ben leu escarnire, Qu'eu soi vius et el n'er morz.ˮ L’anominacion sul mot refranh «mortz» (vèrses 9, 18, 27, 36, 45, 48 e 51) insistís sul caractèr indefugible de çò qu’espèra totes los òmes. Sona coma una acceptacion de son astre per Bertran. - Òm poiriá daissar una plaça per l’iperbat que sembla èsser un punt comun als dos poètas e benlèu una biais d’escriure considerat coma corrècte a lor epòca mas que, pels legeires modèrnes, es, de còps que i a, un pauc escur. Fa pensar a Paul Valéry o a l’espanhòl Góngora.123 Ne podèm veire qualques exemples: Per Guillem, dins Cansoneta, v. 32-33 “et anc fills de crestiana pejor costuma non mes.ˮ Per Bertran, los v. 8-9 de pois lo gens terminis “Sai venc lo reis, don es aunitz, Esser soudadiers logaditz” Los v. 28-30 “Lo reis cui es Castrasoritz E ten de Toleta-l palais Laus que mostre de sos eslais” Los v. 37-39 « Lo bons reis Garsia Ramitz Cobrera, qan vida-il sofrais, Aragon, qe-l monges l'estrais » 123 Cf. https://archive.org/stream/gongoraetpaulval00henr/gongoraetpaulval00henr_djvu.txt Henry Albert, GONGORA ET PAUL VALÉRY Deux incarnations de Don Quichotte, Le Flambeau Bruxelles, T. 1 Année 20, No.4 Avril, 1837. Henry Albert: nasquèt a Grand-Manil (Belgica) en 1910 e moriguèt a Nancy en 2002, fogèt doctor en filologia romana. 51 �Dins cant vei pels vergiers desplegar v.45-48 “Qu’anc l’entreseings fags ab benda De la jupa del rei d’armar Que·l baillet, no li puoc guizar” v. 61-62 “E reis que loger atenda De seignor, be·l deu affanar;” - Dins Bel m'es quan vei chamjar lo senhoratge son evocats d’elements superficials coma los vestits que son malgrat tot importants sul plan sociologic: son un present del nòble a un joglar (“vestirs vertz ni blau”, v. 35 de Cant vei pels vergiers desplegar). Son una pròva de la situacion sociala mas se un vièlh n’en pòrta tròp (v. 37), es benlèu per çò qu’es afrejolit o avar, e a dire un marrit cavalièr. Dins la societat medievala occitana cal èsser “larc”, generós, degalhaire, sustot dins lo mitan aristocratic. Cal pas estalviar los dons que devon èsser “estragatz” (v. 28), tanpauc la noiridura (v. 35-36). Al contrari, cal cremar los bens: lo cavalièr es “joves” “quant art l’archa el vaissel”. Aquel adjectiu “joves”, G. Gouiran l’explica dins sa tèsi.124 Es lo moment que dessepara l’adolescéncia de l’edat madur. Mas es tanben un mot que conten lo sens de qualitat morala. Representa las valors cavaleirosas mai presadas: larguesa, servici d’amor, que donan de prestigi al senhor o a la dòna. Aquela deu saupre causir son amador dins son mond e se donar a el sens emplegar d’artificis e sens mancar a las reglas d’una bona conducha. Tanpauc son necesaris los artificis per que se mantenga en bona forma, per èsser totjorn polida e agradiva: de pas aver recors a “faitel”. La conclusion de G. Gouiran ditz que “[…] l’idée de jeune âge demeure presente, liée à la notion de perfection.”125 Dins las òbras causidas de Bertran se destaca sonque un imatge concrèt e ortalièr dins lo vèrs 60 de Pois lo gens terminis: “Quan n'ac traich lo vert e-l madur”, per illustrar l’idèa que tot es estat raubat. - Se los òmes e las femnas son fòrça importants, lo bestiari a son ròtle, encara qu’es un pauc redusit. L’abiletat lingüistica apareis dins lo domèni de la metafòra que Guillem emplega amb l’ajuda del lexic del campestre de Amics Marques, enqera non a gaire: “Huc de gossa” (v. 28), “Vas vos no·n sap lo traich d’una batzola / per so amdoi legitz en un’escola” (v. 39/40). 124 125 Gouiran Gérard, Op. cit., P.cxv acxvii. Gouiran Gérard, Op. cit., P. cxvii. 52 �Per indicar sa jòia se servís d’una raineta (v. 30/31 Amics Marques): “anz es plus gais que raineta en fon que ses aiga non poiria star sana plus q’ieu d’amor un jorn de la setmana ». Dins Cansoneta, prepausa las ortigas per sonhar lo Marqués: “ops i auria ortiga” (v. 18) Lo “volpill” de Amics Marques (v. 43) es lo representant tradicional e natural de la rusa, l’engana, l’astúcia e de la traïson: es lo simbòl, lo totèm del Marqués. Lo caval, per Guillem, es un biais metaforic de parlar de virilitat e d’omenatge a las dònas, amb forfantariá: v. 23 a 25 de Joglars, no·t desconortz: “D’aqestz n’i a tals tres c’ab lor moillers ai jon, et abeurat cen vetz mon caval a lor fonˮ Per Bertran, lo caval es una aisina de combat. Es lo doble de l’òme, son alter ego. Los cavals son sovent evocats dins be·m platz lo gais temps de pascor. Semblan de far pas qu’un amb los cavalièrs: “Chavaliers e chavals armatz” (v. 10) e “en chaval armatzˮ (v. 23), “chaval” (v. 36), “chavals”’ (v. 45). Son d’instruments de guèrra, pas de lucha amorosa. Per evocar la jòia que li dona la guèrra Bertran emplega las repeticions, las enumeracions: per exemple de “platz” (7 còps), “mortz” (3 còps), “armatz” (3 còps), “chaps e bratzˮ (v. 39), “mortz e nafratz” (v. 36). Cal insistir sus la declinason de las formas per evocar l’agradança: “be·m platz”, “platz mi” (v. 6, 11, 13, 15), “ai gran alegratge” (v. 8), “et autressi·m platz” (v. 21); tanpauc l’emplec de la metafòra que sotalinha la prigondor del gausiment: “tan no m’a sabor / manjar ni beure ni dormir” (v. 41-42) fàcia a las orrors de la batalha. Lo ritme del plaser es tanben marcat per la represa, dins totas les coblas, del relatiu “quan” / “quant”: v. 3, 6, 9, 11, 13, 16, 22, 37, 43. Segon G. Gouiran, “l’expression qui revient tout au long de la chanson plaz mi quand, “je suis heureux quand” a pour effet d’abstraire le verbe qui suit la conjonction de temps du présent pour en faire une simple généralité.”126 126 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 53 �Òm diriá que Bertran agacha lo combat e sos preparatius coma se se metiá en “metaposicion”, en observator de çò que va arribar e coma se se chalava, se regaudissiá per avanci dels eveniments futurs. Aquela sensacion es refortida per l’emplec del futur dins los vèrbes: “Veirem a l'intrar de l'estorˮ (v. 33) “E qant er en l'estor entratzˮ(v. 37) L’evocacion del moment es precedida per la descripcion e l’enumeracion de las aisinas de combat: “massas e brans, elms de color, / escutzˮ (v. 31-32) e de las accions violentas que permeton: “tranchar e desguarnir”. La presentacion del libre de J. E. Ruiz Doménech127 presenta aital aquel personaje curiós de l’Istòria e de la literatura: “A uno le gustaba la guerra como razón de la vida (Bertran de Born); […]”; (la guèrra li agradava per çò qu’èra sa rason de viure). La repeticion del moment: “l’entrar de l’estor” e “en l’estorn entratz”, indica que l’accion es pas començada o que l’autor l’imagina coma aimariá de la veire. Òm diriá que Bertran sòmia lo combat pendent los moments d’ivèrn quand la guèrra es impossibla e se projècta dins la futura realitat que deseja viure e veire. Lo vèrb “veire” es fòrça repetit: v. 6, 13, 16, 33, 47, 49 e mai se un autre vèrb que evòca lo sens de l’audicion es utilizat: “auch” (v. 43, 44, 46). Es sostengut per las alliteracions en “oˮ e “aˮ que suggerisson los bruches, lo çaganh e los movements, coma los sons de l’expression “ab valen vassalatge” (v. 25). Son en opausicion amb la debuta joiosa e leugièra: “fai fuolhas e florsˮ (v. 2). Es un contrast que sembla comic de cambiar los cants dels aucèls e las floretas per las tendas de campanha e los cavals. L’estil dirècte evòca los crits dels soldats coma dels assejats (v. 43: “a lorˮ; v. 4: “aidatz! Aidatzˮ); l’emplec de las cesuras dins los vèrses 31/32 e 49/50 (“massas e brans, elms de color, / escutz tranchar e desguarnir”, “e vei los mortz que pe·ls costatz / an los tronzos ab los cendatz”) destaca los mots que son essencials per l’autor. Lo quiasma del vèrs 40 sotalinha lo contrast entre lo mond vius e los mòrts: “mais val mortz que vius sobratz”. 127 Ruiz Doménech J.E., Personajes intempestivos de la Historia, Gredos, 2011. 54 �Podèm destriar qualques mejans poetics de Bertran transformats en armas de combat: l’enumeracion de las aisinas de combat: “massas e brans, elms de color, / escutzˮ (v. 3132), de las necessitats oblidadas a favor de la guèrra: “manjar ni beure ni dormir” (v. 42); la ditologia dels vèrses 7: “tendas e pavilhos” e 17: “barris rotz et esfondratzˮe 52: “chastels e vilas e ciutatz”. Cal pas oblidar las repeticions de “E”, “e”, “et” que ritman l’avançada de las enumeracions e los progrèsses dels combats: L’utilizacion de las coblas unissonantas dona un ritme perlongat. L’estructura del poèma Be·m platz lo gais temps de pascor es entrecopada coma per seguir, acompanhar lo ritme de la batalha: alternància de vèrses octosillabics e exasillabics. Sembla èsser la presentacion d’un païsatge pels auditors d’aquel sirventés, un pauc coma dins un filme de uèi. Benlèu se pòt devinar un movement d’anar e venir dins aquel tèxt que fa una presentacion generala, coma un plan d’ensems de la situacion amb la primièra estròfa, per passar, puèi, dins un plan sarrat, als òmes e a las accions que se succedisson, coma “fugir” (v. 12) e “venir” (v. 14), plaçats en fin de vèrs totes dos, abans de donar de detalhs precises sus las nafraduras (quatrena estròfa), per acabar amb la fin de la lucha. Bertran nos daissa amb la vision dels còrses nafrats per apostròfar subte los barons (“Baro”, v. 51) e indicar clarament a qual èra destinat aquel tèxt: “A n’Oc –e-No” (v. 55). Es la meteissa abiletat tecnica que Guillem dins Amics Marques, enqera non a gaire, al vèrs 48 (“que cinc anz a non donet colp ni pres”), per garçar lo còp de gràcia a la fin d’un poèma. Tot aquò: lexic, retorica, dona una sensacion de realitat de visualizacion dirècta. L’afirmacion de A. Jeanroy que Bertran es «un condottiere besogneux et sans scrupules, qui se trouvait être un poète de génie.»128 sembla plan justificada. La retorica, la bastison del tèxt fan que tot aquel poèma es un cant d’amor a l’accion de la guèrra. Permet tanben de remembrar lo ròtle de la guèrra pels princes, nòbles: “la guerre est la grande activité de l’aristocratie.”, “seule la fonction guerrière justifie leur existenceˮ129. Es un biais de provar que la guèrra es un mejan de trobar l’onor, la glòria: “Et atressi.m platz de seignor, Qand es primiers a l'envazir En caval, armatz, ses temor, C'aissi fai los sieus enardirˮ (v. 21-24) 128 Jeanroy Alfred, La poésie lyrique des troubadours, Privat, Toulouse, 1934. P. 199. http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/rbph_00350818_1935_num_14_4_1561_t1_1368_0000_2 129 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. 55 �Per Martine Dauzier130, la societat d’aquel temps es una societat “où la guerre est d’abord une immense fête de la destruction, une danse dans le tournoiement des combats et des assauts.ˮ Las orrors, las violéncias e la mòrt son pas grèvas pel nòble que vòl pas demorar en patz tròp longtemps e se vòl respectar son estatut de cavalièr: “Chascus hom de paratge Non pens mas d'asclar caps e bratz, Car mais val mortz que vius sobratz.ˮ (v. 38-40) Aquel laus a l’art de guerrejar es benlèu lo cant del cicne d’un biais de se batre qu’es a mand de desaparèisser o de se modificar. Pòt èsser tanben lo sovenir del sèti de son castèl d’Autafòrt qu’inspira a Bertran un document que nos fa cabussar dins la lucha medievala. “La guerre selon le coeur de Bertran est celle qui laisse toute sa place à l’exploit personnel et où ne dominent pas les ruses tactiques ou les armes à longue portée”. Vaquí una conclusion de G. Gouiran que conven perfièchament al poèma.131 Malgrat l’abséncia de critica anticlericala dins las òbras estudiadas, òm se pòt demandar se Bertran èra religiós o pas. Dins son darrièr poèma lo mot “Dieus” es sovent dich (4 còps) e designat per una perifrasa: “Cel qu’es verais e fort” (v. 6) e “a cel en soi grazire” (v. 49). L’expression “Lo Seinhor” (v. 28) es a la cesura d’un vèrs eptasillabic per èsser mesa en relèu. Bertran sembla plen de regrèts, de pentiments: las questions indirèctas del vèrs 2 (“qu’eu son, ni de cal part venh”) e las interrogativas dirèctas dels vèrses 19 a 22 sus l’òme, la vida, l’astrada umana, lo sentiment de fragilitat fàcia a la grandor divina, lo crit: “Alas del cor!” (v. 30) serián una pròva de sa fe e de sa cresença o de sa coneissença de las questions religiosas132. Als vèrses 39 a 41, aprenèm que coneis la causa religiosa: “C'ab atretal entreseinh Nos a traiz uns traire, Saludan;ˮ Notam que lo refinament es una caracteristica de Bertran al contrari de Guillem que se servís dels renècs coma d’una aisina poetica: dins Eu non cuidava chantar: “Dampnedieuˮ (v.16) e “Dampnidieusˮ (v.28) de Un sirventes ai en cor a bastir. 130 Dauzier Martine, “Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. 131 Gouiran Gérard, «B. de Born miles in ultima voluntate sua: une conception chevaleresque de la guerre? », RLR, La guerre au Moyen Âge, PULM, Tome CXVI, 2012, N°2. P. 347 à 366. 132 Cf. Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985.P. xlii. 56 �Avèm vist que la longor dels vèrses facilita l’expression dels sentiments, de la idèas e que la plaça dels mots es pas anodina: per exemple, dins Joglars no·t desconortz, Anfós, es qualificat de “bon rei palazi” dins un vèrs après “Dieu” per refortir la lausenja ipocrita (v. 33-34). Lo vèrs 33 de Un sirventes ai en cor a bastir mescla la ditologia e las alliteracions coma per suggerir a l’auditor lo movement de Guillem que se vira cap al rei de Castelha e evòca sa traïson “momentanèa”: “Reis castellans, vas vos mi volv e·m vir”. La falsetat de l’autor es sotalinhada per la ditologia, encara, quand ditz: “mos cors es marritz e s’esmaia” (v. 13). Engulhar l’expression “a son dan” (v. 16) dins un vèrs es una menaça resconduda: “e non aura a son dan plus espert” amb la proximitat del mot “espert”. Dins lo tablèu del vocabulari avèm notat una tièra de noms de personas e de luòcs. Es curiós aquel metòde de crear aital una òbra poetica. M. Dauzier ditz, a prepaus de l’òbra de Bertran: “Il ouvre les sirventes sur la geste grâce en particulier à la poésie des toponymes et des noms illustres. Il multiplie plus qu’aucun autre ce style proprement épique, celui des listes évoquant des châtellenies, buttes fortifiées, villes franches, des alliés, des ennemis.”133 Aquel biais d’enumerar, de citar d’eveniments istorics mai o mens vertadièrs o bestòrts obesís a una volontat: la de transmetre una coneissença a tot lo mond, que siaguen soldats sul prat batalhièr o que siaguen dins las corts, e aital far òbra pedagogica per ensenhar cossí se deu portar un cavalièr, un nòble, un sobeiran. Bertran sap se servir de la tecnica, de sas coneissenças literárias e istoricas per fargar una òbra plena d’ardor e de passion. E. Hoepffner complèta lo portrach de l’òme, del nòble e de l’artista: “C’est en chevalier et en soldat que Bertran a vu la guerre […]. Mais il l’a vue encore en poète et en artisteˮ.134 Aquò es per Bertran. Mas tanben, coma per Guillem, l’art de la retorica obesís a un desir de cobrir d’un vernís de vertat e de realitat un deluvi d’insults e d’injúrias per melhor blaimar un enemic. 133 Dauzier Martine, « Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. 134 Hoepffner, Ernest, Les Troubadours, Armand Colin, Paris, 1955. P. 122. 57 �Aquel estudi, un pauc “forra-borra”, dels mejans literàris emplegats pels dos trobadors per sotalinhar, transmetre lors sentiments d’òdi o d’amistat, afortir lors biais de veire la vida, las luchas personalas o regionalas nos a permés de melhor los apreciar sul plan cultural e de los conéisser un pauc mai dins lor existéncia. Mas nos podèm demandar ont ne sèm, uèi, de Guillem de Berguedà e de Bertran de Bòrn en particular e de la literatura e de la coneissença dels Trobadors en general. V. Recepcion Charles Trenet, en 1964, cantava: «Longtemps, longtemps après que les poètes ont disparus, leurs chansons courent encore dans les rues». Los Trobadors e lors cançons an traversat los sègles e nos demòran lors poèmas, d’en primièr inspirats per la Fin’amors que coneguèt una evolucion. A la fin de l’edat d’aur, i aguèt lo desplaçament de l’amor cortés e pagan per la dòna cap a l’adoracion religiosa per la Vèrge. Lo sirventés, pus marcat politicament, es demorat malgrat tot dins las memòrias e a interessat los seguidors literaris. Coma o afirma A. Jeanroy135 dins l’article de La Revue des Deux Mondes: “La Poésie provençale au moyen âgeˮ: «le sirventés historique et politique est vraisemblablement celui [le genre] qui a été le moins épargné par le temps.» Es vertat qu’aqueles poèmas èran compausats sustot per de senhors que crentavan pas tròp de reaccions violentas del costat de los qu’èran atacats136. E lor tonalitat istorica es benlèu un pauc passada de la memòria dels legeires actuals. Per Guillem sa cruseltat refinada e sas insinuacions suls personatges de son temps nos interèsson belcòp mens uèi que los auditors de son epòca. Nos podèm demandar cossí se son conservats qualques documents e cossí son arribats duscas a nosautres. D’efièch, de Dante a Max Roqueta, dels poètas de La Pléiade a Léo Ferré e Alain Baschung, lo sovenir literari de la poesia dels Trobadors es variat e totjorn viu tot lo long dels uèch sègles de literatura occidentala.137 Benlèu Rutebeuf dins sas criticas contra lo clergat s’inspirèt de l’esperit del sirventés mas calguèt esperar los Romantics e lo sègle XIX per veire una reconeissença pus clara. 135 Jeanroy Alfred, «La Poésie provençale au moyen âge», La Revue des Deux Mondes, T. 155, septembre-octobre 1899. 136 Gouiran G., Le poète et le prince: le cas Bertran de Born, in Les Troubadours et l’Etat toulousain avant la Croisade. Actes du colloque de Toulouse (9 et 10 décembre 1988), «Annales de Littérature Occitane», CELO/William Blake and Co. Edit.1997. P. 217. 137 www.trobar-aquitaine.org L’art des troubadours. La musique. 58 �E uèi, de tèxtes critics e d’analisi, de collòquis literàris recents 138 (en 2010, 2012, 2013, per exemple), las pinturas e las interpretacions musicalas son una pròva qu’aquel interés es totjorn viu. Per parlar de la recepcion dels Trobadors cal evocar la question de la conservacion dels documents e de las melodias. Se lo trobador escriviá las paraulas de son poèma daissava sovent al joglar lo trabalh de composicion de la musica. Aviá la libertat de far a son agrat e s’inspirava de las cançons popularas de l’epòca. Es benlèu un pauc diferent per Guillem: M. de Riquer afirma que sonque doas de sas composicions imitan l’esquema d’autras poesias e que òm pòt supausar que la musica del Catalan èra plan seuna e personala.139 Se los tèxtes foguèron conservats amb l’ajuda dels monges copistas, la melodia es pus malaisida de trobar: per Bertran, G. Gouiran parla d’una sola pèça Rassa, tant creis qu’es acompanhada d’indicacions musicalas.140 Coma d’unes cantaires, poètas, escrivans… dins l’istòria e la literatura, Bertran e Guillem s’èran engatjats dins un combat. Lor vida se mudèt en legenda a partir de qualques eveniments marcants que lor Vida pintrèt. Es aital que Bertran es comparat a un conselhièr dels reis e mai se pas cap de libre d’istòria parla de son influéncia politica. L’escritura, al sègle XIII, de las Vidas e Razos son una primièira marca de l’interès qu’aquela literatura a esvelhat. Mas son de documents que son sovent anonims e que s’apevan suls quites poèmas per ne far la glòsa: an contribuit aital a transformar en roman çò que lors autors cresián èsser la realitat e a fargar una part de la legenda en particular per Bertran. Malgrat lo fach que ni lo tèxt ni tota la musica son pas estats notats, que l’oralitat èra la condicion primièra de la transmission, d’unas pèças nos son arribadas completas. M. Zink constata141: “L’oeuvre médiévale, quelle qu’elle soit, est toujours appelée à transiter par la voix, e fonde souvent sur les effets mêmes de la vocalité et n’existe qu’en «performancesˮ. Apond que «le texte médiéval se veut avant tout un aide-mémoire» e que los trobadors èran legits a la fin del sègle XIII e al sègle XIV gràcias a l’organizacion en cançonièr e que l’abséncia de notacion de las melodias es una pròva que los tèxtes èran escriches. 138 Cf. http://www.univmontp3.fr/occitan/index.php?option=com_content&task=view&id=50&Itemid=20&limit=1&limitst art=1 -Cf. «Modernités des Troubadours: réécritures et traductions» 21-23 novembre 2013, Ais de Provença. 139 Cf. Riquer M. de, Guillem de Berguedà, in Història de la literatura catalana, Ariel, vol. 1, 1964, p.8687. 140 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. cxciii. 141 Zink Michel, Littérature française du Moyen Âge, PUF, Paris, 1992. P.17 e 256. De veire tanben per l’escritura e los manescriches las paginas 22 a 25. 59 �Los poèmas restontiguèron en Itàlia, Alemanha e una explicacion als viatges dels poèmas se pòt trobar dins las peregrinacions dels trobadors de cada costat dels Pirinèus o cap a Itàlia mas tanben, benlèu, dins la Crosada. Sabèm que Guillem venguèt en çò de Bertran, que recebèt en çò sieu un trobador faidit Aimeric de Peguilhan. Giraut de Bornelh, Gaucelm Faidit... traversèron la montanha per anar en Espanha. Lo quite primièr trobador reconegut Guillem IX d'Aquitània anèt se batre en Espanha. Quand foguèt acabada la Crosada contra los Albigeses, los Catars emportèron dins los biaças e lor cap lor patrimòni lingüistic e literari vèrs de luòcs pus segurs e fisables coma Itàlia. 1. Lo títol de l’article de M. Dauzier142: “Bertran de Born, itinéraires européens”, es evocator del camin percorregut per las òbras. La lectura atentiva de son article provesís de donadas precisas sus l’itinerai dins lo temps e dins l’espaci dels poèmas de Bertran qu’es un dels trobadors qu’inspirèt lo mai los poètas tardius coma Dante que placèt l’òme dins “l’Infern” de sa Commedia., e tanben Eliot e Pound: es çò qu’afortisson Simon Gaunt e Sarah Kay.143 Lo sègle XIX foguèt important dins la renaissença de la coneissença dels Trobadors, dins lo domèni literari e musical, pels países d’Euròpa e d’endacòm mai. En Itàlia, per exemple, una opèra auriá degut èsser creada a Turin per un jove compositor Amilcare Ponchielli144 que aviá escrich la musica sus un libret de Filiberto Balegno. Walter Zudarič145 ditz que la causida del tèma èra interessanta mas que capitèt pas d’èsser representada l’opèra qu’èra un drama liric en tres partidas. Los Angleses tanben, en 1900, amb la pluma de Sir Maurice Hewlett 146, se servisson del nom de Bertran e de sa vida per lo transformar en un personatge ridicul. Lo tèxt es estat revirat en francés, per Gustave de La Ruwière en 1950: Le démon d’Anjou. Pels Catalans, lo trobador Victor Balaguer147 fa una plaça a son confraire del passat e lo considèra coma un menaire d’òmes. Los Alemands comencèron en 1818 a pensar a las originas de las poesias nacionalas. S’interessèron fòrça al Lemosin148: Uhland149, en 1831, càmbia en drama l’acarament 142 Dauzier Martine, “Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. 143 Gaunt Simon and Kay Sarah, The Troubadours: An Introduction, Cambridge University Press, 1999. P. 281. 144 Almicare Ponchielli (1834-1886), compositor italian, conegut en particular per son òbra la Gioconda 145 Zidarič Walter, L'univers dramatique d'Amilcare Ponchielli, L’Harmattan, Paris, 2010.P. 39. 146 M. Hewlett: 1861-1923. Poèta anglés. 147 Víctor Balaguer, nascut a Barcelona en 1824, moriguèt en 1901; foguèt un òme politic e un escrivan catalan, un dels grands de la Renaixença. Histoire politique et littéraire des Troubadours 148 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. clxxxviii a cxc. 149 Ludwig Uhland, nascut en 1787, moriguèt en 1862. Es un poèta romantic alemand que s’ocupèt puslèu dels tèmas populars del’Edat Mejana. 60 �inventat per la razo; en 1841, H. Heine150 compausa una romança per contar lo poder de seduccion de Bertran, dins tres estròfas ont pas res enfectar l’istorian. Es aital que lo nom d’“Autafort” apareis dins un atlàs istoric a Leipiz en 1916. Felix Draeseke es un compositor e pedagòg alemand compausèt entre 1892 e 1894 l’opèra en tres actes “Bertran de Born” (WoO 22, òbra sens cap de títol) que será pas jamai jogat.151 Ernst von der Recke152, autor danés e filològ escriguèt un drama liric amb un títol original: Bertran de Born, en 1872. Bertran es pintrat segon los moments e las mòdas coma un personatge dotat d’una passion exclusiva que pòt èsser negativa (teatre italian), enauranta per l’autor danés Lunts o destrusenta en çò de Dräseke. Aquel personatge eroïc crida naut e fòrt son desir de libertat e d’independença. Benlèu que sa modernitat e la longor de sa “vida literària” es deguda a sas luchas contra aquel poder que volián instalar los reis e contra lo qual se batèt vigorosament, almens dins sos poèmas politics. “Bertran de Born retient l’attention comme individu libre plus que comme symbole de l’honneur ou de la chevalerie.”153 Mas la modernitat de Bertran es evidenta dins sa permanéncia literària e M. Dauzier ditz d’el qu’es a la debuta d’un estil e que a creat un modèl que mòstra l’actualitat: “Poète, ami des poètes come Folquet de Marseille, Guillem de Berguedan et Conon de Béthune, cet auteur de sirventes a créé un modèle poétique pour rendre compte de l’actualité.” 154 Los Saxons son pas los sols a èsser atirats pels trobadors. En França tanben los trobadors esvelhèron l’interès. Jean Bernard Marie Lafon, sonat Jean-Bernard Mary-Lafon (1810-1884), es un òme de letras francés, istorian e lingüista, autor dramatic, que se consagrèt a l’occitan e a sa literatura. Escriguèt un roman istoric: Bertrand de Born, en 1839, que foguèt représ en fulheton dins lo jornal Le Journal du Dimanche en 1865. Augustin Thierry n’en faguèt un eròi romantic e lo citèt dins Histoire de la conquête de l’Angleterre par les Normands, de 1825. 150 Christian Johann Heinrich Heine, nascut en 1997, moriguèt en 1856, a París. Es un dels grands escrivans alemands del sègle XIX e es considerat coma lo darrièr poèta romantic. Es conegut pel nom de Henry Heine. 151 Felix Draeseke (Felix August Bernhard Draeseke), 1835 – 1913. 152 Ernst von der Recke, 1848 – 1933. 153 Dauzier Martine, “Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. 154 Dauzier Martine, Op. cit. 61 �Se lo sègle XIX foguèt fertil en produccion d’òbras suls trobadors, lor influéncia se sentís encara al sègle XX. En 1923, pareguèt dins la revista “La Ville” de Petersborg, una tragèdia corta, Bertran de Born, que jamai foguèt mesa en scèna, escricha per Lev Natanovitch Lunts, jove autor rus.155 En 1936 Jean Valmy-Baysse156, un escrivan e jornalist francés, faguèt editar una comèdia eroïca en detz tablèus: Bertran de Born, que foguèt jogada davant la paret del teatre d’Orange. L’escrivan dels Estats-Units, Paul Auster, dins son roman Invisible, parla d’un misteriòs professor de francés Rudolf Born.157 De pèças de teatre, de grabaduras (G. Doré, en 1961), de pinturas coma la de Dalí, son lo testimoniatge de la permanéncia culturala de Bertran. Lo sovenir es viu encara dins l’òbra d’Aragon que lo cita dins Les yeux d’Elsa (1942) e Ezra Pound (1885 – 1972), critic, poèta e musician american, li consagrèt un poèma Sestina: Altaforte» dins los Cantos.158 La preséncia de Bertran dins la literatura e l’esperit modèrn e contemporanèu se pòt comparar amb lo sovenir que daissèt Guillem dins son país e dins d’autres países d’Euròpa. 2. Al sègle XVI, Jean de Nostredame (1507-1577) dins l’òbra Les Vies des plus célèbres et anciens poètes provençaux escriguèt: «Guilhen de Berguedan: estoit gentilhomme e Gascogne; a faict une chanson adressanta à l’arondelle et une chanson au roy de Barcellone».159 Mas aquel autor modifiquèt la grafia del nom de Guillem en “Guilhen de Bargemon” dins lo capítol XLVIII de las edicions seguentas. Se tòrna trobar, en 1609, dins las Considerazioni sopra le rime del Petrarca de Alessandro Tassoni ont es apelat “Guiglielmo di Berguedam”160; puèi en 1710, amb los escriches de Giovan Maria Crescimbeni: Giunta alle vite dei poeti provenzali. 155 Lev Natanovitch Lunts, 1901 – 1924; èra un escrivan rus e josèu, critic e reviraire que fasiá partida del grop literari “Los Fraires de Serapion”. Èra fòrça interessat per l’Occident que pensava portaire d’inspiracion per la cultura russa e afogat a la literatura e lengas romanas. 156 Jean Valmy-Baysse (1874-1962) 157 Auster Paul, Invisible, (traduit de l'américain par Christine Le Bœuf), éditions Actes Sud, coll. « lettres anglo-américaines », Arles, 2010, 293 p. Paul Auster es un escrivan american nascut en 1947; revirèt de poèmas franceses, abans d’escriure de romans compausèt de poesias e s’es lançat dins la realizacion de filmes. 158 Thuillat Jean-Pierre, Bertran de Born, Histoire et légende, Fanlac, Périgueux, 2009, p.213 a 249. -Pound Ezra, Les Cantos, sous la direction d'Yves di Manno. Traduits de l'américain par J. Darras, Y.di Manno, D. Roche, P. Mikriammos et F. Sauzey. Flammarion. 2002. Réedité en 2013. 159 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, p. 261 e 263. 160 Riquer M. de, op. cit. p.264. 62 �En 1724, se pòdon legir qualques frasas sus Guillem escrichas per un canonge catalan de la catedral de Girona, Antonio Bastero y Lladó, dins son òbra La Crusca provenzale, publicada a Roma. En 1774, l’Histoire littéraire des troubadours, publicada a París presenta aital Guillem: “Voici encore un troubadour de Catalogne, distingué par une haute naissance. Mais la fougue de son caractère, la licence de ses moeurs et l’obscénité de ses pièces, l’ont extrémement dégradé.”161 En 1817 dins Le Parnasse occitanien de Rochegude pareis Cansoneta leu e plana, en companhiá de cançons de Bertran. Raynouard fa imprimir un debat de Guillem (e tanben de cançons de Bertran) e un capítol de Histoire littéraire de la France (trabalh començat en 1733 per los religioses benedictins de la Congregacion de Saint Maur) li es consagrat.162 Al sègle XIX, apareis la publicacion de sas poesias per Adelbert Keller: Lieder Guillems von Berguedan, en 1849. Aquel alemand publiquèt un librilhon de 61 paginas que foguèt remarcat pels filològs a causa de las dificultats d’interpretacion que presentavan las poesias. Aital o explica M. de Riquer, que estudièt fòrça plan la poesia de Guillem e de qual ditz que per sa vida coma per son òbra es en conexion amb los melhors autors occitans de son epòca coma Bertran de Born, Arnau Daniel, Peire Vidal e Aymeric de Peguilhan: “Ja el 1848, el provençalista alemany Adelbert Keller163 va publicar "un bell llibret romàntic de només 62 pàgines, que tot seguit suscità la curiositat dels filòlogs, atrets, entre altres raons, pels enigmes i dificultats d'interpretació que oferien les seves poesies.”164 En Espanha son sovenir demorèt: lo Marques de Santillana165 ne faguèt mencion. Amb l’òbra de Manuel Milá y Fontanals, De los trovadores en España,166 l’estudi de sa poesia venguèt mai cientific e, en 1865, un provençalista allemand, Karl Bartsch, publiquèt un trabalh sus Guillem en s’apevant suls dires de Milá. En 1878, en Madrid, foguèt publicada l’òbra de Victor Balaguer: Los Trovadores ont l’autor consagra un capítol a son compatriota e parla de la vida de Guillem coma d’una “continuada orgía de guerra, bandolerismo, crápula y desorden.”, après aver tuat Ramon Folc de Cardona167. 161 Riquer M. de, op. cit. p.266. Cf. Lacurne Sainte Pelaye J.-B. de, e Millot Claude, Histoire des troubadours, T.2, p.125-132. 162 Riquer M. de, op. cit. pp. 261 a 273. «Guillem de Berguedà en la historia literaria». 163 Heinrich Adelbert von Keller (1812 Pleidelsheim -1883Tübingen), filològ romantic alemand, especialista del periòde médieval. Lieder Guillems von Berguedan, Mitau e Leipzig, 1849. 164 https://wikiantologia.wikispaces.com/Can%C3%A7oneta+leu+e+plana 165 Íñigo López de Mendoza y de la Vega, marqués de Santillana (1398–1458) es un poèta espanhòl. Son òbra es plena de son admiracion per Dante e per l'umanisme de Petrarca e de Boccace. 166 Milá y Fontanals Manuel, De los trovadores en España, Jacinto Verdaguer, Barcelona, 1861. 167 Riquer M. de, op. cit. p.271. «une vie continuelle de guerre, désordres et banditisme.» V. Balaguer: nascut a Barcelona en 1824, mòrt en 1901; es un òme politic e un escrivan catalan, un dels autors màgers de la Renaixença catalana. Exiliat en França en 1866-1867, coneguèt F. Mistral. 63 �Lo sègle XX coneguèt mantuna publicacion sus aquel autor, entre los que se destacan mai es M. de Riquer. Podèm citar tanben Emil Levy, Giulio Bertoni, Miret y Sans, Luis Nicolau d’Olwer (en 1928), J. Massó Torrents en 1932; en 1933, Francesco A. Ugolini; Manuel de Montoliu publiquèt un assag en 1947, coma Jorge Rubió Balaguer en 1949, e un autre document en 1957. Dins un autre domèni, lo nom dels dos autors foguèt donat a de licèus: a Berga (Catalunha), i a un licèu I.E.S. Guillem de Berguedà 168 coma existís un licèu Bertran de Bòrn a Periguers. En Catalonha, a Berga, i a una carrièra G. de Berguedà. Lo trobador lemosin a sa carrièra tanben a Montpelhièr e a Tolosa sens oblidar son esculptura dins lo pargue Gamenson de Peiriguers. 169 L’estil e lo biais de satirizar de Bertran e Guillem evòcan los jornals satirics del sègle XX, mas tanben an inspirat benlèu las cançons de rap o de slam: las criticas politicas, socialas e / o personalas son la basa d’aqueles mejans de comunicacion e lo nom el grop tolosan “Fabulous Trobadors” es plan cargat de sens. Dins lo domèni musical, los poèmas èran escriches per èsser ausits e compreses pel public. L’art del trobar èra associat a l’art de cantar. I aviá, a la debuta, una diferéncia entre lo trobaire, compositor del tèxt e lo joglar qu’èra encargat de jogar la melodía, de cantar e far conéisser lo document. A l’ora d’ara, los que vòlon cantar los Trobadors se pausan mantuna question: cossí far? Cantar? Dire, recitar? Utilizar d’unes instruments? Se demandan qual es la fiabilitat, l’autenticitat de las sorgas manescrichas.170 Aquò fasiá un brave moment que «les troubadours roussillonnais» esperavan d’èsser cantats. Dins lo blòg cultureandorra.andorrablog.com/files/.../les-troubadoursroussillonnais.p... trobam tornamai l’article sul grop Saurimonda (Saurimonda Ensemble de Musique médiévale) que ditz: «Malheureusement nous n’avons toujours pas trouvé les mélodies;»171. 168 http://www.xtec.cat/centres/a8014668/ Cf.: www.ajberga.cat 169 Thuillat Jean-Pierre, Bertran de Born, Histoire et légende, Fanlac, Périgueux, 2009, p.250. 170 Zuchetto Gérard, Petite introduction au monde des troubadours XII ème – XIIIème siècles A l’aube de la litterature moderne… (Editions de Paris «terre des troubadours» e «le livre d’or des troubadours» 1996 et 1998). Cf.www.musicologie.org http://www.medieval.org/emfaq/cds/edp001.htm http://www.troubadours-ensemble.com 171 Cf.: http://www.art-troubadours.com/pages/PagesTrobArtProduction/saurimonda.html 64 �Uèi, Henri Gougaud canta los Trobadors e existisson de sitis que presentan las musicas medievalas coma www.cmm-paris.fr/ o http://musique-medievale.fr/. Las doas femnas: Marie-Ange Gacherieu, Béatrice Lalanne, compausan lo grop “Terra Maïre”: son una maire e sa filha unidas per l’ereditat mas tanben per las rasigas del Sud de França. Lor repertòri es los cants medievals e sagrats, en occitan. Comencèron de cantar en 1996.172 Rosina e Martina de Peira an editat, en 1983, en çò de Revolum un disc titolat “Trobadors” amb poèmas de Marcabrun, G. de Bornelh, J. Rudel, R. de Miraval, Ventadorn e Berenguièr de Panazòl. “Amb la doçor” es la debuta del vèrs de G. de Peitius, lo primièr grand trobador (Ab la douzor del temps novel) e servís de polit títol pel disc de Delphine Aguilera (de Nimes) e Christian Zagaria, paregut en çò de Delfaquí. I ausissèm B. de Ventadorn e G. de Peitius en 1995. “Fin amor” es sortit en 2007. La flamba de la poesía trobadorenca s’es pas atudada al sègle XXI. Per sortir del cadre un pauc estrech de Bertran e Guillem, podèm veire que la «trobadormania» es actuala. Un espectacle: “Puig-Reig, l’herència de Guillem de Berguedà als Templersˮ se debana a Puig-Reig173. Francesc Ribera, Titot 174 del grop desaparegut “Brams”175, cantèt amb “Mesclats” e “Ara Mateix” (ara desaparegut tanben) las òbras de Guillem. La vila de Berga ont se celebra un festival G. de Berguedà, organizèt a partir de 2005 las “Trobadories” que lo principal objectiu es convertir la vila en un punt de rescontre internacional de musica antica del Sud d’Euròpa 176 La novena edicion del festenal “Les Troubadours cantan l’art roman”177 en Lengadòc-Rosselhon se debanarà del 17 de mai al 12 d’octòbre de 2014. En septembre de 2009 pareguèt un disc del Clemencic Consort: Musique des Toubadours ont trobam Marcabru, la Comtessa de Die, Peire Vidal, Raimbaut de Vaqueiras178… 172 Terra Maïre - III Trobadories d'en Guillem de Berguedà - YouTube http://youtu.be/fq2lGBwKc0c Cf.: http://www.lemondedesreligions.fr/culture/terra-maire-des-demons-de-minuit-au-chant-sacreoccitan-20-12-2013-3549_112.php 173 Comuna del ròdol de Berguedà, ont Guillem possedissiá un castèl 174 http://youtu.be/N1DM2ZY-nlM 175 “Brams”, grop del Berguedà, separatist, nascut en1990 e desaparegut en 2005. Sos eiretièrs Mesclats e Aramateix fan partida del rock catalan. Aramateix a desaparegut dempuèi 2009. http://www20.gencat.cat/portal/site/culturacatalana/menuitem.be2bc4cc4c5aec88f94a9710b0c0e1a0/?vgn extoid=bb5bb080776d6210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextchannel=bb5bb080776d6210VgnV CM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextfmt=detall2&contentid=fa3ec5bdf1378210VgnVCM1000008d0c1e0 aRCRD&newLang=fr_FR http://mesclat2012.blogspot.com.es/p/components.html 176 http://www.trobadories.org/principal.asp 177 Cf. http://festival-troubadoursartroman.fr/ 178 http://www.harmoniamundi.com/#/albums?view=playlists&id=1401 65 �G. Zuchetto acaba d’escriure, en 2013, un document en tres volums titolat Camins de trobar: trobar et troubadours, XIIe-XIIIe siècles, en çò de Tròba Vox179 (Montseret, Auda). Es «una presentacion bilenga e fòrça illustrada de l’art dei trobadors e de son influéncia sus la civilisacion occitana de l’Atge Mejan.»180 Los poètas occitans modèrnes coma R. Nelli, Max Roqueta, Robèrt Lafont, Bodon… an seguit la dralha trobadorenca: coma dins “La gacha a la cisterna” de Lafont, las Albas de Bodon…per exemple. M. Dauzier assolida aital la fòrça d’aquela poesia e sa sobrevivéncia malgrat lo pas del temps: “Bertrand de Born guerroie toujours à la face des princes au carrefour de l’Histoire, une histoire incertaine, et de la Poésie, une poésie plus reconnue qu’on ne l’aurait cru au nord de l’Europe.” “La poésie du trobar, [...] est la première poésie moderne en Europe après la chute de l’Empire romain.” 181 Aquela poesia es la memòria de la lenga e es ben per aquò que se pòt pas oblidar. La font es pas encara agotada que la prima torna totjorn après l’ivèrn e, coma ditz J. Bodon: “encara canta lo paure merlhaton”. 179 Tròba Vox es un labèl discografic independent consagrat a las producccions de “Troubadours Art Ensemble” (grop constituit a l’entorn de G. Zuchetto, cercaire, compositor e interprèt dels trobadors), mas tanben als cants e musica de creacion occitana dins lo Miègjorn ont se costejan musica e poesia tradicionalas e creativas. Distribucion Abeille Musique. http://trobavox.wix.com/editions 180 Cf. la revista trimestriala de l’I.E.O. Anem! Occitans! N° 147, p.22. 181 Dauzier Martine, “Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. 66 �Conclusion Dins aquela analisi benlèu un pauc rapida e pas brica cientifica, avèm ensajat de veire las relacions entre la poesia e l’istòria, l’art poetic e sa transmission. La bastison d’un poèma obesís a de règlas que Bertran e Guillem an respectadas e acaptadas. Benlèu que la colèra de cadun èra exprimida d’un biais teatral mas èra la condicion sine qua non per que lo messatge foguèsse comprés pel public qu’ausissiá los joglars e los vesiá representar los eveniments contats. La retorica s’es ligada a la gramatica e a la dialectica, coma dins lo trívium antic, per far conéisser a l’encòp l’Istòria e las istòrias que se passavan dins lo país de cada autor. L’art d’emplegar lo lexic, la versificacion, las rimas e los ritmes, facilitèt la compreneson e la recepcion de las preferéncias politicas e dels òdis de cadun. Se los personatges presents dins los poèmas e los eveniments istorics nos semblan, uèi, un pauc lonhdans e estrangièrs, pasmens demòra l’abiletat del contaire que nos comunica sos sentiments, son umor, son ironia e avèm lo plaser de los legir e de lo percebre, si que non de los partajar. Nos sèm demandat, en parodiant Rutebeuf, çò qu’èran devenguts nòstres amics, los Trobadors; cossí lors òbras avián traversat lo temps dempuèi l’Atge Mejan. Avèm vist que lor poesia èra encara a la mòda e, per çò que concernís Bertran de Bòrn e Guillem de Berguedà, lo genre particular del sirventés es pas passat d’usatge. Es mercé a l’alquimia de la teoria artistica e a l’umanitat contenguda dins los tèxtes extudiats que sèm encara pivelats pels Trobadors e pas sonque per la Fin’amors mas per tota la poesia de l’Edad Mejana qu’es pas pus considerada aquela epòca coma negra, ignoranta e supersticiosa. Es plan possible que Bertran e Guillem son estats los testimònis d’un periòd qu’èra a s’acabar, a se modificar e, gracias a eles, avèm un portrach fisèl, e mai siague un pauc aguerlhat, de segur es plasent, d’aquel moment viscut de l’interior. Aquel estudi es un pauc superficial: una molonada d’elements son pas estudiats o pas plan. Seriá bon d’aprigondir e d’un biais mai cientific l’estudi de la versificacion dins son ròtle d’ajuda a la concepcion; de precisar l’emplec de las figuras d’estil e, benlèu, de cercar las sorgas primièras dels dos trobadors estudiats. Conéisser cossí an bastit lor òbra, saupre que son encara uèi legits, cantats, explicats es un polit afar mas descobrir las rasigas prigondas ont posèron lors idèas, aquò, coma a dich Kipling, poiriá èsser una autra istòria… 67 �ANNEXES 1 Guillem de Berguedà: BEdT 210 01 4 8 12 16 20 24 28 32 Eu non cuidava chantar, car razon non avia, mas Arnautz del Vilar m’a mes er en la via; c’auzi l’autrier clamar de Mon Sogr’ab sa corona, q’el no·il det a l’ora nona del peis, e fes l’amagar. Baros, e cum o poc far, pois en l’alberc l’avia? Si n’agues a comprar ben tart l’en dera·l dia. E car me fetz plorar Ma Sogra, q’es bell’e bona, Dampnedieu prec qe·l cofona o·l lais ab mi encontrar. Mout es cobes de manjar e plens de gelosia, per que no·l deu amar midonz N’Estefania; faria lo menar en la cort de Barselona, que de Tortoz’a Narbona de tracion non a par. E pois ren no·m val reptar qe·il fassa de bausia, laissar m’o ai estar tro un jorn que l’aucia. Sogra, no·us deu pesar si ben gardatz sa persona, qe·l dia c’om lo repona poiretz cent tans meillurar. Sogra: Berga e Cardona e Mon Sogr’ab la corona m’an fayt de vos tant luynar. Testo: Riquer 1975 (91). – N° 91, p.524 Rialto 30.vii.2003. 68 �BEdT 210.012 Joglars, no·t desconortz Joglars, no·t desconortz e vai t’en d’espero – no i gartz agurs ni sortz – vas lo rei d’Arago, 5 qe·m traga de preiso; que ja, pois serai mortz, no·m tenra dan ni pro. 10 15 20 25 No·i gart colpas ni tortz en aquesta sazo; e qan serai estortz, si·m vol metr’ochaiso, non a vassal tant bo de Tortosa als portz no·il torn son oc e no. E no·n get Mon Marques, ni·N Guillem de Clarmon, ni·l Vescomt mal apres, ni·l qart, si ven d’amon, q’a totz dic ad un fron: «Reis, anc no fi qe·us pes, mas los maritz aon». D’aqestz n’i a tals tres c’ab lor moillers ai jon, et abeurat cen vetz mon caval a lor fon, e passatz a lor pon amdos mos palafres, q’am mais que Agremon. A·N Arnaut, mon cosi, et a·N Hugo d’Aveu, joglars, comta e di, et a·N Bascol Romeu, que pregon lo lur Dieu lo bon rei palaizi 35 qe·m trag’o qe·m maleu. Testo: Riquer 1975 (92). – N° 92, p.527 Rialto 30.vii.2003. 30 69 �Cansoneta leu e plana Cansoneta leu e plana, leugereta, ses ufana, farai, e de Mon Marques, del traichor de Mataplana, 5 q’es d’engan farsitz e ples. A, Marques, Marques, Marques, d’engan etz farsitz e ples. BEdT 210.008 10 15 20 25 30 35 Marques, ben aion las peiras a Melgur depres Someiras, on perdetz de las denz tres; no·i ten dan, que las primeiras i son e non paron ges. A, Marques, Marques, Marques, d’engan etz farsitz e ples. Del bratz no·us pretz una figa, que cabreilla par de biga e portatz lo mal estes; ops i auria ortiga qe·l nervi vos estendes. A, Marques, Marques, Marques, d’engan etz farsitz e ples. Marques, qui en vos se fia ni a amor ni paria; gardar se deu totas ves qon qe·z an: an de clar dia, de nuoitz ab vos non an ges. A, Marques, Marques, Marques, d’engan etz farsitz e ples. Marques, ben es fols qui·s vana c’ab vos tenga meliana meins de brajas de cortves; et anc fills de crestiana pejor costuma non mes. A, Marques, Marques, Marques, d’engan etz farsitz e ples. Testo: Riquer 1975 (93). – N° 93, p.529 Rialto 30.vii. 2003. 70 �BEdT 210.001 4 8 12 16 20 24 28 32 36 0 44 Amics Marques, enqera non a gaire Amics Marques, enqera non a gaire q’ieu fi de vos coinda cansson e bona, mas ancar n’ai en talan autr’a faire, puois mos cosseills m’o autrej’e m’o dona; q’a Sailforas viron miei enemic l’anta q’ieu·s fi e·l afan e·l destric, qu·el camp N’Albert laissetz l’elme per tasca: si fossetz calvs tuich vos virant la rasca. Q’ieu vos cuidei d’entrams los arssos traire, si·us empeissi ab ma lanssa gascona c’al encorbar, sitot vos etz gabaire, ditz qe·l vos vi·N Guillems de Savasona, q’en las bragas vos tengront per mendic li canorgue e li borges de Vic. Amics Marques, si mala gota·us nasca, si esser pot, meillors n’aiatz a Pasca. Ja del tornei no·us cal gabar ni feigner c’anc non valc tant Rotlans a Serragosa: et eu·s autrei que no m’en cal destreigner, que mort m’agratz si·l lanssa non fos mosa, que planamen mi detz tal colp su·l fron que rire·n fetz En Guillem de Clarmon: tuich vostr’amic crideron: Mataplana!, tro lor membret qe·l man aviatz vana. Amics Marques, si·l colp pocsetz enpeigner mort agratz cel qe·ls maritz escogossa, lo cortes drut qe·ls corns sap far enpeigner, e non tem glat ni crit ni huc de gossa, gerra ni fais, ni barrieira ni pon, anz es plus gais que raineta en fon, que ses aiga non poiria star sana plus q’ieu d’amor un jorn de la setmana. Marques, escriut port el fer de ma lansa c’om no-fesatz non pot aver guirensa; e pois vers es, podetz n’aver doptansa, c’anc plus traicher de vos non pres naisensa; neus Mos Sogres, que de Barsalones porta las claus d’engans e de no-fes, vas vos no·n sap lo traich d’una batzola: per so amdoi legitz en un’escola. Raimon de Paz, mon sirventes romansa a·N Nas-de-Corn, e non aias temenssa que plus volpill no·n a d’aqui en Fransa, ni plus coart, si eu ai conoissenssa; 71 �que cinc anz a non donet colp ni pres en l’escut d’aur en que la dompna es, ni en tornei non capusa ni dola, 48 anz ten per fol qui sas armas l’afolla. Testo: Riquer 1975 (94). – N° 94, p.532 Rialto 30.vii.2003. BEdT 210.021 Un sirventes ai en cor a bastir Un sirventes ai en cor a bastir que trametrai a·N Sanchon en Espaigna, c’ab mon seignor me cuich desavenir 4 car no m’acuoill en sa bona compaigna; e non per tort ni per colpa q’ieu aia, mas car el cre q’al arcivesque plaia; e puois li platz q’ieu m’en an a cubert, 8 a seguir m’er la via d’En Robert, 12 16 20 astivamen, q’ieu non puosc remanir ni aus estar en plan ni en montaigna, ni ai amic c’ab si m’aus retenir, coms ni vescoms ni comtors que re·m taigna; per que mos cors es marritz e s’esmaia. E pois lo reis cre de mi gen savaia, vau m’en als turcs, e no·ill er mais sofert, e non aura a son dan plus espert. E si non fos la bella cui desir, que chascun jorn conquier pretz e gazaigna e·ls bels semblans qe·m fai - qand la remir vejaire m’es ja mais jois no·m sofraigna - , cinc anz aura a la calenda maia que m’agra·l reis que ten Bordels e Blaia, malgrat d’aicels qe·m volont mal cubert, dels tres seignors e d’En Dalmaz de Biert. 24 28 32 36 que no·il reman el comtat de Sardaigna mieiller vassals; e cel qe·m fai partir de s’amistat Dampnidieus lo contraigna. E vos, dompna, reina pros e gaia, emperairitz, non cuietz q’ieu m’estraia de vos amar, anz dic en descobert que vostr’om sui en plan et en desert. Reis castellans, vas vos mi volv e·m vir, car so dauratz c’autra poestatz stagna, e pot vos hom per lo meillor chausir q’es dal Peiron tro sus en Alamaigna; car lai etz pros on autre reis s’esmaia e valetz mais on hom plus vos assaia, c’a tot lo mon tenetz donar ubert, 72 �40 e qui mais val, mais de bes l’en revert. A Mon Tristan, que ben a e mieils aia, tramet mon chan, e si·l guizerdon pert, seguit aurai lo trayn del lazert. 44 Ha, Castelbon!, Deus vos don re qe·us plaia, e membre vos dels quatre filz N’Albert, q’om non es pros qui ses colps tera pert. Testo: Riquer 1975 (96). – N° 96, p.538 Rialto 30.vii.2003. 73 �Bertran de Bòrn BEdT 080.032 pois lo gens terminis floritz (182) Pois lo gens terminis floritz S'espandis jauzions e gais, M'es vengut en cor que m'eslais De far un novel sirventes, On sapchon li Aragones C’ab mal agur D'aisso sion li tuich segur, Sai venc lo reis, don es aunitz, Esser soudadiers logaditz. Sos bas paratges sobreissitz Sai que fenira coma lais E tornara lai don se trais, A Melhau e en Carlades. Quan qecs n'aura son dreit conques, An s’en vas Sur ! Greu er que en mar no-l debur L'aura, car tant es pauc arditz, Flacs e vans e sojornaditz. Proenssa pert, dont es eissitz, Que son frair Sanson prezon mais; Qu'el non a soing mas que s'engrais E beva per Rossillones, On fo deseretatz Jaufres, Qu’a Vilamur, En Tolsa-l tenon per prejur Tuich cill ab cui s’era plevitz, Car los a per paor giquitz. Lo reis cui es Castrasoritz E ten de Toleta-l palais Laus que mostre de sos eslais Sai al fill del Barsalones, Car per dreit sos malvatz hom es. Del rei Tafur Pretz mais sa cort e son atur, Non fatz cella don fui trahitz Lo jorn q'el fon per mi servitz. 182 Las indicacions dels tèxtes se tròban dins la tèsi de G. Gouiran en primièr e dins l’òbra de M. de Riquer en segond: N° 28, P.451 / N° 133, p.709 ; N°24, p.475 / 134, p.716 ; N° 38, p. 751 / N° 139, p737 ; N°7 p.723 / N° 140, p. 740 ; N°43, p. 801 / 143, p.748. 74 �Lo bons reis Garsia Ramitz Cobrera, qan vida-il sofrais, Aragon, qe-l monges l'estrais; Cobrara ab sos Alaves, Sol s’i atur. Aitant cum aurs val mais d'azur, Val meais e tant es plus complitz Sos pretz que del rei apostitz. Per cella de cui es maritz, Per la bona reïna-m lais, E des qe-m dis so don m'apais. Berengier de Besaudunes Li retraissera, si-l plagues; Mas tot rencur Sos malvatz faitz que son tafur, Car per el fo mortz e trahitz, Don es sos linhatges aunitz. Molt trahi laich l'emperairitz Com fals reis perjurs e savais, Qan pres a quintals et a fais L'aver que Manuels trames E la rauba e tot l'arnes; Pois ab cor dur, Quan n'ac traich lo vert e-l madur, El n'enviet per mar marritz La dompna e-ls Grecs q’el ac trahitz BEdT 080.035 cant vei pels vergiers desplegar Cant vei pels vergiers desplegar Los cendatz grocs, indis e blaus M’adousa la vos dels cavaus E·l sonet que fan li juglar Que viulen de trap en tenda, Trombes e corn e graile clar. Adoncs voill un sirventes far Tal que·l coms Richartz l’entenda. Ab lo rei mi voill acordar D’Aragon e tornar en paus. Mas trop fon descauzitz e braus Qant venc sai sus per osteiar; Per qu’es dregs qu’eu lo·l reprenda. Ieu o dic per lui castiar; E peza·m si·l vei folleiar E voill que de mi aprenda. 75 �Ab mi·l volon tut encuzar, C’us me comdet de sos vassaus Que de Castellot ac mal laus, Quant ne fes N’Espangnol gitar. E no·m par que si defenda Ves el, si el n’auza proar; E quant intret per covidar, Conquerri lai pauc de renda. Oi mais no li puosc ren celar, Anz li serai amics coraus: Gastons cui es Bearns e Paus Mi trames sai novas comdar Que de sos pres pres esmenda Del rei, que·ls i degra liurar, E volc en mais l’aver portar Que hom totz sos pres li renda. Que so m’an dig de lui joglar Q’en perdon an fags totz lur laus. S’anc lur det vestirs vertz ni blaus Ni lur fes nuill denier donar, Lag l’es c’om l’en sobreprenda Que d’un sol s’en saup ben pagar, D’Artuzet, don fai a blasmar, Qu’en mes als Juzieus en venda. Peire Joglar saup mal pagar, Que·l prestet deniers e cavaus, Que la vella que Fons-Ebraus Atent lo fes tot pesseiar; Qu’anc l’entreseings fags ab benda De la jupa del rei d’armar Que·l baillet, no li puoc guizar C’om ab coutels tot no·l fenda. Peire Roïs saup divinar, Al prim que·l vi joves reiaus, Que no seria arditz ni maus; E conoc lo al badaillar: Reis que badaill ni s’estenda Qant aug de batailla parlar Sembla o fassa per vaneiar Ni en armas no entenda. Eu lo·il perdo si·m fe mal far A Catalans ni a Laraus; Puois lo seingner cui es Pitaus Lo·i mandet, non auset als far. E reis que loger atenda 76 �De seignor, be·l deu affanar; Et el venc sai per gazaignar Mais qe per autra fazenda. Voill sapcha·l reis e aprenda De son grat e fassa cantar Mon sirventes al rei Navar E per Castella l’estenda. BEdT 080.007 belh m’es quan vey camjar lo senhoratge Bel m'es quan vei chamjar lo senhoratge E·lh velh laisson a·ls joves lor maisos, E chascus pot laissar en son linhatge Aitans enfans que l'us poscha esser pros: Adoncs m'es vis que·l segles renovel Melhz que per flor ni per chanter d'ausel; E qui domna ni senhor pot chamjar Velh per jove, be deu renovelar. Per velha tenc domna, puis c'a pel laya, E es velha quan chavalier non a; Velha la tenc, si de dos drutz s'apaya, E es velha si avols om lo·lh fa; Velha la tenc s'ama dinz son chastel, E es velha quan l'a ops de faitel; Velha la tenc, pois l'enojan joglar E es velha quan trop volha parlar. Joves es domna que sap onrar paratge, E es joves per bos faitz, quan los fa; Joves se te quant a adreit coratge E ves bon pretz avol mestier non a; Joves se te quan garda son corps bel, E es joves domna quan bes chapdel; Joves se te quan noi chal devinar Qu'ab bel joven se gart de mal estar. Joves es om que to seu be engatge, E es joves quant es be sofraitos, Joves se te quan pro·l coston ostatge, E joves es quan fa estragatz dos; Joves se te quant art l'archa el vaissel E fai estorn e vouta e sembel; Joves se te quan li platz domnejar, E es joves quan be l'aman joglar. 77 �Velhz es rics om quan re no met en gatge E li sobra blatz e vis e bacos; Per velh to tenc quan liura ous e formatge A jorn charnel si e sos companhos; Per velh, quan vest chapa sobre mantel, E velh, si a chaval qu'om seu apel; Velhz es quan vol un jorn en patz estar, E velhz, si pot gandir sens baratar. E Mon sirventes porta, velh e novel, Arnautz joglars, a Richart, que·l chapdel, E ja tesaur velh no volha amassar, Qu'ab tesaur jove pot pretz gazanhar. BEdT 080.008 be·m platz lo gais temps de pascor Be.m plai lo gais temps de pascor, Que fai foillas e flors venir! E plaz me qand auch la baudor Dels auzels que fant retentir Lor chan per lo boscatge! E plaz me qand vei per los pratz Tendas e pavaillons fermatz; Et ai gran alegratge Qand vei per campaignas rengatz Cavalliers e cavals armatz. E plaz mi qan li corredor Fant las gens e l'aver fugir; E plaz me qan vei apres lor Granren d'armatz corren venir ; E platz m'e mon coratge Qan vei fortz chastels assetgatz E.ls barris rotz et esfondratz, E vei l'ost el ribatge Q'es tot entorn claus de fossatz, Ab lissas de fortz pals serratz. Et atressi.m platz de seignor, Qand es primiers a l'envazir En caval, armatz, ses temor, C'aissi fai los sieus enardir Ab valen vassalatge. E pois qe l'estorns es mesclatz, Chascus deu esser acesmatz 78 �E segre.l d'agradatge, Que nuills hom non es ren prezatz Troq'a mains colps pres e donatz. Massas e brans, elms de color, Escutz trancar e desgarnir Veirem a l'intrar de l'estor, E maint vassal essems ferir, Don anaran aratge Cavaill dels mortz e dels nafratz. E qand er en l'estor intratz, Chascus hom de paratge Non pens mas d'asclar caps e bratz, Car mais val mortz que vius sobratz. E.us dic que tant no m'a sabor Manjar ni beure ni dormir Coma qand auch cridar : « a lor !» D'ambas las partz, et auch bruïr Cavals voitz per l'ombratge, Et auch cridar : « aidatz ! aidatz ! » E vei cazer per los fossatz Paucs e grans per l'erbatge, E vei los mortz que pels costatz Ant los tronchos ab los cendatz. Pros comtessa, per la meillor C'anc se mires ni mais se mir Vos ten hom, e per la genssor Dompna del mon, segon q'auch dir. Biatritz d'aut lignatge, 183 Bona dona en ditz et en fatz, Fonz lai on sortz tota beutatz, Bella ses maestratge, Vostre rics pretz es tant poiatz Qe sobre totz es enanssatz. E1 Baron, metetz en gatge Castels e vilas e ciutatz Enans q'usqecs no.us gerreiatz. E2 Papiols, d'agradatge Ad Oc e No t'en vai viatz! Dire qe trop estau en patz. 183 «Il me semble d’autre part impossible de tirer des conclusions sur l’absence de la comtesse Béatrice dans les autres chansons de Bertran. […] Au demeurant, nous ignorons totalement quelle est cette comtesse Béatrice.» Voir Gouiran G., L’amour et la guerre, op. cit. p .724. 79 �[Amor vol drut cavalcador, Bon d'armas e larc de servir, Gen parlan e gran donador Tal que sapcha benfar e dir Fors e dinz son estatje Segon lo poder que lli er daç. E sia d'avinent solatz, Cortes e d'agradatge. E domna c'ab aital drut jaç Es monda de toç sos peçaç.]184 Donzella d’aut linhage Tal en cui es tota beutatz Am fort, e cui per leis amatz; E dona.m tal corage Qe ja no pens esser sobratz Per un dels plus outracujatz. (185) BEdT 009.019 Can mi perpens ni m’arbire Can mi perpens ni m'arbire Qu'eu son, ni de cal part venh, Meravil me mot e·m seinh Con Dieus volc esser soffrire Tan lonjamenz dels mieus torz. Mas Cel qu'es verais e fort, Pos li plaz c'a lui me vire, Deinh asi·l peccat ausire Com mos mals talanz es morz. Be·s vol de tot be devire Qui contra Dieu pren nuil geinh, Que Dieus non vol c'om l'enseinh. Cuidavam passar ab rire Per nostres nescis deporz. Fraire, per pauc loncs acorz No nos fes trop tart assire! Tantost deu hom far con dire Lo ben, c'ades vai hom morz. Que es hom, quant m'o cossire Ni que val? En ren no·m teinh. E doncs rics per que si feinh? Es rics? Anz n'es trop a dire, Aitan es freols l'eforz 184 «Cette strophe, que les manuscrits V et a insèrent dans notre sirventés, figure comme cobla esparsa dans les manuscrits G (130), N (86 v° -87) et Q (108 v)»: voir Gouiran, G. L’amour et la guerre, p.740. 185 «On trouve dans MPe une strophe de six vers qui représente sans doute deux tornadas de trois vers chacune.» Voir Gouiran, op. cit. p.742. 80 �Lo jorn c'om pass a los porz On van tut, ses contradire. Cals que·s fassa gais ni·s mire, A toz es comunals morz. Lo Seinhor, qui es complire De toz jois, prec c'ab nos reinh. Alas del cor! Co m'estreinh, Cant mi membron li sospire Deslials e fals conort. Mas ar si camja ma sorz En ben, per que no·m n'aire. Tals n'er ben leu escarnire, Qu'eu soi vius et el n'er morz. Pos Dieus volc sofrir martire, Ja nos no n'aiam desdeinh, C'ab atretal entreseinh Nos a traiz uns traire, Saludan; don desconorz No m'es, c'al deabl'estorz Soi ab tan, cui foi servire; Non a poder plus que·m tire, Per que no·m fa paor morz. E1 Folquets, si ses contradire Crezes so que·us auçi dire, No m'agra fag paor morz. E2 Mas a cel en soi grazire Qui, per nostra mort ausire, Deinhet esser en crotz morz. 81 �Annèxes 2 1. Autres poèmas 1.BEdT 242 051 Cançon de G. de Bornelh 186 No posc sofrir c'a la dolor De la den la lenga no vir E.l cor ab la novela flor, Lancan vei los ramels florir E.lh chan son pel boschatge Dels auzeletz enamoratz, E si tot m'estauc apensatz Ni pres per malauratge, Can vei chans e vergers e pratz, Eu renovel e m'assolatz. Qu'eu no m'esfortz d'altre labor Mas de chantar e d'esjauzir! C'una noch somnav'en pascor Tal somnhe que.m fetz esbaudir D'un esparver ramatge Que m'era sus el ponh pauzatz E si.m semblav'adomesgatz, Anc no vi tan salvatge, Mas pois fo maners e privatz E de bos getz apreizonatz. Lo somnhe comtei mo senhor, C'a son amic lo deu om dir, E narret lo.m tot en amor E dis me que no.m pot falhir Que d'oltra mo paratge No m'aia tal ami'en patz, Can m'en serai pro trebalhatz, C'anc om de mo linhatge Ni d'oltra ma valor assatz Non amet tal ni.n fon amatz. 186 Guiraut de Bornelh (1138-1215) nascut dins una familha modèsta; estudièt dins una abadiá lemosina e apartenguèt a la cort d’Anfós II d’Aragon. Dante lo considerèt coma lo segond melhor trobador. 82 �Era n'ai vergonh'e paor E.m n'esvelh e.n planh e.n sospir E.l somnhe tenh a gran folor E no cut posch'endevenir! Pero d'un fat coratge No pot partir us rics pensatz Orgolhos e desmezuratz C'apres nostre passatge Sai que.l somnhes sera vertatz Aissi drech com me fo narratz. E pois auziretz chantador E chansos anar e venir Qu'era, can re no sai m'assor, Me volh un pauc plus enardir D'enviar mo messatge Que.ns porte nostras amistatz. Que sai n'es facha la meitatz, Mas de leis no n'ai gatge E ja no cut si'achabatz Nuls afars, tro qu'es comensatz. Qu'eu ai vist acomensar tor D'una sola peir'al bastir E cada pauc levar alsor Tan josca c'om la poc garnir. Per qu'eu tenh vassalatge D'aitan, si m'o aconselhatz, E.l vers, pos er ben assonatz, Trametrai el viatge, Si trop qui lai lo.m guit viatz Ab que.s deport e.s do solatz. E s'eu ja vas emperador Ni vas rei vauc, si.m vol grazir Tot aissi com al seu trachor Que no.l sap ni no.l pot gandir Ni mantener, ostatge Me lonh en us estranhs renhatz Cais si serai justiziatz E fis de gran damnatge, Si.l seus gens cors blancs e prezatz M'es estranhs ni m'estai iratz. 83 �E vos entendetz e veiatz Que sabetz mo lengatge, S'anc fis motz cobertz ni serratz, S'era no.ls fatz ben esclairatz. E sui m'en per so esforsatz Qu'entendatz cals chansos eu fatz. ( 187) 2. BEdT 080 039 Sirventés de B. de Bòrn Seigner en coms, a blasmar Vos fai senes faillia Car no.i ausetz anar Pois ella o volia, A la dompna parlar. Et al for de Cataloigna, Al vostr'ops eu n'ai vergoigna Car la.i fesetz fadiar. E fis drutz no.is deu tardar Si messatge.l venia, Mas que pens de l'anar E qe.is met'en la via, Com non sap son affar De sidonz, ni sa besoigna! Ben leu a talan que loigna Per que no.is deu aturar. E qan vitz vostre joglar Que devas lieis venia, Ja no.us degratz restar, Qi.us dones Normandia S'acsetz bon cor d'anar Antre Beira e Dordoigna De regart no.us daratz soigna, Ni ja no.us degra membrar. Mas ara podetz proar S'es vers so q' eu dizia, Que non fai ad amar Rics hom per drudaria. Tant ant a cossirar 187 http://youtu.be/ws3oSIVnQCw; http://www.trobar.org/troubadours/giraut_de_bornelh/poem40.php; http://www.cardenal.org/musique.htm « La musique dans l’oeuvre de Pierre Cardinal » 84 �Per qe.l jois d'amor los loigna. Q'ieu non vuoil aver Bergoigna Sens temer e sens celar. Q'ieu non vuoill ges esser bar Ni de gran manentia, Per qe-m pogues reptar Nuills hom de vilania. Mais am rir'e gabar Ab midonz, que m'en somoigna, Q'eu no volria Gascoigna Ni Bretaigna capdellar. Mon chant vir vas n'Azemar, Qui s'onor en sabria, Cui nostre seigner car. Sa pauca Lombardia Tant gen sap dompneiar, Qe no.is camja ni s' enbroigna Per menassas! anz ressoigna, Limotge-l fai reserar. Si.l coms Jaufres no s'esloigna Peitau aura e Gascoigna, Si tot no.is sap dompneiar 3. Sirventés de B. de Bòrn BEdT 080, 034188 Quan la novela flors par el verjan, On son vermelh, vert e blanc li brondel, Per la doussor qu'eu sent al torn de l'an, Chant autresi com fan li autre ausel; Quar per ausel me tenc en mantas res Quar aus voler tot lo melhz qu'el mon es; Voler l'aus eu, e aver cor volon, Mas no·lh aus dir mon cor, anz lo·lh rescon. Eu no sui drutz ni d'amor no·m fenh tan Qu'el mon domna n'enrazon ni n'apel Ni no domnei, e sin val autretan, Que lausengier fals, enojos, fradel, Desensenhat, vila e mal apres An de mi dit, tan ne son entremes, Que fan cuidar que la genser del mon Mi tenha gai, jauzen e desiron. 188 Cf . G. Gouiran, Op. cit. T. 1 p. 407 (De 1183 / 1186). http://colecizj.easyvserver.com/povb4015.htm 85 �Om sens domna no pot far d'amor chan, Mas sirventes farai fresc e novel. Pois chastiar cuidon en guerrejan Nostre baro lo senhor de Bordel E per forsa tornar franc e cortes, Mal estara s'anear vilas non es, Tant que chascus aia gaug si·lh respon E nols enoi si bels pela nils ton. Anta aura s'aissi pert son afan En Lemozi, on a trait tan quairel E tanta tor, tan mur e tant anvan Fait e desfait, e fondut tan chastel, E tant aver tolt e donat e mes, E tan colp dat e receubut e pres, E tanta fam, tanta set e tan son Corn el a trait d'Agen tro a Nontron. Rassa, per vos remanen sai claman En Lemozi, dessai ves Monmaurel: Per vostre pro avetz fait de lor dan. Som dis n'Aimars e.l senher de Martel E'n Talhafers e'n Folcaus e'n Jaufres. E tuit aicil qu'ab vos s'eron empres: Non an la patz ges per vos en que son, Anz fan lor grat lai al comte Raimon. Una re sapchan Breto e Norman E Angevi, Peitavi e Mancel, Que d'Altasvaus entro a Monferran E de Rosiers entro a Mirabel Noi aura un no veja son arnes; E pois lo coms o vol e sos dreitz es, Deman ades la terra saint Aimon Tro que·lh pausen la cresma sobrel fron. Sirventes, vai a'n Raimon Gauceran Lai a Pinos; en ma razon l'espel, Quar tant aut son sei dit e sei deman De leis que te Cabrera e Seu d'Urgel. A mon fraire en ren gratz e merces De Bergadan, del fin joi que·m trames, Que tot mon cor m'en tornet jauzion, Quan nos partim amdoi al chap del pon. E1 Gauceran Durtz e son fraire en Raimon Am autretan com s'eran mei segon. 86 �E2 Si com l'ausel son desotz l'aurion, Son las autras sotz la gensor del mon. 4. Sirventés de B. de Bòrn, 080, 036 Rassa, mes si son primier En la fin que ant parlada Li seignor e·il mainadier E·il baron de l'encontrada. E s'il fant vas vos estrada Et eu cal mal vos en mier, Que terra non ai cobrada? Chascus mi laissa derrier Qan m'ant mes en la mesclada Li gentil e li lainier. Pois q'ant ma terra adermada Et arsa et abrasada Dizont cill de Colombier Q'en prenda dreich, si m'agrada. Nos em trenta tal gerrier: Chascus ha capa traucada, Tuich seignor e parsonier Per cor de gerra mesclada, C'anc no·n cobrem dinairada; Anz qand a als colps mestier, Ant lor coreilla prestada. Oi mais seran ric portier, Que tenrant porta serrada; E sabran arbalestier Q'es la patz en l'encontrada, C'om non lor dara soudada. Doncs auran chan e lebrier Del comte s'amor privada. Austor e falcon gruier, Corn e tabors encuirada, Li braquet e·il liamier, Arc ab sajeta barbada, Gannacha larga folrada, Et osas de Salavier Serant mais de lor mainada. Sercat ai de Monpeslier Tro lai part la mar salada, Que non trob baron entier C'aia proeza acabada, 87 �Q'el mieichluec non sia oscada O fraicha da l'un cartier, Ni mais us m'en agrada. Bella dompna, a Dieu vos qier, Que tant vos ai desirada Que mort m'ant li desirier, Avinens dompna prezada. Na Tenpre, ·l gensser m'agrada, Qe m'a per son messatgier Del mon la razon celada. Bêla domna, adieu vos quier, Que tan vos ai desirada Que mort m'an li desirier, 45 Âvinens domna prezada. Na Tempres genser m'agrada Que m'a per son messagier Del mon la razo celada. Papiols, te dreit semtier, 5o No temas ven ni gelada: Dijas mi a mon Rainier' Que sa proeza m'agrada. 5. BEdT 210 017 Sirventés de G. de Berguedan 189 Reis, s'anc nuill temps foz francs ni larcs donaire ni encobitz per las autrui moillers, penedenssatz vos en cum hom pechaire, queras lor etz enemics e gerriers; e parec ben organ al primier cors que vos vim far a las primieiras flors, per que dompna, soimais vos a bon cor, de vostra'ver vol creiser son tresor. II Reis, si fos vius lo pros coms, vostre paire, non feira pas, per mil marcs de deniers, la Marquesa far fondejar ni traire aissi cum faitz vos e vostres archiers. Na Sibiuda trai per un dels auctors, cui vos ametz et ill vos fetz amors, que, si non met En Raimons de Timor, plus durs lera que frusca q'eis] del tor. 189 http://www.rialto.unina.it/BdT.htm 88 �III E puosc vos dir planamem mon vejaire, reis deschausitz, ben a dos ans entiers, e pot vos hom ben mostrar e retraire la comtessa q'es dompna de Beders, a cui tolguetz, qan vos det sas amors. doas ciutatz e cent chastels ab tors: de tot en tot era de perdre dor tro.l de Saissac i mes autre demor. IV Reis castellans, qetz en luoc d'emperaire: aissi cum etz rics de totz bos mestiers, mandatz viatz per tot vostre repaire vostras grans ostz a flocs et a milliers; e faitz nos sai un avinen socors, per que totz temps naiatz pretz e lauzors; q'a Lerida vej'om dinz e defor los fums de lost, e nos de Montesor. V Coms de Tolsan, parton se las amors s'a Marquesa non faitz calque socors, que val trop mais non fetz Elionor: eras parra si l'amatz de bon cor 6. Chansons de Conon de Béthune 1. AHI ! AMORS, COM DURE DEPARTIE. Ahi ! Amors, com dure departie Me convenra faire de la millor Ki onques fust amee ne servie ! Dieus me ramaint a li par sa douçour, Si voirement con j'en part a dolor ! Las ! k'ai je dit ? Ja ne m'en part je mie ! Se li cors va servir Nostre Signor, Mes cuers remaint del tot en sa baillie. Por li m'en vois sospirant en Surie, Car je ne doi faillir mon Creator. Ki li faura a cest besoig d'aïe, Saiciés ke il li faura a grignor ; Et saicent bien li grant et li menor Ke la doit on faire chevallerie Ou on conquiert Paradis et honor Et pris et los et l'amor de s'amie. Dieus est assis en son saint iretaige ; Ore i parra con cil le secorront Cui il jeta de la prison ombraje, Quant il fu mis ens la crois ke Turc ont. 89 �Honi soient tot chil ki remanront, S'il n'ont poverte ou viellece ou malaige ! Et cil ki sain et jone et riche sont Ne poevent pas demorer sans hontaige. Tot li clergié et li home d'eaige Qui ens ausmogne et ens biens fais manront Partiront tot a cest pelerinaige, Et les dames ki chastement vivront Et loiauté feront ceaus ki iront ; Et s'eles font par mal consel folaige, A lasques gens mauvaises le feront, Car tot li boin iront en cest voiaige. Ki chi ne velt avoir vie anuieuse Si voist por Dieu morir liés et joieus, Car cele mors est douce et savereuse Dont on conquiert le resne presïeus, Ne ja de mort n'en i morra uns sels, Ains naistront tot en vie glorïeuse ; Et saiciés bien, ki ne fust amereus, Mout fust la voie et boine et deliteuse. Dieus ! tant avons esté preus par huiseuse, Or i parra ki a certes iert preus ; S'irons vengier la honte dolereuse Dont chascuns doit estre iriés et honteus ; Car a no tans est perdus li sains lieus Ou Dieus soffri por nos mort angoisseuse. S'or i laissons nos anemis morteus, A tos jors mais iert no vie honteuse. 2 Bien me deüsse targier Bien me deüsse targier De chançon faire et de mos et de chans, Quant me convient eslongier De la millor de totes les vaillans, Si em puis bien faire voire vantance, Ke je fas plus por Dieu ke nus amans, Si en sui mout endroit l'ame joians, Mais del cors ai et pitié et pesance. On se doit bien efforchier De Dieu servir, ja n'i soit li talans, Et la char vaintre et plaissier, Ki tos jors est de pechier desirans ; Adont voit Dieus la doble penitance. Hé ! las, se nus se doit sauver dolans, Dont doit par droit ma merite estre grans, Car plus dolans ne se part nus de France. Vous ki dismés les croisiés, Ne despendés mie l'avoir ensi ; Anemi Dieu en seriés. Dieus ! ke porront faire si anemi, 90 �Quant tot li saint trambleront de dotance Devant Celui ki onques ne menti ! Adont seront pecheor mal bailli, Se sa pitiés ne cuevre sa poissance. Ne ja por nul desirier Ne remanrai chi avoc ces tirans, Ki sont croisiet a loier 91 �2. Mapas e genealogia 190 191 190 Cf. Berthelot Anne – Cornilliat François, Littérature Textes et Documents, Moyen Age XVIè siècle, Collection Henri Mitterand, Nathan, Paris, 1988. P.122. 191 Bertran de Born per Dalí. Bois gravé, 33x26 cm - image : 25x19 cm, 6000 ex, 1960. Une des 100 illustrations pour la Divine Comédie, Chant 28 - Catalogue raisonné Michler & Löpsinger. Réf. 1066. 92 �192 192 http://www.escriptors.cat/autors/deberguedag/pagina.php?id_sec=4073 93 �193 194 193 Evolución condados pirenaicos orientales.png Cf. http://fr.wikipedia.org/wiki/Comt%C3%A9_de_Cerdagne 127 Bordonove Georges, La tragédie cathare, Editions Pymalion / Gérard Watelet, Paris, 1991, P.57. Mapa de las possessions del comte de Tolosa a la velha de la Crosada contra los Catars. 94 �195 196 195 196 Debax Hélène, Op. cit. P. 342. Debax Hélène, Op. cit; P.343 95 �Bibliografia 1. Manuals - Asián Peña José L. Manual de Historia de España, Bosch, Casa Editorial, Barcelona, 1959. -Berthelot Anne – Cornilliat François, Littérature Textes et Documents, Moyen Age XVIè siècle, Collection Henri Mitterand, Nathan, Paris, 1988 - Camp J., La littérature espagnole, Que sais-je? N° 114, PUF, Paris, 1965. - Escarpit R., F. Bergès F., Larrieu G., Guide hispanique, Classiques Hachette, Paris, 1964. - García López J., Historia de la literatura española, editorial Vicens Vives, Barcelona, 1964. - Lafon, R., et Anatole C., Nouvelle Histoire de la Littérature Occitane, PUF, Paris, 1970. - Lázaro F., Tusón V., Literatura española, Bachillerato 2, Anaya, Madrid, 1988. - Prats J., Castelló J.E, Camino García Ma, A. Loste, Ma, Izuzquiza,I., Fernández R., Geografía e Historia de España, Anaya, Madrid, 1987. 2. Monografias. -Bennassar Bartolomé, Histoire des Espagnols, VIè-XXè siècle, Paris, Robert Laffont, 1992. -Berry André, Florilège des Troubadours, Firmin-Didot et Cie, Paris, 1930 ; CIEL d’Òc, 2005. - Boysson R. de, Études sur Bertrand de Born: sa vie, ses œuvres, et son siècle, Slatkine, 1973. -Bordonove Georges, La tragédie cathare, Editions Pymalion / Gérard Watelet, Paris, 1991. -Débax Hélène, La féodalité languedocienne, XIè – XIIè siècles, Toulouse, Mirail, 2003. -Fabre Paul, Anthologie des Troubadours, Medievalia N° 72, Paradigme, Orléans, 2010. -Frank Istvàn, Répertoire métrique de la poéssie des Troubadours, Librairie Honoré Champion Editeur, Paris, 1966, 2 T. -Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. -Grossel Marie-Geneviève, « Quand le monde entre dans la chanson », Cahiers de recherches médiévales, 11 | 2004, 213-230. -Milá y Fontanals Manuel, De los trovadores en España, Barcelona, 1861. - Hoepffner, Ernest, Les Troubadours, Armand Colin, Paris, 1955. -- Riquer Martin, de, Los Trovadores Historia literaria y textos, editorial Planeta, Barcelona, 1975. - Riquer M. de, – Comas A., Història de la literatura catalana, Ariel, Barcelona, 1964, Part antica T.1. 96 �- Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. -Thuillat Jean-Pierre, Bertran de Born, Histoire et légende, ed. Fanlac, Périgueux, 2009. -Zidaric Walter, L'univers dramatique d'Amilcare Ponchielli,L’Harmattan, Paris, 2010. -Zink Michel, Littérature française du Moyen Âge, PUF, Paris, 1992. P.106. -Zumthor Paul, Essai de poétique médiévale, Essais, Seuil, Paris, 1972, réédité 2000. 3. Articles -Asperti Stefano, “Le sirventés”, Europe, revue littéraire mensuelle, 950-951, juin-juilet 2008. -Cabré, Miriam, “Mécènes et troubadours dans la Couronne d'Aragon”, Europe. Revue littéraire mensuelle, 86, 950-951, 2008: 126-136. -Dauzier Martine, « Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. -Fernández González José Ramón, Gramática histórica Provenzal, Oviedo, 1985 -Gouiran Gérard, Les Troubadours, une anthologie, Europe, revue littéraire mensuelle, 950-951, juin-juillet 2008, p.7-30 ; p76-102 ; p.126-137. Paris -Gouiran Gérard, Bertran de Born et Guillem de Berguedà : Les Maîtres du sirventés ou comment chanter en duo occitano-catalan l’air de la Calomnie " dans: Transferts de thèmes, transferts de textes, mythes, légendes et langues entre Catalogne et Languedoc, études réunies par éd. M.-M. Fragonard et C. Martínez, Transferts de thèmes, transferts de textes, mythes, légendes et langues entre Catalogne et Languedoc, Barcelone, PPU , 1997, 61-86. - G. Gouiran: Le poète et le prince: le cas Bertran de Born, in Les Troubadours et l’Etat toulousain avant la Croisade. Actes du colloque de Toulouse (9 et 10 décembre 1988), «Annales de Littérature Occitane», CELO/William Blake and Co. Edit.1997. - Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. - Goustine Luc de, Bertran de Born, Seigneur et troubadour, Cahiers de Carrefour Ventadour (ISSN 1625-3337), 2009. Trobada de Hautefort 2009. -Hoepffner Ernest, «Un ami de Bertrand de Born, “Mon Isembartˮ» in «Comptes rendus des scéances de l’Académie des Inscriptions et Belles-Lettres», 89è année, N° 3, 1945, pp.318-321. -Patterson Linda, Les Troubadours et l’éloquence, Oxford, Clarendon, 1975, 244p 4.Adreiças Internet http://www.classiques-garnier.com.www.ezp.biu-montpellier.fr/numeriquebases/index.php?module=App&action=FrameMain -http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/crai_00650536_1945_num_89_3_77865 97 �http://fr.wikisource.org/wiki/Les_Chansons_de_Conon_de_B%C3%A9thune/Introducti on [Texte établi par Axel Wallensköld, Honoré Champion, 1921 (pp. iii-xxiii).)] -http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/crai_00650536_1945_num_89_3_77865.pdf http://labretonnie.forumactif.com/t219-la-guerre-au-xiieme-siecle-les-tournois http://www.richardcoeurdelion.fr/la_guerre.html http://www.rialto.unina.it/index.html http://w3.uniroma1.it/bedt/BEdT_03_20/index.aspx 98 �MERCEJAMENTS Es un plaser, al moment d’acabar aqueste Memòri, de grandmercejar Gilda Russo per sa paciéncia e sos conselhs. Ma reconeissença va tanben a M-J. Verny per son aduja tecnica, al sénher G. Gouiran pel temps que m’acordèt, los documents que me prestèt, al sénher F. Martèl per son umor e son amor de l’Istòria. Mercé tanben a una amiga, Maria, que me prestèt la man per organizar lo trabalh amb lo sorire e una paciéncia angelica. Mercé a totes los professors qu’an totjorn agut, dins las annadas de licéncia e de Mastèr, una atencion pedagogica e amistosa per mos dobtes, mas questions e qu’an jamai esparnhat lor temps per corregir mon trabalh e amelhorar mas coneissenças. Amb eles, benlèu qu’aquela aventura se poiriá contunhar. 99 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © IEO-Limousin © IEO-Limousin https://www.occitanica.eu/files/original/12280fc4b4645ca1c7068c156ebb38e9.jpg e4e62fec773a3b8aa34051caa534cc81 PDF Text Text UNIVERSITE PAUL VALERY –MONTPELLIER IIIArts et Lettres, Langues et Sciences Humaines et Sociales MASTER 2 LLCER Spécialité Occitan Marie-France Tourrel –Fourcadier La réthorique au service de la médisance et de la célébration de la guerre dans quelques sirventés de Bertran de Bòrn et Guillem de Berguedà Mémoire dirigé par Madame Gilda CAÏTI-RUSSO Maître de recherches habilitée à diriger des recherches en occitan médiéval. Mémoire soutenu le 27 juin 2014 Jury : Mme Caïti Russo et M. Ph. Martel �Ensenhador I. Introducion A. Lexic 1. Sirventés o cançon ? 2. Vocabulari e Expressions B. Conclusions 1. L’istòria a travèrs dels noms de luòcs e de personas 1. 1 Las valors 1. 2 La cultura 1. 3 Las guèrras 1. 4 Los personatges -Reis, nòbles, amics e enemics -Los joglars 1. 5 Los eveniments 2. La geografía 3. Intratextualitat, semblanças e diferéncias 4. Intertextualitat 1 2 2 4 15 17 18 19 20 21 21 23 24 27 30 31 II. Rimas e ritmes 1. Esquemas 1.1 Bertran de Bòrn 1.2 Guillem de Berguedà 2. Los vèrses 3. Las coblas 4. Las rimas 35 35 35 36 39 40 41 III. Retorica 43 IV. Recepcion 58 V. Conclusion 67 VI. Annèxes I Tèxtes 1. Guillèm de Berguedà 2. Bertran de Bòrn Annèxes II 1. Autres tèxtes - G. de Bornelh No posc sofrir c'a la dolor - B. de Bòrn Seigner en coms, a blasmar - B. de Bòrn Quan la novela flors par el verjan - B. de Bòrn Rassa, mes si son primier - G. de Berguedà Reis, s'anc nuill temps foz francs ni larcs donaire - Conon de Béthune AHI ! AMORS, COM DURE DEPARTIE - Conon de Béthune Bien me deüsse targier 68 68 74 82 82 82 84 85 87 88 89 90 VII. �VIII. 2. Mapas e genealogias -Castells de G. de Berguedà -Mapas -Genealogias 92 93 94 95 Bibliografia 1. Manuals 2. Monografias 3. Articles 4. Adreiças Internet 96 96 96 97 97 Mercejaments �Introduccion Dins l’encastre de l’estudi de cinc tèxtes per cadun dels dos trobadors, lo Catalan Guillem de Berguedà e lo Lemosin Bertran de Bòrn, la presentacion de las tematicas mòstra una mena de fraternitat literària mas tanben lingüistica e estilistica. Totes los cinc (o gaireben) son de sirventés, un genre que s’aparenta a la cançon mas que pòt èsser politic e qu’es sustot critic. L’analisi aprigondida del lexic, de la construccion dels poèmas es lo miralh d’una arquitectura poetica ont los dos òmes excellisson. La bastison d’un sirventés, coma o ditz Guillem dins Un sirventes ai en cor a bastir, obesís a de règlas e un saber far que s’apèvan sul lexic e sus la retorica que son de mejans al servici d’una tòca: blaimar un enemic, lo ridiculizar e criticar las accions o la passivitat d’un naut personatge. Per Bertran aqueles mejans sostènon son laus a la guèrra e sa critica contra los nòbles indecises. Los dos òmes s’èran amistançats e pas soncament amb las idèas de criticar, satirizar o blaimar los nòbles, nauts personatges de lor temps o de lor ròdol, reis o ducs. Lo sirventés, qu’es lo genre dels poèmas causits dona una leiçon de geografia e d’istòria locala e regionala e mòstra las luchas medievalas, coma se passavan encara del temps de Bertrande Bòrn, senhor lemosin. Se vei tanben una forma de resson a travèrs del lexic, de l’estil, de la ritmica, coma se se respondián los tèxtes, e existisson de ligams entre las idèas e l’estil dels dos autors e d’autres poètas de lor temps. L’estudi de la retorica emplegada per cadun, amb totas las figuras utilizadas al servici de sa tòca, permet de se mainar de l’abiletat de la construccion dels poèmas. Per acabar, se pausa la question de saupre cossí lor òbra es passada a la posteritat a travèrs del temps e cossí nos es venguda duscas al sègle XXI. 1 �Lexic Los dos autors, per parlar de lor composicion, se servisson de paraulas diferentas: chansó, chan, “cansson”. Abans d’estudiar lo vocabulari de cada autor per ne veire la finalitat es necite de saupre çò qu’es un sirventés e quinas diferéncias existisson entre aquel genre e los autres. Sirventés o Cançon? Lo sirventés, sa significacion es: “littéralement le chant du serviteur” 1. Dins los dos cases que nos ocupan seriá puslèu un criticaire que vòl donar de leiçons a qualqu’un de pus ric, de pus potent que el mas que se condusís pas coma cal e respècta pas las leis de la noblesa o de la cavalariá: Pretz, Paratge, Valor… Lo serventois pòt prene totas las formas; es al meteis temps educatiu, per ensenhar, e moralizator, per castiar los que òbran mal. Vaquí çò que caracteriza lo genre del sirventes coma o definís la codificacion de las Leys d'Amors de 1356: «dictatz ques servish al may de vers o de chanso en doas cauzas. la una cant al compas de las coblas. lautra cant al so e deu hom entendre cant al compas. sos assaber que tenga lo compas solament. ses las acordansas. om am las acordansas daquelas meteyshas dictios. o dautras semblans ad aquelas per acordansas. e deu tractar de reprehensio. o de maldig general. per castiar los fols e los malvatz. o pot tractar quis vol. del fag dalcuna guerra.» Segon E. Hoepffner, lo sirventés es per la glòria del senhor çò qu’es la cançon per la dòna.2 La cançon, ela, deu «tractar principalmen damors o de lauzors. Am bels mots plazens et am graciozas razos»3 Marie-Geneviève Grossel ditz: «[…] par définition, la canso est intemporelle, transcende le temps et passe donc, quasi immuable, de l’oral à l’écrit, sans avoir subi l’usure des événements; au contraire, le sirventes est fragile, temporaire, fugace; il se perd aussi vite qu’il se crée; en outre, considéré comme de peu de valeur, il n’était naturellement pas promis à la mémoire de l’écriture, pour nous seule susceptible de le faire encore connaître.»4 1 Monika Gudrun Berta Edinger, La Polysémie de la parole : Décodage de la lyrique multilingue en langues romanes chez Raimbaut de Vaqueiras et Dante Alighieri, A THESIS SUBMITTED IN PARTIA FULFILLMENT OF THE REQUIREMENTS FOR THE DEGREE OF MASTER OF ARTS in THE FACULTY OF GRADUATE STUDIES (French) UNIVERSITY OF BRITISH COLUMBIA (Vancouver) December 2010. 2 Hoepffner, Ernest, Les Troubadours, Armand Colin, Paris, 1955. P.10. 3 Las flors del Gay Saber o Las Leys d’amors, édition de Gatien-Arnoult, Toulouse, 1841-43, 1841. Gallica, Bibliothèque numérique, bnf.fr. P. 340. «Le sirventes doit traiter de blâme, de reproches généraux pour corriger les fous et les méchants; on peut aussi traiter si l’on veut du fait de quelque guerre.» «La cançon doit traiter principalement d’amours ou de louanges, amb des belles paroles et des explications agréables.» 4 Grossel, Marie-Geneviève Quand le monde entre dans la chanson Chansons politiques, chansons de croisade, serventois et autres tensons de trouvères. p. 213-230 http://crm.revues.org/index.html Référence papier: Marie-Geneviève Grossel, «Quand le monde entre dans la chanson », Cahiers de recherches médiévales, 11|2004, 213-230. Référence électronique: 2 �G. de Berguedà emplega de mots diferents: Martin de Riquer ditz qu’utiliza sonque un còp lo vèrb trobar per dire «compausar de cançons»5. L’autor se nomma chantaire; parla de bastir: Un sirventes ai en cor a bastir. Es aquí que l’autor emplega lo vèrb “trametre”: v. 2 e 42. M. de Riquer supausa una “desorientadora duplicidad” per part de G. de Berguedà dins la causida del tèrmes per calificar sas òbras poeticas. 6 Aprenèm que Guillem utiliza pas jamai lo mot “vers”. Tres poesias son apeladas chansó; d’autras son chan amb sa declinason: chantar / chansoneta: Eu non cuidava chantar mas trobam «comta e di» (v.31) dins Joglars, no·t desconortz. Òm se pòt demandar qué significa aquel diminutiu “-eta”. De segur es pas un diminutiu vertadièr: dona un sens puslèu ironic e trufaire. Amics Marques, enqera non a gaire parla d’una “canssonˮ al vèrs 2 que ven “sirventés” que lo joglar “romansaˮ al vèrs 42. Segon Riquer, “romansa” significa “dire, contar e cantar al meteis temps”.7 Es encara un “chan” dins lo vèrs 42 de Un sirventes ai en cor a bastir. Tòrna un sirventés que a l’autor li agrada de “bastir” e non plus faire coma dins Amics Marques, enqera non a gaire (v. 2 e 3) e Cançoneta leu e plana (v. 3). Lo mot “Sirventés” lo trobam dins sièis composicions del trobador catalan. Existís una mena de mimetisme de far un sirventés tanben dins lo vèrs 7 de Cant vei pels vergiers desplegar. Dins aquel tèxt, coma son amic, Bertran de Bòrn vòl que lo joglar “fassa chantar” son sirventés (v.66/67). Dins belh m’es quan vey camjar lo senhoratge, B. de Bòrn demanda a “Arnautz joglars” que “pòrte son sirventés”: v.41/42). M. Zink, per exemple, argumenta que la « canso correspond à ce qu‘il est convenu d‘appeler le grand chant courtois. » Apond que, a l’epòca dels trobadors, « les troubles politiques et religieux du temps favorisent en outre la composition de nombreux sirventès… » .8 Paul Zumthor9 escriu: «Le sirventes occitan est une chanson dont l’argument diffère de celui de la chanson proprement dite; le français crée pour ce mot sirventois qu’il utilise spécialement pour une certaine forme de poésie mariale.» Marie-Geneviève Grossel, «Quand le monde entre dans la chanson», Cahiers de recherches médiévales [En ligne], 11|2004, mis en ligne le 10 octobre 2007, consulté le 18 octobre 2013. URL: http://crm.revues.org/1863; DO : 10.4000/crm.1863 5 Veire: Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.187 a 195. 6 Op. cit. p.190. 7 Op. cit. p. 147. 8 Zink Michel, Littérature française du Moyen Âge, PUF, Paris, 1992. P.106. 9 Zumthor Paul, Essai de poétique médiévale, Essais, Seuil, 1972. Réédité 2000. P.194. 3 �Lo sirventés qu’èra jà emplegat per son aspècte satiric, moralizator e son ton de propaganda per las Crosadas d’Orient o d’Espanha, per Marcabrun (1129-1150), èra pas çò qu’es vengut amb G. de Berguedà10 : «el carácter de poesía vejatoria personal o de programa de una actitud feudal que logrará gracias a nuestro Guillem de Berguedà e a su amigo Bertran de Bòrn». Dins la tèsi de G. Gouiran, aprenèm que Bertran «n’emploie pas les substantifs chan ou chanson au sens spécialisé de «chanson d’amour», mais dans une acception plus générale, et ils peuvent même désigner un sirventés […]. Bertran parle de «chanson», de «chantar»11. Es lo sirventés una “mise en pratique d’une morale”, es un “blâme moral plus que social” en relacion amb de valors que l’autor respècta o pensa que se devon onorar mas que la(s) persona(s) que critica apara(n) pas. Als uèlhs de B. de Bòrn, cal pas trespassar un ideal.12 Sabèm que totes dos an emplegat lo sirventés tal coma lo definisson las Leys d’amors: an cercat a donar de leiçons als reis, als nòbles de lor país. An volgut ensenhar quora e cossí se batre per respectar las valors presadas, conservar un poder o l’aumentar. E lo vocabulari, las expressions, l’art de la rima e la retorica foguèron de mejans adreitament e artisticament utilizats per arribar a lor tòca. Vocabulari e Expressions Dins una primièra part del tablèu, podèm notar los mots que revèrtan las criticas marridas o trufairas sus las decas umanas e moralas dels enemics. Es l’element màger que caracteriza lo sirventés. Puèi òm pòt estudiar las violéncias dins las expressions o dins l’evocacion de la guèrra e lo blaime que se vòl pedagogic. Es interessant de veire tanben las qualitats que son presadas a aquela epòca dins la noblesa per agachar cossí son evocadas. Los vèrbes, los adjectius e los substantius son nombroses: lor ròtle deu èsser important. Ensajarem de veire per de qué. La conclusion será consagrada a l’analisi de las semblanças e / o de las diferéncias, de l’intratextualitat e l’intertextualitat. 10 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.153. «le caractère de poésie vexatoire personnelle ou de programme d’une attitude féodale qui réussira grâce à notre G. de Berguedà et à son ami B. de Bòrn.» 11 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. lv e lix. 12 Op. cit, p. LX e LXII. 4 �1. Criticas Decas fisicas Bertran de Born Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.37: chapa obre mantel (afrejolit) Guillèm de Berguedà Cansoneta leu e plana Del bratz no us pretz una figa v.15 Amics Marques, enqera non a gaire La rasca v.8 Bragas v.13 qe·l man aviatz vana v.24 Decas moralas Golardisa e pigresa Pois lo gens terminis floritz Flacs, vans e sojornaditz (v.18) Sos bas paratges (v.10) S’engrais v.21 Eu non cuidava chantar Cobes de manjar v.17 Quan vei pels vergiers desplegar Reis que badalh v.53 Vaneiar v.55 Coardiá Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.16: trop volha parlar (bavarda) v.33 a 36 Pois lo gens terminis floritz Pauc arditz v.17 Paor v.27 En mar no·l debur v.16 Quan vei pels vergiers desplegar No eria arditz ni maus v.51 Non ausetz als far v.60 S’el lo n’ausa proar v.22 Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge Joglars no·t desconortz Cansoneta leu e plana Amics Marques, enqera non a gaire Coart v.44 Un sirventes ai en cor a bastir S’esmaia v.37 Be·m platz lo gais temps de pascor Venalitat e Avarícia Can mi perpens ni m’arbire Pois lo gens terminis floritz esser soudadiers logaditz v.9 Quan vei pels vergiers desplegar Volc en mais l’aver portar v.31 v.35: s’anc lor det vestirs vertz ni blaus D’un sol s’en saup ben pagar v.38 Saup mal pagar v.41 Eu non cuidava chantar Gelosia v.18 Joglars no·t desconortz Cansoneta leu e plana 5 �Logier atenda / de senhor v.61 Gazanhar v.63 Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.33: re no met en gatge v.40 gandir sens baratar v.44: gazanhar Amics Marques, enqera non a gaire Un sirventes ai en cor a bastir Gazaigna v.18 Be·m platz lo gais temps de pascor v.51: metetz en guatge Can mi perpens ni m’arbire Messorga e Feloniá Pois lo gens terminis floritz Es aunitz v.8 e 53 Prejur v.25 Reis tafur v.33 e 51 Fals reis perjurs e savais v.55 Malvatz hom / malvatz faitz v.32 e 51 Rei apostitz v.44 Traïtz v. 52 e 62 Fui traïtz v.35 Cor dur v.59 Eu non cuidava chantar De traicion non a par v.24 Bausia v.26 Quan vei pels vergiers desplegar v.26: serai amics coraus Amics Marques, enqera non a gaire Traicher v.36 Engans e no-fes v.38 Volpill v.43 Escogossa v.26 Corns v.27 Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.12: avols om v.14: l’a ops de faitel v.23: noi chal devinar Be·m platz lo gais temps de pascor Joglars no·t desconortz Aon v.21 Cansoneta leu e plana Traichor v.4 Engan v.5, 7 + refranh Qui en vos se fia / ni a amor ni paria v.22 Un sirventes ai en cor a bastir Can mi perpens ni m’arbire v.40: nos a traiz uns traire 6 �2.Violéncias Menaças e Blaime B. B. de Bòrn Pois lo gens terminis floritz Mal agur v.6 v.11: fenira coma lais Quan vei pels vergiers desplegar Deschausitz e braus v.11 Encuzar v.17 Mal laus v.19 Folejar v.15 Blasmar v.39 G. de Berguedà Eu non cuidava chantar Un jorn que l’aucia v.28 no·m val reptar v.25 Joglars no·t desconortz Colpas ni tortz v.8 agurs ni sortz v.3 dan ni pro v.7 Cansoneta leu e plana Dan v.11 v.24 garder se deu totas ves Amics Marques, enqera non a gaire Colp v. 21. 25.45 (3) Un sirventes ai en cor a bastir Tort / colpa v.5 Dan v.16 Gen savaia v.14 Colps v.46 Guèrra Pois lo gens terminis floritz v.52: mortz Quan vei pels vergiers desplegar Osteiar v.12 v.48: ab coutel tot no·l fenda Amics Marques, enqera non a gaire v.10: lanssa v.20 e 26: mort m’agratz Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.30: estorn Cruseltat Mòrt naturala Be·m platz lo gais temps de pascor v.7:tendas e pavilhos fermatz v.10: chavaliers e chavals armatz v.12: las gen e l’aver fugir v.14: grand re d’armatz v.16: fortz chastels assetjatz v.17: barris rots et esfondratz v.36: del mortz e dels nafratz v.26, 33 e 37: estorns, estor e estorn v. 39: asclar chaps e bratz v.47: chazer per los fossatz v.19 e 47: fossatz v.56: guerrejatz v.36, 40 e 49: mortz Quan vei pels vergiers desplegar v.44 e 48:pessejar Can mi perpens ni m’arbire v.9, 18, 27, 36, 45, 48, 50, 51 7 �3. Qualitats Pois lo gens terminis floritz Eslais v.3 e 30 Larguesa Coratge e temeritat Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.25: to seu be engatge v.27: pro·l coston ostatge v.28: fa estragatz dos Un sirventes ai en cor a bastir v.39: C’a tot lo mond tenetz donar ubert Pois lo gens terminis floritz v.34 e 41: atur Joglars no·t desconortz Desconortz v.1 Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.19: adreit coratge Be·m platz lo gais temps de pascor v.23: ses temor v.24: fai enardir v.25: valen vasselatge Can mi perpens ni m’arbire v.45: no·m fa paor morz v.41-42: desconorz / no m’es Valors Cavalèirosas Pois lo gens terminis floritz v.43 : val v.44 : pretz Un sirventes ai en cor a bastir v.18: conquier pretz Pros v. 29. 37 e 46 Quan vei pels vergiers desplegar v.51: arditz belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.4 esser pros v.20: bon pretz v.22 e 42: chapdel v.30: fai estorn e vouta e sembel v.31: li platz domnejar v.17: onrar paratge v.44: pretz Be·m platz lo gais temps de pascor v.37: vassalatge v.38: hom de paratge 8 �Valor pedagogica Can mi perpens ni m’arbire v.20: val Un sirventes ai en cor a bastir v.40: Qui mais val mais de bes l’en revert Pois lo gens terminis floritz v. 49: retraissera v.50: rencur Quan vei pels vergiers desplegar v.8: Tal quels coms Richartz l’entenda v.13.14.16 e 65: Eu l’en reprenda / chastiar / volh que de mi aprenda 4. Adjectius Pois lo gens terminis floritz v.1: gens Bas: v.10 Malvatz: v.32 v.55: savais Quan vei pels vergiers desplegar v.19: mals v.41 e 57 : Mal v.51 : arditz belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.12 e 20: avols, avol Bos: v.18 ; bon: v.20 Be·m platz lo gais temps de pascor v.1: gais Can mi perpens ni m’arbire Mals talanz: v.9 Nescis deporz: v.14 Eu non cuidava chantar v.17: cobes v.14: bell’e bona, v.18: plens Joglars no·t desconortz v.6: mortz v.10: estortz bo: v12, bon: v.34 v.17: mal (apres) Cansoneta leu e plana v.5: ples v33: pejor Amics Marques, enqera non a gaire v 2: bona v.16: meillors v.22: rire v.30: gais Un sirventes ai en cor a bastir v.4: bona compaigna v.14: savaia v.17: bella v.27: mieiller v.29: gaia 9 �5. Vèrbes accions Pois lo gens terminis floritz Floritz, s’espandis, m’es vengut, eslais, far, sapchan, sian, venc, es aunitz, sobreisssitz, fenira, tornara, trais, conques, vas, debur, pert, s‘engrais, beva, deseretatz, plevitz, gequitz, mostre, estrais,cobrera, cobrara, atur, Lais, dis, retraissera, pres, trames, trait. Quan vei pels vergiers desplegar Vei, desplejar, viulan, far, tornar en paus, venc, ostejar, dic, acusar, comtet (v.18) / comtar (v.28), gitar, defenda, proar, intret, covidar, conqueri, celar, serai (v. 26, 51), trames, degra liurar, portar, renda; m’an dit, det, fetz donar, sobreprenda, pajar (v.38,41), blasmar, mes; prestet, pessejar, balhet, guizar, fenda; divinar, s’estenda (v.56, 68), parlar, Mandet, atenda, afanar, gazanhar, chantar. belh m’es quan vey camjar lo senhoratge vei chamjar (v.1, 7), laisson (v.2) / laissar (v.3), renovel / renovelar (v.5 e 8), chantar, s’apaya, coston, art, fai, met, sobra, liura, vest, gandir, baratar, porta, amassar, gazanhar. Be·m platz lo gais temps de pascor Fai venir (v.1, 14), fugir, es Claus, envazir, esser acesmatz, Segre, a pres e donatz, tranchar e desguarnir, ferir, anaran, er entratz, asclar, dic / dijas (v.41, 56), manjar, beure, dormir, cridar, enneir, chazer, metetz, guerrejatz, ai, estai. Eu non cuidava chantar Chantar, clamar, amagar, comprar, encontrar, manjar, menar, reptar, aucia, gardatz, meillurar, luynar Joglars no·t desconortz Vai, gartz, traga, erai (2), tenra, torn, ven, dic, jon, abeurat, passatz, comta e di, regon, trag, maleu Cansoneta leu e plana Farai, perdetz, paron, portatz, auria, estendes, se fia, gardar, tenga, mes. Amics Marques, enqera non a gaire Fi (v.2, 6), faire, autrej, dona, viron, laissetz, fossetz, virant, cuidei, traire, empeissi, encorbar, ditz, vi, nasca, aiatz, aurei, destreigner, m’agratz, fos, detz, crideron, pocsetz enpeigner, escogossa, sap far enpeigner, tem, poiria, escriut port, fesatz, podetz, pres, porta, legitz, romansa, donet, pres, capusa, dola, afolla Un sirventes ai en cor a bastir Bastir, trametrai, desavenir, m’acuoill, seguir, puosc remanir, taigna, vau, conquier, gazainha, fai, agra, reman, partir, estraia, dic, volv e·m vir, dauratz, stagna, chausir, donar, revert, tramet, pert (v.42, 46), seguit, 10 �Sens, sentiments e psicologia Can mi perpens ni m’arbire Venh, vai / van (v.18, 25) Esser: es (v.9, 19, 22, 23, 27, 28, 42), soi (v.2, 36, 42), er. vire, ausire (v.8, 50), devire, pren, teinh, dire (v.7, 47). pass / passar (v.13, 24). fassa, reinh, camja, er, saludan, fa, m’agra. Pois lo gens terminis floritz es aunitz (v.8, 52), prezon, lau, prez, traïtz (v.35, 52 e 62), servitz, val, complitz, apostitz, apais, plagues, rencur, traÏ, Quan vei pels vergiers desplegar M’adoussa, volh (v.7, 65) / volc v.31)/ volon (v17), entenda, acordar, es dreitz, reprenda, chastiar, pesa·m, folejar, aprenda (v.16, 65), ausa (v.22) / auset (v.60), no·m par, posc (v.25)/ poc (v.47), saup (v.38, 41, 49) / sapcha (v.65), conoc, badalha, au, vanejar, s’entenda, perdo, belh m’es quan vey camjar lo senhoratge poscha esser pros, m’es vis, deu, tenc, ama / aman (v.13, 32), enojan, volha parlar, sap onrar, a adreit coratge, garda / gart (v.21, 24), noi chal devinar, platz domnejar, vol / volha (v.39, 42) Eu non cuidava chantar Plorar, amar, pesar Joglars no·t desconortz Aon, am, Cansoneta leu e plana Ben aion, pretz, ten dan, fia, gardar se deu, se vana Amics Marques, enqera non a gaire sap, rire·n fetz, tengront, valc, gabar, feigner, destreigner Un sirventes ai en cor a bastir Cuich, cre, plaia, platz, esmaia (v.13, 37), cre, desir, remir, sofraigna, volont, contraigna, cuietz, amar, valetz, val, plaia, membre Be·m platz lo gais temps de pascor Platz (7 còps), auch (v.3, 43, 44, 46), vei veirem (v.6, 9, 13, 16, 18, 47, 49; 33), enardir, non es re prezatz, pens, val, aidatz, Can mi perpens ni m’arbire Perpens, arbire, meravil seinh, plaz, deinh, vol, enseinh, cuidavam, assire, cossire, val, feinh, contradire, mire, complire, prec, estreinh, membron, aire, escarnire, volc sofrir, traiz, desconorz, tire, crezes, auci, deinhet. 11 �6.Sentiments Quan vei pels vergiers desplegar Amor v.57: en lo·lh perdo belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.32: l’aman joglar Religion Can mi perpens ni m’arbire Dieu v.11 + Dieus: 4, 37 v.40: nos a traiz uns traire Eu non cuidava chantar v.13: plorar v19: amar Joglars no·t desconortz v.2: amor Un sirventés ai en cor a bastir v.17: desir v.31: amar Eu non cuidava chantar v.16: Dampnedieu Joglars no·t desconortz v.33: pregon Un sirventes ai en cor a bastir v.28: Dampnidieus 7. Colors Pois lo gens terminis floritz v. 42 com aurs val mai d’azur Quan vei pels vergiers desplegar v.2 sendatz grocs, indis e blaus. V.35 vestirs vertz ni blaus 8. Vestits Pois lo gens terminis floritz v.59: la rauba Quan vei pels vergiers desplegar V.35 vestirs vertz ni blaus v.46: la jupa del rei d’armar belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.37: chapa sobre mantel 9. Musica Amics Marques, enqera non a gaire v.46 l’escut d’aur Un sirventes ai en cor a bastir v. 34 so dauratz c’autra poestatz stagna Cansoneta leu e plana v.31 : brajas de cortves Amics Marques, enqera non a gaire v.13 en las bragas Quan vei pels vergiers desplegar v.4 e 5: sonet e viulan v.6: trompas e corn e graile 12 �10. Natura, animals e aliments Quan vei pels vergiers desplegar v.3, 42: chavaus Eu non cuidava chantar v.8: del peis belh m’es quan vey camjar lo senhoratge v.6: flor; ausel v.38: chaval Joglars no·t desconortz v.25: caval Be·m platz lo gais temps de pascor v.2 e 4: fuolhas, flors; auzels v.10 e 45: chavals v.23 e 36: chaval 11. Noms pròpis de personas e / o de luòcs Pois lo gens terminis floritz v.5: Aragones v.13 : Melhau e Carlades v. 15: Sur v.19: Proensa v.20: Sanzo v.22: Rossilhones v.23: Jaufres v.24: Vilamur v.25: Tolzal v. 28: Castrasoritz v.29: Toleta v.31: Barcelones v.37: Garcia Ramitz v.39: Arago v.40: Alaves v.48: Berengier de Besaudunes v.57: Manuels v.62: Grecs Quan vei pels vergiers desplegar v. 8: Richartz v.10: Arago v. 19: Castellot v. 20: Espanhol v. 27: Gastos, Bearns e Paus v. 39: Artuset v.40: Juzeus v.41: Peire v.:43: Fontebraus v.49: Peire Roïs v.58: Catalas, Laraus Cansoneta leu e plana v.18: ortiga Amics Marques, enqera non a gaire v.28: gossa v.30: raineta v.43: volpill v.10 e 32 : plan e montaigna / plan e desert Eu non cuidava chantar v. 3: Arnautz del Vilar v.6 e 34:Mon Sogr’ v.9: Baros v.14, 29, 33: Ma Sogra v.20: N’Estefania v.22: Barselona v.23: Tortoz’ a Narbona v.33: Berga e Cardona Joglars no·t desconortz v.4: Arago v.13: Tortosa v.15: Mon Marques v.16: Guillem de Clarmon v.17: Vescomt v.28: Agremon v.29: N Arnaut v.30: N Hugo d’Aveu v.32:N Bascol Romeu v.34: Dieu Cansoneta leu e plana v.3: Mon Marques v.4: Mataplana v.6 e 8, 13, 20, 21 27, 29 34:Marques v.9: Melgur, Somieras Amics Marques, enqera non a gaire v.1, 15, 25: Amics Marques v.4: Mataplana 13 �v.59: Peitiaus v.67: Navar v.68: Castela v.5 :Sailforas v.7 : N’Albert v.12: N Guillems de Savasona v.14: Vic Belh m’es quan vey camjar lo v.16: Pasca senhoratge v.18: Rotlans, Serragosa v.42: Arnautz, Richart v.22 : En Guillem de Clarmon v.23 : Mataplana Be·m platz lo gais temps de pascor v.37 : Mos Sogres, Barselones v. 1: Pascor v.41: Raimon de Paz v.54: Papiols v.42: N Nas-de-Corn v.55: N’Oc-e-No v.43: Fransa Can mi perpens ni m’arbire Dieu v.11 + Dieus: 4, 37 v.28: Lo Seinhor v.46: Folquets Un sirventes ai en cor a bastir v.2: N Sanchon, Espaigna v.8: En Robert v.15: turcs v.22: Bordels e Blaia v.24: En Dalmatz de Biert v.25: Sardaigna v.33Reis castellans v.36: Peiron, Alamaigna v.41:Mon Tristan v.44: Castelbon, Deus v.45: N’Albert 14 �Conclusions L’estudi del lexic de cadun dels dos trobadors permet de donar de precisions sul biais d’escriure e la volontat evidenta de criticar, blaimar…e / o la tòca que cadun se dona per aquò far. Nos permet tanben de consolidar qualques assercions sul caractèr dels òmes. Descobrissèm lor mond dins son encastre istoric, geografic mas tanben cultural e social. Es l’escasença de parlar de la guèrra e de las costumas de l’epòca medievala. Lo glossari de G. de Berguedà dona per l’òbra complèta 1291 mots, sens comptar los noms pròpris, e l’analisi que ne fa M. de Riquer mòstra que parlava un “provenzal” corrècte, en particular per çò que son catalan natural, “ofrecía alguna mayor similitud con el provenzal trovadoresco.”13. L’occitan / lemosin de B. de Bòrn èra pas tant alonhat de la lenga de son amic e aital se comprenon melhor l’amistat e la fraternitat literària que s’establiguèron entre los dos òmes. Segon R. Me Segon R. Menéndez Pidal,14 los Catalans dels sègles XII e XIII compausavan dins una lenga pròcha de l'occitan mentre que los autres compositors de las autras regions d'Espanha compausavan dins lor lenga. Malgrat la riquesa del vocabulari de Guillem, sembla que pel camp lexical dels vèrbes, aquel que los emplega mai es Bertran. A partir de l’estudi del lexic podem notar que lo pus grossièr e trivial es G. de Berguedà mentre que lo Lemosin es pus fin e ponchut. Quand Guillem cita las “brajas de cortves” (v.31, Cansoneta leu e plana) es per rescondre una satira de la sodomia, l’omosexualitat (reala o supausada) del Marqués de Mataplana. Quand se trufa dels marits qu’embana, emplega un vocabulari corrent e familhièr: “los maritz aon” (v.21; “ai jon” (v.23), dins Joglars no·t desconortz. Aquò o vesèm pas en çò de Bertran que, per las meteissas accions, se servís d’un lexic cavaleirosament corrècte: “drutz” e “domnejar” (v.11; v.31, bel m’es). Es pus fin e delicat aumens dins l’emplec d’aquelas paraulas. -Los tèxtes causits donan pas gaire la possibilitat de parlar de la concepcion de l’amor qu’an los dos òmes. Curiosament aquel que cita lo mai sovent lo mot es Guillem que ditz qu’es furiós per çò que lo marit de “Ma Sogra”, la faguèt plorar (v.13, Eu non cuidava chantar). Los sentiments amoroses dintran pas plan dins los sirventés e la dòna, s’es “bell’e bona” (v.14), li servís puslèu de proteccion o d’alibí (v.17 a 20 e v. 29-32, un sirventés ai en cor a bastir). De tot biais, los adjectius “bon” e “mal” qualifican mai las accions que la dòna. 13 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, op. cit. p.245. Menéndez Pidal Ramòn, Poesía árabe y poesía europea, Colección Austral, Espasa-Calpe, S.A., Madrid, 1963. P. 73. “Los catalanes poetizaban en provenzal durante los siglos XII y XIII; los castellanos cantaban algunas canciones en lengua propia, pero, por lo común, las escribían en gallego;” 14 15 �Es un pauc la meteissa causa en çò de Bertran ont, levat pel rei sonat lo “bos reis” (v.37 dins lo poèma Pois lo gens terminis), son pas las personas que son qualificadas aital: “mal agur” v.6 de Pois lo gens terminis, “mals laus” (v.19), “ben pajar”, “mal pajar” (v.38 e 41), “mal far” (v.56) dins Quan vei pels vergiers desplegar, “bos faitz”, “bon pretz” e “mal estar” (v.18, 20, 24 Bel m’es) e “mals talanz” (v.9 dins Can mi perpens ni m’arbire). Bertran de Bòrn es un òme “de sutil elegancia cortesana y hasta delicado”15. Pasmens se congosta dins la critica e lo blaime mentre que Guillem es mai dins la ràbia e la furor. Benlèu l’explicacion d’aquel comportament es dins la frequentacion que Bertran aviá amb las corts reialas e nòblas; podiá pas emplegar lo meteis lexic tant crus e obscèn coma aquel de Guillem16. Malgrat tot, M. de Riquer ditz que Guilhèm “Es un poèta elegant e mai quand escriu paraulas grassas”17. Las flechas empoisonadas del Catalan fan autant, e benlèu mai, d’efièch que los còps de maça garçats pel Lemosin. Los sirventés de G. de Berguedà se servisson de la negacion de las vertuts cavaleirosas, fisicas e / o moralas, sostenguda per la satira la mai sarcastica e per l’insult lo mai injuriós per atacar violentament las personas enemigas. Aquelas valors tan presadas per Bertran son absentas en çò de Guillem. Riquer afortís, per Bertran, que “su temperamento belicoso y el tono denigratorio de algunas de sus poesías, además de la similitud en determinadas actitudes que hoy llamaríamos políticas” an permés una fraternizacion prigonda e aisida entre Guillem e Bertran.18 Bertrand de Bòrn es un “condottiere poétique”19. Vaquí una expression que revèrta plan son mòde de pensar e de viure: es un soldat, engatjat dins son combat e se servís de la poesia coma d’una arma. Mas sa volontat de far la guèrra val pels autres, pas per el: s’engatja pas jamai. Es pas un nòble tan fortunat coma maites de sos contemporanèus mas la venalitat, l’avarícia son de defauts que lo rebutan; al contrari de Guillem que ne ditz pas res. Encara un còp la valor de “larguesaˮ es fòrça importanta. Nòstre poèta lemosin aima pas de daissar son castèl. Se vei puslèu dins lo ròtle d’un menaire amb sos conselhs, sas exortacions, sas semonsas, son ton doctoral: sos sirventés prenon una valor pedagogica. 15 Riquer M. de, Los Trovadores Historia literaria y textos, editorial Planeta, Barcelona, 1975, T. 2, p.686. (“C’est un homme délicat, d’une élégance subtile et courtoise.”) 16 Gouiran G., Article: "Bertran de Born et Guillem de Berguedà: Les Maîtres du sirventés. 17 Veire Riquer M. de, Guillem de Berguedà, op. cit. p.183. («C’est un poète élégant même quand il écrit des grossièretés.») 18 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, op. cit. p.154. «Son tempérament belliqueux et le ton de dénigrement de quelques-unes de ses poésies en plus de la ressemblance dans certaines attitudes qu’aujourd’hui nous qualifierions de politiques.» 19 Thomas Antoine, Poésies complètes de Bertrand de Born, Toulouse, 1888. P.xlix. 16 �Avèm notat que ditz sovent que lo rei a besonh d’aprene e de comprene. Es el, Bertran, lo mèstre qu’ensenha a son superior, son sobeiran, cossí far e per de que o cal far: coneis las valors cavaleirosas e las respècta. Es lo sirventés Quan vei pels vergiers desplegar que conten mai que mai aquela leiçon de bona conducha adreiçada a Ricard. Guillem, el, utiliza puslèu un refranh popular: “qui mais val mais de bes l’en revert” (v.40, un sirventes ai en cor a bastir). Podèm jà afortir que Bertran es “le troubadour de la guerre et de ses violences […]ˮ, coma o ditz G. Gouiran20; es un “donneur de leçons”, e un “exigeant spécialiste du code aristocratique”. Bertran aima pas qu’un rei badalhe o semble pas interessat quand òm parla de batalhas davans el: “Reis que badaill ni s’estenda Qant aug de batailla parlar Sembla o fassa per vaneiar Ni en armas no entenda.” (v.53 - 56 cant vei pels vergiers desplegar) Bertran cèrca totes los mejans per butar nòbles e reis a combatre: los uns contra los autres o dins una entrepresa pus gloriosa coma la tresena crosada. Mas dona pas jamai de precisions sul cossí ni ont se cal batre: çò que sembla li agradar lo mai (“be·m platz”) es la vision dels combats. Per el es un espectacle agradiu amb de sons e de luses. Benlèu aima la guèrra pel plaser estetic e per los profièches que ne pòdon venir. Sabèm qu’èra pas un senhor tan ric coma son amic Guillem. Se comparam lo lexic del bestiari dels dos trobadors, es clar que los animals mai citats per Bertran son los cavals e pas los aucelons ni las bèstias del campèstre. B. de Bòrn vòl ensenhar l’art de la guèrra e sa necessitat. Cèrca a donar de vam a los que n’an pas gaire. Quand la guèrra entre Enric II e Felip August s’acaba per una trèva, lo 22 de junh de 1187, nòstre trobador es pas content. Son, aqueles tèxtes, un biais de conéisser los combats d’aquel temps e aital d’aver un agach sus l’istòria e la geografia a aquela apòca. Los vèrbes e la conjugason suggerisson d’accions passadas mas son tanben al present per descriure una actualitat e, per Bertran en futur, quand evòca o imagina una accion que deseja veire dins una combat. E mai se per nosautres, legeires del sègle XXI, es un pauc escur e londanh, los substantius son utiles sul plan didactic, en mai d’aver una valor estetica e poetica L’istòria a travèrs dels noms de luòcs e de personas Es posible d’establir un ligam entre aquel plaser de la guèrra, qu’es prenhent sustot per Bertran, e la societat d’aquel temps qu’es encara medievala. Los autors nos mòstran las rivalitats entre senhors e las opausicions entre vassals e sobeirans 20 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 17 �La quantitat de noms de personas e de luòcs que legissèm en çò dels dos autors es curiosa mas reveladoira de la situacion geografica e istorica del sègle XII. 1-Las Valors M. Zink pensa que «la courtoisie […] exige la noblesse du cœur, sinon de la naissance, le désintéressement, la libéralité, la bonne éducation sous toutes ses formes.». «Etre courtois suppose de connaître les usages, de se conduire avec aisance et distinction dans le monde, d’être habile à l’exercice de la chasse et de la guerre, d’avoir l’esprit assez agile pour les rafinements de la conversation et de la poésie.»21 Aquelas valors, que son puslèu las de la Fin’Amors, correspondon, a quicòm pròche, a las valors cavaleirosas dels dos trobadors, amb una reticéncia per Guillem. La mezura: “c’est la modération, le respect du code courtois, la dignité, le contrôle de soiˮ22. Es una valor fòrça presada per Bertran mas i a una condicion: aquela mezura es lo dever de se comportar segon sa plaça dins lo mond. Es aital qu’o comenta G. Gouiran23 quand ditz que “Bertan de Born est probablement l’un des troubadours qui possède au plus haut degré le sens de la mezura”. D’autras valors son importantas coma la larguesa, es a dire la generositat, cosina de la caritat crestiana; es tanben Pretz: «c’est la valeur morale, le mérite, […]; Jovent: «c’est la jeunesse, mais c’est surtout la jeunese du cœur et de l’esprit; c’est un état de l’âme qui vise à se perfectionner moralement.»; Paratge: «désigne la noblesse du cœur.». Aquel darrièr mot cobrís: onor, dreitura, egalitat e respècte de la persona umana. Paratge es un mot que resumís la civilizacion occitana de l’epòca. Mas avèm apercebut que los dos trobadors acatavan pas (pas totas) las valors citadas… G. Gouiran analiza la fidelitat de Bertran a Ricard coma una valor de cavalièr mas pensa que li garda una mena de rencura que va transpausar en çò de Anfós d’Aragon que joguèt pas un ròtle plan onorable dins lo sèti d’Autafòrt. Benlèu es per aquel sovenir amar que se va deslargar en insults, criticas e blaimes. “Les terribles ataques de Bertran contre son ennemi qu’il couvre de toute la boue qu’il a pu rassembler […] ˮ son contengudas dins los sirventés que son un “véritable monument de calomniesˮ24. En mai d’aquelas valors especificas, òm pòt trobar de qualitats umanas coma: lo coratge quand lo nòble o lo cavalièr deu acarar la mòrt, las nafraduras o los sètis. 21 Zink Michel, Littérature française du Moyen Âge, PUF, Paris, 1992. P.103. Fabre Paul, Anthologie des Troubadours, Medievalia N° 72, Paradigme, Orléans, 2010. P. 8. 23 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 24 Article de G. Gouiran: Le poète et le prince: le cas Bertran de Born, in Les Troubadours et l’Etat toulousain avant la Croisade. Actes du colloque de Toulouse (9 et 10 décembre 1988), «Annales de Littérature Occitane», CELO/William Blake and Co. Edit.1997. P. 216 e 217. 22 18 �La mòrt es pas quicòm qu’espauruga los soldats valents: lo mot “morz, mort, mortz” se vei sovent en çò de Bertran. Es pas per exorcizar la crenta. Lo coratge es una valor gaireben innada, intrinsèca, del cavalièr per defendre son ben, sa dòna o son senhor. Se vei que Bertran critica mai la coardiá e lausa mai lo coratge e la temeritat que son amic. Benlèu es per çò qu’aquelas valors correspondon mai a l’ideal d’un cavalièr. D’aquel temps, existissián pas encara ni lo mot ni lo sentiment de nacion, de país, d’estat… coma a l’ora d’ara. Sabèm que Bertran se bat per gardar son castèl d’Autafòrt quand Ricard lo ven assejar amb Anfós II d’Aragon. Per el, la guèrra es “le théâtre des exploits personnels”, lo teatre de las proesas personalas, pas dels espleits collectius25. Pasmens se lo cavalièr combat e respècta las valors cavaleirosas, que siague nòble o rei, es pas un òme onèst se lucha sonque per ganhar d’argent o de meritis. Li cal guerrejar per ganhar (o pas pèrdre) sos bens: la possession de tèrras es la caracteristica d’un grop aristocratic a un moment ont la societat es a evoluir e a cambiar.26 2-La Cultura Es clar que Bertran es noirit de las Cançons de Gèsta, de las legendas dels eròis antics, de l’epopèia, de la Taula Redonda… Dins son article titolat Bertran de Bòrn, troubadour de la violence?27 G. Gouiran ditz: « […] le seigneur d’Hautefort persiste à faire montre d’une idéologie tout droit venue des tans ancienor. Il peuple ainsi les paradis héroïques des planhz des chansons de geste.» Las referéncias als personatges ne son la pròva. Aquela literatura èra fòrça coneguda e quand se rescontravan los dos amics ne podián plan parlar. De cada costat del Pirenèus, los trobadors d’aquela epòca coneisson plan los poèmas epics. Vesèm en efèit que Guillem frequentava las corts de son país e de França. I èra admés coma nòble qu’èra e pas sonque coma trobador e coneissiá las cançons d’autres compositors. Mas fa referéncia tanben a d’òbras francesas e provençalas e, entre autras, una version de la cançon de gèsta de Raoul de Cambrai del sègle XII28. Se vei quand cita, dins la segonda tornada, los “quatre filz de N’Albert” (v.45, Un sirventes ai en cor a bastir). Coneis tanben la legenda de Rotland citada dins Amics Marques, enqera non a gaire, al v. 18.29 25 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. L. 26 Gouiran Gérard, op. cit., p.liii. 27 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 28 Raoul se batèt contra los quatre filhs de Herbert de Vermandois, luchèt e assassinèt per tornar trobar una tèrra qu’òm li aviá raubada, a son vejaire. Cf. Martín de Riquer, Los Trovadores Historia literaria y textos, editorial Planeta, Barcelona, 1975. T. I, P.540. 29 Cf.. Riquer M. de, Guillem de Berguedà, p. 160, 167 e 171. 19 �Encara una pròva, se n’es de besonh, es lo senhal dins Un sirventes ai en cor bastir: “Mon Tristan” (v.41). Es un senhal que s’èran ja donat Bernart de Ventadorn e Raimbaut d’Aurenga, coma o ditz M. de Riquer30. Guillem a mai que de lusors en literatura “extrangièra”: coneis son roman de Tristan31 de per còr e sap que Bertran e una dòna se donèron aquel pichon nom. Aquò es tanben un element de mai per mostrar los ligams d’amistat que se son creats entre lo Lemosin e lo Catalan. 3-Las Guèrras La nocion de guèrra medievala es encara la guèrra entre cavalièrs, soldats engatjats e / o mercenaris pagats.32 Pierre Bonnassie, dins son introduccion al libre de H. Débax33, afirma que “la véritable innovation reside donc dans l’objet déclaré de la fidélité: le château. C’est lui qui est au centre de tout…ˮ. Òm pòt imaginar qu’es per aquò que Bertran a defendut son castèl amb autant d’acarniment. Las intencions de Guillem son mai personalas. H. Débax afirma tanben que, en Provença, los conflictes entre vescomtes, comtes, entre poders de nivel semblable, foguèron longs e nombroses: “Les finalités de ces guerres furent certes des enjeux de pouvoir, pouvoir sur des terres, pouvoir à l’intérieur des familles”. L’autora, establís de ligams fòrts entre la feodalitat catalana e lengadociana: la lenga es la meteissa e sabèm, amb M. Agulhon e N. Coulet34, que “Bien qu’Alphonse Ier ne réside pas en Provence, son pouvoir y est fermement établi.”. Totjorn segon H. Débax, «La violence [est] omniprésente», «Le conflit est l’état permanent des relations entre grands», «la violence n’est ni aléatoire ni gratuite; elle se cristallise sur l’élément symbolique, physiquement et institutionnellement, le château, la fortification.». Las guèrras son mai d’incursions e cavalgadas, d’escaramossas qu’un combat vertadièr e organizat entre doas armadas: «les chevauchées s’attaquent aussi aux hommes; non pour les tuer, cela n’est pas de mise au sein de l’aristocratie, mais pour les rançonner.» 35. Cal atacar un castèl, non pas per tuar los òmes que pòdon servir d’ostatges e aital òm pòt ganhar de rescats. 30 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, p. 161/162. Le Roman de Tristan es l'òbra del Normand Béroul. Data de 1170. Lo Tristan de Thomas d'Angleterre data de 1175. Cf. Wikipédia. 32 Cf.: http://labretonnie.forumactif.com/t219-la-guerre-au-xiieme-siecle-les-tournois E: http://www.richardcoeurdelion.fr/la_guerre.html 33 Débax Hélène, La féodalité languedocienne, Xè-XIIè siècles, Presses universitaires du Mirail, Toulouse, 2003. P.11. 34 Agulhon Maurice, Coulet Noël, Histoire de la Provence, Que sais-je, PUF, 2001. P.33. 35 Débax Hélène, Op. cit., p.234-237. 31 20 �L’analisi de G. Gouiran refortís aquela nocion que “seule la fonction guerrière justifie leur existence.ˮ36, es a dire l’existéncia dels nòbles e veirem que un nòble es pus larc e generós en temps de guèrra qu’en temps de patz. Lo cavalièr es l’òme fòrt de la situacion: al sègle XII, es lo batalhador per exceléncia. Es aital qu’apareis la personalitat d’un nòble coma Bertran que vei cambiar lo biais de guerrejar e que sembla nostalgic d’aquelas luchas ont se pòt manifestar la valor d’un cavalièr autentic. Coma o ditz G. Gouiran, Bertran a una concepcion cavaleirosa de la guèrra.37 Aquel òme es plen d’una ardor barbara, d’un vam indomdable; es un baron ferotge que rugís e vibra d’impaciéncia dins sa passion per las armas, lo sang e la guèrra. Per Bertran, segon G. Gouiran, “la bataille selon son coeur, c’est la mêlée générale qui n’exclut pas les beaux coups d’épée du combat individuel de la chanson de geste.ˮ38 Lo vèrs 30 de Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge ont Bertran parla dels “sembel” (“E fai estorn e vouta e sembelh”) evòca los tornegs: “cette image dévaluée de la guerre” ditz G. Gouiran39. Sabèm que los presava pas plan.40 Aqueles acaraments collectius an pas d’enjòc politic. Per el, son puslèu un jòc (ont los senhors podián trobar d’argent e far de presas per s’enriquir) qu’una batèsta vertadièra ont lo cavalièr pòt mostrar sas qualitats de soldat valent e ont deu trobar la glòria e l’onor. Lo vocabulari guerrièr en çò de Bertran es important dins lo sirventés: Be·m platz lo gais temps de pascor. Sas òbras, e aquela en particular, son una mena de manual practic per descobrir los biaisses de guerrejar, los òmes e los luòcs. Per Guillem es çò meteis malgrat una focalizacion sus las personas mai que mai. 4- Los personatges Los Troubadors frequentavan las corts, los personatges citats son doncas de personas conegudas e importantes mas i son nomenats tanben los “segonds cotèls” que son los joglars. Reis e nòbles, amics e enemics. Los personatges en preséncia son los actors de las luchas feodalas, de l’epòca. “Arago, Aragones, Barcelones” son sovent citats pels dos autors: Anfós II rei d’Aragon 36 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 37 Gouiran Gérard, «B. de Born miles in ultima voluntate sua: une conception chevaleresque de la guerre», RLR, La guerre au Moyen Âge, PULM, Tome CXVI, 2012, N°2. P. 347 a 366. 38 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 39 Article de G. Gouiran: Le poète et le prince: le cas Bertran de Born, in Les Troubadours et l’Etat toulousain avant la Croisade. Actes du colloque de Toulouse (9 et 10 décembre 1988), «Annales de Littérature Occitane», CELO/William Blake and Co. Edit.1997. P. 214. 40 Gouiran Gérard, «Bertran de Born: des divertissements au «divertissement». In Bertran de Born, Seigneur et troubadour, Cahiers de Carrefour Ventadour (ISSN 1625-3337), 2009. Trobada de Hautefort 2009. P.73 e P.70. 21 �es l’acusat essencial. “Mataplana”, “Mon Marques”, “Mos Sogres”, es un dels enemics asirats de Guillem que se permet de l’escaisnommar “N’Nas-de-Corn” (v.42, Amics Marques); pasmens es son senhor. Podèm notar que “Mon Sogr’ es tanben Pere de Berga dins Eu non cuidava chantar. Aquò permet a Guillem de parlar de “(Ma) Sogra”, la femna de son enemic, que patís aital del meteis sarcasma que son espós. Los reis nomenats pels dos autors son, d’en primièr, Anfòs II d’Aragon e de Catalonha, comte de Cerdanha, escaisnommat “Lo Cast”, amator de poesias e trobador el meteis (1162-1196). Lo segond, Ricard, Còr de leon, filh d’Enric II, rei d’Anglatèrra, èra aligat amb Anfós d’Aragon. Succediguèt a son paire lo 3 de setembre de 1189. Duscas a 1199 foguèt rei d’Anglatèrra, duc d’Aquitània, duc de Normandia, comte de Peitius e d’Anjó e de Maine. Impausèt pauc a cha pauc sa sobeiranetat suls senhors aquitans e las leis feodalas que gobernavan la societat del Nòrd de França, çò que manquèt pas de descabestrar l’òdi e la revòlta d’aqueles senhors del Sud. Bertran sona son senhor dos còps per son nom e un per l’escais: “N’Òc-e-No” (v. 55, Be·m platz lo gai tems de Pascor). Puèi, jol rèine del rei francés Felip August (1180-1223) los senhors qu’èran independents se faguèron concurréncia amb las poténcias territorialas: comtat de Barcelona, ducat d’Aquitània, comtat de Provença e de Tolosa. Descubrissèm Anfós VIII de Castelha (“reis castellans”, v.33 de un sirventes), rei de 1158 a 1214, se maridèt amb Leonor, filha d’Enric d’Anglatèrra e sòrre de Ricard. Guillem sap destriar sos amics e sos enemics, sap a qual se deu adreiçar per qu’intervengan prèp del rei d’Aragon per èsser liberat de sa preson. Joglars, no’i desconortz ne presenta qualques uns: “N Arnaut, mon cosi” e "N Hugo d’Aveu”, e “N Bascol Romeu” (v.29-30 e 32)41. Tanben son presents los marrits Pons de Mataplana, lo vescomte Folc de Cardona qu’es lo “Vescomt mal apres” (“Vicomte mal éduqué”), “Guillem de Claramon” o G. de Claramunt qu’es un dignitari de Anfós II, conselhièr del monarca (lo trobam tanben dins Amics Marques, amb un quatren supausat èsser Pere de Berga. Aquel Pere de Berga es acusat de pigresa o d’anticatarisme dins l’afar d’Arnautz del Vilar que se conta dins Eu non cuidava chantar. Es un personatge catalan (conegut entre 1173 e 1185) que venguèt manjar a l’ostal de Pere que refusèt de li donar lo peis en luòc de la carn. 41 Segon Riquer M. de, Los Trovadores Historia literaria y textos, editorial Planeta, Barcelona, 1975, T. 2, p.528: aqueles personatges son de cavalièrs aragoneses. “messire Arnaud, mon cousin, et messire Hugues d’Aveu et messire Bascol Romeu,ˮ 22 �Vesèm que Guillem s’apèva sus de detalhs prosaics, de la vida vidanta, per criticar e blaimar. Sabèm que practica l’exageracion d’un element moral o fisic coma per la calva supausada de Mataplana: v. 8, “si fossetz calvs tuich vos virant la rasca” mas que partís totjorn de la realitat.42 Avèm pas rescontrat lo problèma de la golardisa ni de la noiridura en çò de Bertran: las contingéncias materialas e / o alimentàrias semblan pas tafurar lo nòble senhor d’Autafòrt. Las citicas dels desfauts morfologics se tròban pas en çò de Bertran coma dins Guillem que s’apèva sovent, per pas dire totjorn, sus una tara fisica per criticar marridament son enemic. Los joglars Gérard Zuchetto ditz: «Les joglars (du bas latin jocularis, dérivé de jocus: jeu) sont danseurs, bateleurs, montreurs d'animaux, cracheurs de feu… Ceux qui côtoient les trobaires, sont plutôt musiciens, interprètes et mélodistes eux-mêmes. De basse condition dans la société nobiliaire, le joglar a la double ambition de se faire connaître et reconnaître, à la fois par ses confrères poètes et par la noblesse des cours où il chante. Aux XIème et XIIème siècles, les noms de joglar et trobaire désignent le même chanteur et “trouveurˮ»43 Entre los personatges citats pels dos autors son doncas importants los joglars que servisson pas sonque per jogar las utilitats. La particularitat de Guillem es que sovent encarga pas a son trobador de portar son cant. M. de Riquer afirma que “En la obra de Guillem de Berguedà los juglares son algo más que meros recitantes […], como ocurre a menudo entre los trovadores contemporáneos suyos, Bertran de Bòrn, por ejemplo. Guillem de Berguedà encomienda a sus juglares mucho más.”44. Por ejemplo, dins lo sirventés Joglars, no’i desconortz prèga son “Joglars” desconegut de portar una demanda de liberacion al rei. “Raimon de Paz”, lo joglar de Guillem dins Amics Marques, deu èsser de Pau, una localitat de Ampurdan, prep de San Pere de Ròdas, ont los joves cantavan de cançons amb una tonalitat que Guillem manlevèt dins Cantarey mentre m’estau (210, 008a)45. “Papiol” es lo joglar de Bertran (v.54 Be-m platz) que “pudo haber sido un juglar catalan, procedente de Papiol del Bajo Llobregat.”46. 42 Riquer Martin de. "Guillem de Berguedà", dins Història de la literatura catalana. Barcelona: Ariel, vol. I, 1964, p. 86-87. Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971, p.93. 43 Zuchetto Gérard, Petite introduction au monde des troubadours XII ème – XIIIème siècles A l’aube de la litterature moderne… (Editions de Paris «terre des troubadours». e «le livre d’or des troubadours» 1996 et 1998). 44 Riquer M. de, Op. cit.; p.230 -231. «Dans l’œuvre de Guillem de Berguedà les jongleurs ne sont pas seulement de simples récitants comme cela est le cas le plus courant parmi les troubadours de son époque comme, par exemple, Bertran d eBorn. Guillem demande davantage à ses jongleurs.» 45 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, p.147. 46 Riquer M. de, Op. cit.; p.151. «Papiol pourait être un jongleur catalan, originaire de Papiol, région du Bas Llobregat.» 23 �R. de Boysson47, dins Études sur Bertrand de Born: sa vie, ses œuvres, et son siècle, crei que ven d’un castèl eponim, que sas roïnas demòran encara prèp de la vièlha glèisa de Saint Avit Sénieur, dins Peiregòrd. Guillem acaba son poèma un sirventes ai en cor a bastir per una tornada ont s’adreiça a “Mon Tristanˮ es a dire a son amic Bertran mas òm sap pas a qual demanda de li transmetre aquel “chan”. Los joglars son los interprètes de las composicions dels trobadors; son los vectors del cant que van interpretar, recitar, illustrar amb la musica, mostrar a un public. Se passejan d’en pertot: van a las corts, son suls prats batalhièrs… Son los que transmeton las suplicas, las pregàrias, las criticas… a las dònas, als enemics…De còps que i a escrivon sus un pergamin per poder portar melhor los poèmas inventats, “trobats” pels “trobaires”. Aital s’espandisson las novèlas, las istòrias e los recits dels eveniments. 5-Los eveniments Totes aqueles personatges son de personas qu’an participat a d’eveniments locals, regionals, “nacionals”, importants o anodins. Cal pas oblidar qu’es l’epòca de las Crosadas e los “Turcs” fan referéncia a la futura Crosada de 1190 contra los Sarazins “vau m’en als turcs” (v.15 Un sirventés ai en cor a bastir): Guillem se propausa de partir cap a Tèrra Santa. Mas coma o ditz M. de Riquer, òm sap pas plan s’es una trufariá o un projècte vertadièr.48 Sul territòri de çò qu’apelam uèi Espanha, las divisions èran prigondas e las aliganças a geometria variabla segon los interèsses del moment e de cadun. Per Guillem, Castelha èra una amiga, aligada e protectriz, vèrs qual se pòt virar; per contra lo rei d’Aragon èra l’enemic que, marridament, aluenhèt lo poèta de la cort e que s’aliguèt a Sanch VI de Navarra 49 (v. 2 Un sirventés ai en cor a bastir) lo 7 de setembre de 1190 per s’opausar a Castelha. Per mostrar la poténcia d’aquel personatge parla “dal Peiron tro sus en Alemania”: v.36 50 (“de El Padrón jusqu’en Allemagne”): es a dire una part granda del mond crestian. A la mòrt d’Anfós, montèt sul tròn Pèire Ièr (dich “lo Catolic”) qu’es lo rei que coneissèm coma Pèire II d’Aragon de 1196 a 1213. 47 Boysson R. de, Études sur Bertrand de Born: sa vie, ses œuvres, et son siècle, Slatkine, 1973. P. 41. Riquer M. de, Op. cit., p.134. 49 M. de Riquer ditz: «nada justifica interpretar España en el sentido de Castilla y podría sospecharse que está en la acepción medieval de tierras de la península dominadas aún por los moros. […] . Pel vèrs que nos interèssa apond: “nada hay que indique que este «Sanchon» sea un rey”. (“Rien ne justifie la traduction de “Espagne” par Castille et on pourrait penser que le sens est celui du Moyen-Age: des terres de la péninsule dominées encore par les Maures.». «Rien n’indique que ce “Sanchoˮ soit un roi.»). Veire: Riquer, Martin de, Guillem de Berguedà, 1. Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadía de Poblet, 1971. P.135-136. 50 “Peiron” es lo pòrt de El Padrón prèp de Santiago de Compostèla ont arribèron las rèstas de l’apóstol, al sègle IX. 48 24 �Mas l’Istòria a de dessenhs resconduts e, aqueles dos nauts personatges, lor calguèt modificar los accòrdis en 1179. Foguèt signat lo tractat de Cazorla 51 entre Anfós d’Aragon e Anfós VIII de Castelha per decidir de la reparticion dels futurs territòris reconquistats suls Arabs al Sud de la peninsula. Jà al sègle XI, de 11000 a 1035 lo rei de Navarra Sancho aviá ressarrat los ligams amb Aquitània, Gasconha, per de maridatges e de relacions culturalas: "Las relaciones entre las cortes señoriales de Francia y España eran íntimas; las relaciones matrimoniales, continuas". Guilhem VIII maridèt sas doas filhas amb Anfós VI de Castelha e amb Pèire I d’Aragon. Lo quite trobador Guilhem IX maridèt sa filha amb lo rei aragonés Ramiro II lo Monge. Los escambis èran frequents: las relacions politicas coma las luchas per ajudar Anfós Ièr d’Aragon contra los Arabs Almoravides que volián prene Saragossa en mai de 1120. 52 Bertran de Bòrn coneis l’istòria e los personatges del país de son amic Guillem. An lo meteis contemptor: Anfós II. Fa allusion a Gaston VI de Bearn (1173-1215), opausat el tanben als Plantagenèst, quand ditz que li contèt una aventura que ne sèm pas plan segurs (v. 27-32 Quan vei), a prepaus del rei d’Aragon: “Gastons cui es Bearns e Paus Mi trames sai novas comdar Que de sos pres pres esmenda Del rei, que-ls i degra liurar, E volc en mais l’aver portar Que homtotz sos pres li renda”53 Sabèm que las relacions entre Gaston e son sobeiran d’Aragon èran pas totjorn suaudas.54 Lo trobador se servís d’unas istorietas, de contaralhas o petòfias que se disián suls nòbles aragoneses o castelhans: Castellot, Artuset, “Peires Roïs”… Lo segond sirventés contra Anfós II es plen de contes que son amic o d’autras personas li an raportats. Coma Guillem, Bertran prèsta una aurelha plan atentiva als “cosseills” (v.4, Amics Marques) e a çò que li “comdet de sos vassaus” [un vassal d’Anfós que deu èsser… Guillem, de segur] (v. 18, Quan vei). Aquel sirventés es plen de maldisenças contadas, raportadas: v. 27-28 e 33: “Gastons […] Mi trames sai novas comdar”; “Que so m’an dig de lui joglar”.55 51 Lo 20 de març de 1179, dins la vila de Soria (Castelha) Anfós II d’Aragon e Anfós VIII de Castelha signèron aquel tractat per se partatjar los territòris reconquistats suls Sarrasins al Sud d’Espanha. 52 Menéndez Pidal Ramòn, Poesía árabe y poesía europea, Colección Austral, Espasa-Calpe, S.A., Madrid, 1963. P. p.37. 53 «Gaston, à qui appartiennent le Béarn et Pau, m’a envoyé quelqu’un pour me conter des nouvelles: Alphonse a reçu du roi une rançon pour ses prisonniers, afin que Gaston les délivre, et il a mieux aimé emporter l’argent que de recouvrer là-bas tous ses prisonniers.». [Les traductions sont de G. Gouiran.] 54 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P.493. 55 «un de ses vassaux m’a conté», «Gaston m’a envoyé quelqu’un pour me conter de nouvelles», «voici ce qe m’ont dit de lui les jongleurs». [Les traductions sont de G. Gouiran.] 25 �Aquela creacion de “méfaits invérifiables”56 auriá poscut èsser grèva per Bertran se compreném çò que conta de Peire Joglar dins Quan vei pels vergiers desplegar: “Peire Joglar saup mal pagar, Que·l prestet deniers e cavaus, Que la vella que Fons-Ebraus Atent lo fes tot pesseiar;” (v.41 a 44) La vièlha poiriá èsser la rèina Alienor que lo personatge auriá criticada e s’en seriá penedut. Aital pòt fargar una mena de legenda negra, bastir una messorga coma l’acusacion contra Anfós de galavarditge: “el non a soing mas que s’engrais / e beva” (v.21-22 Pois lo gens terminis).57 Es semblabla messorga la del deseretatge de “Jaufres” (v. 23 Pois lo gens terminis): “…per Rossillones Don fo deseretatz jaufres”.58 En realitat, lo comtat de Rosselhon passèt al rei d’Aragon per çò que lo filh de Jaufré moriguèt sens descendéncia. “Peires Roïs”, del vèrs 49, es un cavalièr de Navarra, Pedro Ruiz de Azagra, senhor de la fortalesa de Albarracín, que venguèt a Bordèu en 1170 amb l’ambaissada d’Anfós VIII, per acompanhar sa nòvia, Alienor / Lenor, filha d’Enric II. M. de Riquer pensa que poguèt rescontrar Bertran e li donar d’informacions sul rei d’Aragon qu’el tanben odiava. 59 Los “Catalans” e “Laraus” (v. 57-58, Quan vei pels vergiers desplegar) son los òmes de Pèire de Lara, un senhor castelhan poderós. En 1183 la vescomtessa Ermengarda e Pèire faguèron aligança amb los Aragoneses e Catalans quand lo rei d’Aragon ajudèt Enric II contra sos vassals aquitans revoltats. Aqueles èran sostenguts per un rival vièlh: Raimon V de Tolosa. Lo personatge apelat “Sanzo” del vèrs 20 (Pois lo gens terminis) es lo fraire d’Anfós, encargat d’administrar Provenza (“Proensa”) après l’assassinat de Raimon-Berenguer (fraire el tanben d’Anfós) per un partidari de Raimon V. E las marridas lengas acusèron Anfós d’aquel acte malgrat sa venjança violenta. 56 Article de G. Gouiran: Le poète et le prince: le cas Bertran de Born, in Les Troubadours et l’Etat toulousain avant la Croisade. Actes du colloque de Toulouse (9 et 10 décembre 1988), «Annales de Littérature Occitane», CELO/William Blake and Co. Edit.1997. P.217. 57 Les traductions sont de G. Gouiran. «Car lui, il n’a pour souci que de s’engraisser et de boire» 58 «…en Roussillon où Geoffroy fut dépouillé de ses biens.» 59 Gouiran, Gérard, op. cit., p.496. 26 �Lo vèrs 44 “rei apostitz” fa allusion a una accion del rei aragonés. Bertran acusa Anfós d’aver mancat a sa paraula. Lo lexic de la traïson e del perjuri es important dins aquel sirventés Pois lo gens terminis per blaimar Anfós d’aver pas tenguda la promessa de se maridar amb Sancha de Castelha e d’aver volgut esposar Eudokia (Eudoxie), neboda de Manuel Ièr Comnène, emperaire de Bizanci (1118-1180). 60 La dòna faguèt lo viatge mas las idèas d’Anfós avián encara cambiat quand arribèt la jove femna. Es per aquò que se maridèt amb Guilhèm VIII de Montpelhièr. G. Gouiran ditz que pas jamai lo rei despolhèt “l’emperairitz”. Mas aquela aventura foguèt per Bertran l’escasença de far pròva d’una marrida fe perfiècha per criticar son enemic. Es aital que practica Guillem amb Pons de Mataplana! Per acabar amb la marridesa de Bertran que vòl, que que ne vire, far d’Anfós un rei aunit, avèm la cobla V ont parla de “Garsia Ramitz” (v. 37). Fa referéncia a d’eveniments istorics fòrça complicats ont se farguèron las aliganças entre Navarra, Castelha e Aragon, que, puèi, se copèron mas aquí servisson a Bertran per far creire que lo rei d’Aragon ocupava un sèti que li èra pas degut. Seriá un usurpaire. Se los desfauts criticats son puslèu fisics dins Guillem, l’acusacion de traïson es presenta tanben e pesuga dins Bertran. Sonque sul plan de l’istòria podèm afirmar que lo lexic dels noms pròpris a un ròtle important per crear una legenda negra e difamar un personatge, en particular dins los dos primièrs sirventés de Bertran, coma o fa Guillem contra Pere de Berga, Pons de Mataplana... Los eveniments son pus anecdotics, an pas l’ample, lo buf de l’Istòria coma per Bertran e servisson mai la mesquinariá de Guillem. 2. La geografia Dins los noms de luòcs que cita Guillem podèm legir una mena de mapa61 del país ont se debanan l’Istòria e los eveniments. Per exemple, quand parla de la “cort de Barselona” (v. 22, Eu non cuidava chantar): la region de Catalonha èra del rei Anfós II. Las allusions: “de Tortoz’a Narbona” (v.23 Eu non cuidava chantar) e de “Tortosa als portz” (v. 13 e 14 Joglars) marcan los limits, las raras de la zòna d’espandiment del poder o de la lenga; los “portz” son los pòrts, los passes dels Pirenèus. Es a dire que nos mòstra una region que va de la mar a la montanha. Tortosa es, uèi, una vila importanta de Catalonha, dins la província de Tarragona mas, a l’epòca dels trobadors, èra pas en tèrra crestiana. Aparteniá encara als Sarazins. 60 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P.472. 61 Veire Annèxe 2, p.94 Mapas 27 �“Sardaigna” (v. 26 un sirventés ai en cor a bastir) es Cerdanha que lo vescomtat de Berguedà fasiá partida del comtat. A aquel moment lo comte de Cerdanha èra rei. Raimon-Berenguer IV lo Sant (1131 – 1162), prince d’Aragon per son maridatge amb Petronila d’Aragon en 1137 èra comte de Cerdanha e foguèt lo “paire” de l’union de Catalonha e Aragon. Presava mai lo títol de comte de Barcelona e foguèt lo darrièr a se nomenar aital. Son filh Anfós causiguèt d’èsser apelat rei d’Aragon. “Melgur” e “Somieras” son doas vilas que, uèi, son dins Erau (Mauguio) e Gard (Sommières), es a dire qu’èran de lenga d’òc a aquela epòca tanben. P. de Mataplana i se trobava en decembre de 1172 amb la cort de Anfós II e i perdèt tres dents (v. 8-12 Cansoneta) dins un torneg: “Marques, ben aion las peiras a Melgur depres Someiras on perdetz de las denz tres; no·i ten dan que las primeiras i son e non paron ges.ˮ 62 Los noms citats per Bertran evòcan tanben de luòcs de Catalonha e d’Aragon o de Castelha: “Rossilhones”, “Alaves”, “Castrasoritz”, “Arago”, “Besaudunes” (Pois lo gens terminis, v. 49-50.). Lo fraire del rei d’Aragon, Ramon Berenger foguèt assassinat per un òme de Raimon V de Tolosa. E se lo rei se vengèt, pasmens, Bertran e maites lo creseguèron colpable. D’autres noms evòcan de luòcs de tornegs o de personas que coneguèt Guillem: Sailforas, Savasona dins lo ròdol de Vic. Podèm legir de noms coneguts coma Berga, Cardona, Vic e aital situar un pauc melhor los luòcs dels espleits de nòstre trobador e eròi. Pierre Bonnassie 63 titola una part de son article «Emergence de la Catalogne (VIIIè – Milieu XIIè siècle)»: «Les Catalans et les autres. Une longue fidélité occitane». Nos ditz que los ligams amb lo demai del mond iberic son tèunes e que los de Barcelona acceptan, gaireben a sas pòrtas, dos emirats musulmans: Lleida e Tortosa. 62 «Marquis, bénies soient les pierres de Mauguio, du côté de Sommières, sur lesquelles vous avez perdu trois de vos dents; ce n’est pas grave, car ces pierres y sont toujours et ça ne se voit pas.» 63 Article de P. Bonnassie in Bennassar Bartolomé, Histoire des Espagnols, VIè-XXè siècle, Paris, Robert Laffont, 1992. P. 152 a 175. 28 �64 Lo país occitan es privilegiat dins las relacions amb Catalonha e Aragon reunits en 1150. Es una tèrra rica, de cultura anciana, sòrre de Catalonha per la lenga e las costumas: “Les Pyrénées ne sont pas une frontière (le Roussillon, le Vallespir, le Conflent, le Capcir sont de souveraineté et de peuplement catalans), et, pas davantage les Corbières.” Los comtes de Barcelona, de Cerdanha, de Besalú, d’Empurias an de rasigas occitanas e se maridan amb de filhas de païses que son uèi Occitània: “la Rouergate Ledgarde, l’Auvergnate Aymerud, la Carcassonnaise Ermessend, la Limousine Almodís [la femna de Raimon- Berenguer Ièr de Barcelona (1035-1076)], e la Provençale Douce… qu’es l’esposa de Raimon-Berenguer III”65. Lo v.13 de Pois lo gens terminis floris parla de la region d’aquel Raimon-Berenguer. Sabèm que, al sègle XII, Milhau èra “catalanò-aragonesa”66: los reis d’Aragon i avián una torre. Es un pauc evident que totas aquelas aliganças, aquela dominacion catalana sul Miègjorn qu’èra puslèu Tolosan (“Tolza”: v. 25, Pois lo gens terminis floris) manquèron pas de soslevar de luchas fratricidas e de conflictes de poder, duscas a la mòrt a Muret de Pèire II en 1213. 64 Michelin, Atlas routier Espagne-Portugal, 1993. P.18. Nascut a Rodés, possedissiá en mai de Provença, lo vescomtat de Gavaldan, de Milhau, de Carlat: v.13 de Pois lo gens terminis floris de Bertran de Bòrn. Veire genealogias, Annèxe 2, p.95. Cf. Article de P. Bonnassie, p.174. 66 Cf. Article de P. Pallier: “Quand Milhau èra catalanò-aragonesa”, dins la revista del Grelh Roergàs. Canta-grelh, N° 98 de decembre de 2013, P.9 e 10. 65 29 �3. Intratextualitat, semblanças e diferéncias. Se de semblanças son de notar entre los tèxtes dels dos trobadors, de còps trobam dins las òbras de cadun de resson de l’òbra de l’amic: 1. Bertran de Bòrn e G. de Berguedà escrivon amb lo còr: lo títol del Catalan es clar: Un sirventes ai en cor a bastir; e lo Lemosin nos ditz: “m’es vengut en cor […] de far un novel sirventés” (v.3/4 de Pois lo gens terminis floritz). Trobam aquela mena de mimetisme de far un sirventés tanben dins lo vèrs 7 de Cant vei pels vergiers desplegar: “Adoncs voill un sirventes far”. Pois lo gens terminis floris (80, 32) e Quan vei pels vergiers despleiar” (80, 35): son dos sirventés fòrça violents de B. de Bòrn contra lo rei d’Aragon, Anfós. Renovèla sa critica mordenta amb Quan la novela flors par el verjan67 que manda a sos amics catalans per los mercejar del plaser que li donèron de poder atacar d’un biais poetic sos enemics. Lo vèrs 20 de Quan la novela flors par el verjan: “Nostre baro lo senhor de Bordel”, sembla un “copiar-pegar” del vèrs 22 de Guillem dins Un sirventés ai en cor a bastir: “reis que ten Bordels e Blaia”. Totes dos reconeisson lo rei Ricard. Lo v. 45: “non donet colp ni pres” d’Amics Marques e lo vèrs 46 “q’om non es pros qui ses colps tera pert” de un sirventes de Guillem son similares al v.30 de Bertran dins Be·m platz lo gais temps de pascor: “tro qu’a maints colps pres e donatz.”, e al vèrs 39 de Bel m’es: “Velhz es quan vol un jorn en patz estar”. 2. Los tèxtes se respondon al dintre d’un meteis autor: “no·m tenra dan” dins Joglars, no·t desconortz (v.7) e “no·i ten dan” de Cansoneta leu e plana (v.11). Lo v. 21 de Joglars, no·t desconortz: “mas los maritz aon” conten la meteissa idèa que lo v.26 de Amics marques: “cel qe·ls maritz escogossa”. Dins Cansoneta leu e plana, lo v. 31:“de brajas de cortves” fa allusion, coma lo v.13 de Amics marques, a las bragas, un vestit que pòt protegir o mostrar la riquesa o la pauretat d’un òme. E aquí es un instrument per aumentar l’impression de ridicul que dona l’òme descrich. Lo v. 45 d’ Amics marques e lo v. 21 de un sirventés ai en cor a bastir parlan d’una durada de 5 ans: “cinc anz”. Una servís per evocar un temps de patz e l’autra per marcar lo temps de fidelitat a Ricard. 67 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P. 155 e 157. Veire Annèxe 2, p. 85: es un document fòra de nòstre estudi. 30 �Lo v. 45: “non donet colp ni pres” d’Amics Marques es similar al v.39 de Bel m’es quan vei chamjar lo senhoratge (B. de Bòrn): “Velhz es quan vol un jorn en patz estar” e la tornada de Be·m platz: “Dire qe trop estai en patz”. Se nòta la posicion comuna fàcia a la necessitat de se batre per un rei o una personalitat. Ricard èra tròp demorat en patz: “trop estai en patz” (v. 56). E se Bertran o escriu pas coma son amic, lo sens es lo meteis: “anz ten per fol qui sas armas l’afolla” (v. 48 de Amics Marques). Es pus grossièr Guillem mas lo conselh de Bertran es pus clar e tecnic: “metetz en guatge / chastels e vilas e ciutatz / enans qu’usquecs no·us guerrejatz.” (v. 51 a 53). Lo v. 5 de Can mi perpens ni m’arbire dona lo mot: “torz” que Guillem emplega dins lo v. 5 (“tort”) de Un sirventes ai en cor a bastir; lo sens es aquel de reconèisser un tòrt fach dins lo passat. Mas se Bertran exprimís un sentiment de pentiment i a pas cap de contricion per part de Guillem. 4. Intertextualitat Se los Pirenèus son pas una confinha entre Catalans e Aquitans o Provençals, existís pas tanpauc de barrièra impermeabla amb la lenga del Nòrd de França. Bertran coneguèt los “trobaires” e lo dialècte picard de Conon de Béthune68. Sens parlar de “recepcionˮ (son puslèu contemporanèus los dos òmes) podèm veire de ressons de Bertran dins Conon de Béthune69. El tanben a compausat doas cançons de crosada, pauc de temps abans de partir per la tresena dins la qual luchèt. Son los poèmas Ahi, amours, con dure departie (R.1125) e Bien me deüsse targier (R.1314) 70 que lo segond vèrs ditz: «De chançon faire et de mos et de chans» que semblan plan al sirventés de Bertran Quan la novela flors par el verjan (BEdT 080, 034), coma o senhala G. Gouiran. Dins «Les comptes rendus des scéances de l’Académie des Inscriptions et BellesLettres»71, Ernest Hoepffner presenta un article: «Un ami de Bertrand de Born, “Mon Isembartˮ» ont ditz que Bertran e Conon se coneguèron pas personalament, s’escriguèron e l’òbra de l’un se sentís dins l’òbra de l’autre. 68 Es un trobaire, “trouvère” de lenga picarda, nascut vèrs 1150 dins Artois que moriguèt en 1219 o 1220 a Constantinòpla. Es conegut per sas cançons d’amor e de crosada: participèt a las 3ena e 4ena ont joguèt un ròtle politic important. Cf. Conon de Béthune, Les Chansons de Conon de Béthune (compos. 2e tiers XIIIe; 1ère éd. 1870), éditées par Axel Wallensköld, Paris, Librairie ancienne Honoré Champion, CFMA, 1921. Cf. Annèxe 1, P. 92: Carte des dialectes dans la France médiévale. 69 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P.xliii e xliv. 70 Cf. Annèxe2. P. 89 a 91. 71 Hoepffner Ernest, «Un ami de Bertrand de Born, “Mon Isembartˮ» in Comptes rendus des scéances de l’Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, 89è année, N° 3, 1945, pp.318-321. http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/crai_00650536_1945_num_89_3_77865.pdf 31 �Afortís: «l’intensité et la vivacité des rapports littéraires qui étaient déjà établis entre troubadours et trouvères». Isembart es lo nom d’un eròi conegut dins una cançon de gèsta de la region artesa, país de Conon. Un pauc pus tard, Peire Cardenal manlevèt l’estrofisme e la musica de 5 pèças de B. de Bòrn72. Escriguèt un sirventés titolat Un sirventes ai en cor que comens (335, 065). E d’autres que lo titol es de la meteissa bastison. Es estat un autor de sirventés violents contra la Crosada. G. Gouiran comenta lo vèrs 31 de Be·m platz lo gais temps de pascor: “Peire Cardenal, dans son sirventès n° 23 «Tendas e traps, alcubes, pabelhos» [335, 056] […] emprunte également certaines expressions de la chanson n° 37 [Be·m platz lo gais temps de pascor], ainsi il écrit: “Massas e brans e escutz de cartiersˮ.»73 Un autre Pèire, Vidal aquel, empleguèt un imatge identic quand escriguèt: «E quan sui en caval armatz». Dins sos poèmas “Baro Jesu qu’en crotz fo mes” (BEdT 364, 008) e “Car’amiga, douss’e francaˮ (BEdT 364, 015), ataquèt del meteis biais que Bertran dins lo vèrs 16 de Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge: “Es velha quan trop volha parlar”74: “Velha rica tenh per manca, Quant a poder e no dona Et acolh mal e peitz sonaˮ Pretz la meins que s'era ranca.75 (Car’amiga, douss’e franca) “Domnas velhas non am eu ges, Quan vivon descauzidamen Contr' Amor e contra joven ; Quar fin paratg' an si mal mes, 52 Greu es de comtar e de dir E greu d'escoutar e d'auzirˮ (Baro Jesu qu’en crotz fo mes) Totjorn dins la tèsi de G. Gouiran, òm tròba que, dins lo darrièr tèxt de Bertran, Can mi perpens ni m’albire, es G. Faidit que manlevèt d’idèas e d’expressions; la ditologia del v.1 es presenta dins lo vèrs: “Que tant m’es bos quan mi pens ni m’albire” (BEdT 167, 037). La fragilitat dels esfòrces quand ven l’ora de daissar lo mond de la tèrra es evocada dins lo poèma “Fortz cauza es que tot lo major dan” (v.22-23; BEdT 167, 022).76 72 in http://www.cardenal.org/musique.htm «La musique dans l’oeuvre de Pierre Cardinal». Gouiran Gérard, Op. cit., p.744. 74 Gouiran Gérard, Op. cit., p.762. 75 «Je regarde une vieille riche comme une infirme, si elle a la richesse et ne donne rien, si elle fait mauvais accueil et se montre pire dans ses invitations ; je la prise moins que si elle était boiteuse» «Je n'aime pas les vieilles femmes, quand elles vivent d'une manière peu convenable, contraire aux lois d'Amour et de jeunesse ; elles ont tellement mis bas la vraie noblesse [des senti- ments] qu'il est pénible de le raconter et de l'entendre.» 76 Gouiran Gérard, Op. cit., p.808 -811. 73 32 �Trobam de tròces identics dins las òbras dels trobadors mai coneguts del moment. Per exemple, avèm: -de Bernart de Ventadorn: Quan la vertz fol ha s'espan. Quan l'erba fresca elh folha par. Quan par la flors jostal vert folh. -de Gaucelm Faidit: Quan la folha sobre l'arbre s'espan -de Giraud de Bornelh: Quan creis la fresca flors els rams -de Marcabru: Pois s'enfolhisson li verjan. Es doncas mai dins la dobertura primaverenca e lo topos del temps polit que los trobadors se son “copiats” los uns los autres. Pel sirventés, cada autor s’es inspirat de son país, de son istòria e de sos òdis personals qu’a mesclats a sa cultura e educacion o situacion personala per fargar de tèxtes de lenga agusada, vertadièras armas de ponh que los joglars portavan als amics e enemics respectius. Per Guillem, sabèm que se liguèt d’amistat amb un trobador occitan: Aimeric de Peguilhan, de Tolosa, que s’èra recaptat en çò de Guillem après 1185. Li faguèt jogar lo ròtle de joglar77, e debatèt amb el dins lo poèma De Berguedan, d’estas doas razos (20, 10). Dins las sorgas de la cultura trobadorenca de Guillem trobam que s’inspirèt d’una melodia anciana, d’un trobador catalan sonat Ot de Moncada. 78 Las nòtas del sit: www.rialto.unina.it dison que M. de Riquer crei que per la cançon Chanson ai comensada (210,7), Guillem s’es inspirat d’un sirventés de Marcoat (BEdT 294,2; Frank 91:16) que presenta un esquema rimic identic.79 77 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.154. 78 Cf. Chabaneau Camille, Les Biographies Des Troubadours en Langue Provencale. Privat. Toulouse. 1885. books.google.fr/books?id=r-8DiWVD-joC Veire tanben un article dins cultureandorra.andorrablog.com/files/.../les-troubadours-roussillonnais.p... «Si nous écoutons le troubadour Guillem de Bergadà, (...1138-1192…) « Chanson ai comensada, que seré loing cantada, en est son vieil antic que fetz N’Ot de Moncada ans que peira pausada fos e’l cloquer de Vic » il utilise une mélodie de Ot de Moncada écrite avant que ne fut pausé le clocher de Vic. La cathédrale de Vic fut consacrée en 1038, et le clocher posé plus tard…ce qui nous fait supposer que la chanson est une vieille histoire en Catalogne. Elle connut des poètes brillants comme Guillem de Bergadà, Guerau de Cabrera, Guillem de Cabestany, Ramon Vidal de Besalú, Cerverí de Girona... et des rois troubadours comme Alfons I (1152-1196).» Cf. Manuel de Montoliu i de Togores La llengua catalana i els trobadors Alpha, Barcelona 1957, p.91. Es lo primièr dels 8 volumes que forman la seria de "Les grans personalitats de la literatura catalana". Manuel de Montoliu (Barcelona, 1877 - Tarragona, 1961). Critic literàri, assagista e traductor. 79 Cf. http://crm.revues.org/12764 Troubadours mineurs gascons du XIIe siècle, édition critique bilingue avec introduction, notes et glossaire par Ricardo Viel, Paris, Champion (« CFMA » 167), 2011, 246p. ISBN 978-2-7453-2197-8 Référence électronique Bill Burgwinkle, «Troubadours mineurs gascons du XIIe siècle, édition critique bilingue avec introduction, notes et glossaire par Ricardo Viel», Cahiers de recherches médiévales et humanistes [En ligne], 2011, mis en ligne le 12 octobre 2012, consulté le 12 janvier 2014. URL: http://crm.revues.org/12764 33 �Ricardo Viel, dins son obratge, ditz que Marcoat80 es l’exemple lo mai ancian de criticas e satiras fissairas dins los tèxtes vièlhs que passèron a la posteritat dins los sègles seguents. M. de Riquer pensa que, benlèu, un vèrs decasillacic de Guillem a pogut influenciar un vèrs endecasillabic de Dante coma sembla aparéisser dins una version: «Recordemos la possible influencia de un verso de Guillem de Berguedà sobre otro del Purgatorio de Dante.»81 Se vesèm de relacions entre los tèxtes de Guillem e de Bertran, òm pòt trapar d’influéncias amb d’autres trobadors de lor temps coma, per exemple, sul tèma del senhal. “Fraire”es un senhal que permet d’identificar Guillem en çò de Peire Vidal que l’a emplegat per s’adreiçar a Anfós d’Aragon.82 Malgrat aquel biais de dire, los dos autors èran pas totjorn del meteis vejaire sul “bon reis”. Es lo tèrme utilizat per Bertran dins son cant d’adieu, quand s’adreiça a Guillem: «Fraire, per pauc loncs acorz No nos fes trop tart assire!» Los dos amics an cantat las meteissas dònas, an agut de plasers identics dins la vida, an odiat ferotjament lor enemic comun: tot aquò podiá pas far mens que de crear de ligams fòrts entre eles malgrat las pichonas diferéncias de situacion sociala e geografica... L’analisi de Alfons Serra-Baldó83 sembla plan justificada: “Les seves composicions satiriques (sirventesos), tot i ésser “tan ciniques com les de Guillem de Poitiers i més sanguinàries que les de Bertran de Bornˮ, com vol Milà 84, ens el mostren maldisent i llagoter alhora, peró plen de vida i d’energia;” L’amistat es una causa mas òm pòt veire que las relacions foguèron tanben literàrias e l’estudi de la metrica es un mejan de concretizar aquela impression de fraternitat. Veire Riquer, M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.190-191 e 212 (nòta 10). 80 “Marcoat (1150) is the earliest example of biting personal invective and satire in the romance vernaculars, a form which will became more popular in the following centuries”. Cf.: Bill Burgwinkle, « Troubadours mineurs gascons du XIIe siècle, édition critique bilingue avec introduction, notes et glossaire par Ricardo Viel », Cahiers de recherches médiévales et humanistes [En ligne], 2011, mis en ligne le 12 octobre 2012, consulté le 17 mai 2014. URL : http://crm.revues.org/12764 81 Riquer M. de, “Guillem de Berguedà”, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.120/121 e 258. 82 Riquer M. de, Op. Cit., P.162. 83 Serra-Baldó Alfons, «Guillem de Berguedà», in Els Trobadors, Barcelona: Barcino, 1934, 2010, p.118. 84 Manuel Milà i Fontanals: filològ, letrat e escrivan catalan, nascut en 1818 e mòrt en 1884. Foguèt un element viu del movement de la Renaixença. Milá y Fontanals Manuel, De los trovadores en España, Jacinto Verdaguer, Barcelona, 1861. 34 �III. Rimas e ritmes L’estudi dels esquemas rimics e ritmics que seguís, es manlevat al trabalh important e preciós de István Frank: Répertoire métrique de la poésie des troubadours que permet una coneissença aprigondida sul plan tecnic de las òbras causidas pels dos autors. Es un pauc coma la carta d’identitat de cada poèma. 1. Esquemas 1. 1. Bertran de Bòrn La tèsi de G. Gouiran prepausa una lista de 93 rimas diferentas dins totas las composicions de Bertran, çò que lo far vesinar amb las de Guillem: segon M. de Riquer son “cien rimas usadas por Guillem de Berguedà”.85 Pois lo gens terminis floritz BEdT 080, 032 Frank 706 sirv.7 u 9 7 coblas unissonantas: itz, ais, es, ur; a8 b8 b8 a8 c8 d4 d8 a8 a8 La tonalitat es un pauc identica a la de Cansoneta leu e plana de Guillem de Berguedà e lo vocabulari sembla imitar Amics Marques. Podèm pensar que B. de Bòrn vòl “far un novel sirventes” mentre son amic a “en talan autr’a faire” [una autra “cansson”]. G. Gouiran ditz que existisson doas poesias amb lo meteis esquema; una es de Gaucelm Faidit (167, 59) 86 Quan vei pels vergiers desplegar BEdT 080, 035 Frank 539 sirv. 8 u 8, 1-4 8 coblas unissonantas: ar, aus, enda; a8 b8 b8 a8 c7’ a8 a8 c7’. Una tornada. Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge BEdT 080, 007 Frank: 382 Sirventés 5 d 8 1-4 5 coblas doblas: a10’ b10 a10’ b10 c10 c10 d10 d10; a: atge, b: os [I, IV –V] / a [II, III], c: elh; d: ar. La pèça 80, 020: Ges de far sirventés no·m tartz es similara, ditz G. Gouiran.87 L’estrofisme evòca lo sirventés de G. de Berguedà Reis, s'anc nuill temps foz francs ni larcs donaire (PC 210, 1788. Es un poèma de 4 coblas unissonantas de 8 vèrses e una tornada de 4. (a b a b c c d d; -10' 10 10' 10 10 10 10 10). 85 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, Estudio histórico, literario y lingüístico. p. 225. Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P.clvi. 87 Op. Cit., P.cliii e clxii. 88 Annèxe 2. P.88. 86 35 �Be·m platz lo gais temps de pascor BEdT 080, 008a Frank 424 sirv. 5 u 10 2-3 5 coblas unissonantas: or, ir, atge, atz; a8 b8 a8 b8 c6’ d8 d8 c6’ d8 d8. Una tornada Segon G. Gouiran, i a 10 pèças mai amb lo meteis esquema rimic.89 M. de Riquer ditz de Be·m platz90 que sembla imitar la pèça de G. de Bornelh (242, 051) 91: “El presente sirventés parece imitar la canción “No posc sofrir c’ a dolor”. Can mi perpens ni m’albire BEdT 009, 019 Frank 550 cant religiós; 5 u 9 5 coblas unisonantas amb doas tornadas. ire, enh, ortz. a7’ b7 b7 a7’ c7 c7 a 7’ a7’ c7. Mot refranh al vèrs 9: «mortz». Aquel document es atribuit a Aimeric de Belenoi per la BEdT e per Frank. Mas Gérard Gouiran dins sa tèsi e Jean-Pierre Thuillat dins son trabalh 92 nos dison, en s’apevant sus d’autras recèrcas, que correspond totalament a B. de Bòrn: «Stanislaw Stronski a magistralement démontré que ce texte ne pouvait avoir été écrit par personne d’autre que le sire d’Hautefort, […].Pour sa part, Gérard Gouiran affirme que Bertran n’a pu composer cette poésie qu’entre la fin de 1195 et le début de 1196.» 1. 2. Guilhèm de Berguedà M. de Riquer93 dins son estudi comparatiu entre B. de Ventadorn, A. Belenoi, G. de Bornelh e A. Daniel, ditz: “27 de las cien rimas usadas por Guillem de Berguedà […] ofrecen, en principio, una evidente originalidad, pues no figuran en los rimarios de los otros trovadores.” Es a dire que dins l’òbra del Catalan mai d’un quart de las rimas son originalas e pas comunas amb los autres trobadors. Riquer apond que “mas del cinquenta por ciento del estrofismo empleado por Guillem de Berguedà acusa una gran originalidad.”94 Gracias a M. de Riquer sabèm que Guillem èra un virtuòsa de la metrica, que creèt esquemas imitats per d’autres trobadors.95 Eu non cuidava chantar BEdT 210, 11 Frank 284 sirv. 4 u 8; ar, ia, ona Coblas unissonantas: a7 b6’ a6 b6’ a6 c7’ c7’ a7; una tornada. 89 Op. Cit., P.clxi. Riquer Martín de, Los Trovadores Historia literaria y textos, editorial Planeta, Barcelona, 1975, T. II, p.740. 91 Annèxe 2. P. 82. 92 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. -Thuillat Jean-Pierre, Bertran de Born, Histoire et légende, ed. Fanlac, Périgueux, 2009. 93 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, op. cit. p.223 a 225. 94 Op. cit., p.213. 95 Op. cit., p.247. 90 36 �M. de Riquer ditz que se coneisson 2 poèmas coma aqueste e que B. de Bòrn imitèt la composicion dins la pèça 80, 39: “Senher En coms a blasmar” 96 (-a b a b a c c a, -07 06' 06 06' 06 07' 07' 07) amb 6 coblas unissonantas e una tornada de 3 vèrses e ont la rima –onha remplaza la rima catalana –ona. Segon el, es un esquema pauc freduent mas existís una similitud dins l’esquema metric e rimic e tanben la melodia: Bertran escriguèt Senher en coms a blasmar pauc après la mòrt del rei jove, lo 11 de junh de 1183 e Eu non cuidava chantar data de 1170 e 1175. 97 Joglars no·t desconortz BEdT 210,12 Frank 301; sirv. 5 d 7; -es, -eu, -i, -o, -on, -or, -ortz. Coblas doblas: a6 b6 a6 b6 b6 a6 b6. Es l’unic exemple de composicion amb de vèrses exasillabics masculins. Sirventés contra Ramon Folc de Cardona. M. de Riquer ditz que: “Puede existir la leve posibilidad de que el sirventés de Bertran de Bòrn “Rassa, mes mi son primier” (80, 36; edición Appel, pág. 45; -a b a b b a b, -07 07' 07 07' 07' 07 07'), fechado en 1183 […], en versos de 7 sílabas, imite este esquema de Guillem de Berguedà.”98. Es possible que lo trobador lemosin se siague inspirat de son amic per fargar son poèma, après la pèrdia de son castèl.99 Cansoneta leu e plana BEdT 210, 8 Frank 123 sirv. 5 s 7; -ana, -eiras, -es, -ia, -iga. Coblas singularas: a7’ a7’ b7 a7’ b7 b7 b7. Notam la constáncia de la rima b: “es”, dins totas las coblas. Aquel poèma conten 5 rimas e doas son sonque de G. de Berguedà: -eiras e –iga. L’estructura rimica fa rimar entre eles los vèrses femenins e masculins. I a una mena de refranh dins los vèrses 7 e 8: “Marques” e “ples e aqueles mots son repetits 6 còps cadun. La repeticion dels dos vèrses dona una impression de rapiditat, de (falsa) leugeretat que s’endeven plan amb lo títol e refortís mai la volontat de se trufar. Es un sirventés malgrat la tonalitat e lo primièr mot: “cansoneta”. M. de Riquer nota que Giraut de Bornelh comença doas composicions amb de mots “copiats-pegats” a la cansoneta joiosa del Catalan100: Aital chansoneta plana, 242, 4, a b c c d d e - 07' 07 07 07 07 05 04 e Leu chansonet’e vil: 242, 45: a b b c c b b d e d; -06 06 06 06 06 06 06 06 04 06. Una poesia de Raimon de Miraval comença aital tanben: “Tal chansoneta farai / Ab sonet leugier” (406, 41). Lo protegit de G. de Berguedà, Aymeric de Peguilhan, (10, 34 Maintas vetz sui enqueritz), escriu un poèma ont se legís lo mot “chansoneta”;e es compausat amb una majoritat de mots femenins. 96 Annèxes 2. P. 84. Aquel tèxt es fòra de l’estudi. Riquer M. de, Guillem de Berguedà, p.154. 98 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.198. Annèxes 2 P.87. 99 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P.390. 100 Riquer, Martin de. Op. cit. p.191. 97 37 �Notam que la Cansoneta del Catalan conten 3 rimas femeninas. Raimbaut d’Aurenga compausèt una pèça amb la meteissa estructura o gaireben: Apres mon vers voill sempr'ordre ( a7’ a7’ b7 a7’ b7 b7; BEdT 389, 10). Guilhèm de Montanhagòl (debuta del sègle XIII, mòrt en 1258), pus tard, escriurà “Leu chansoneta m’er a far” (225, 06; -a b a b a a b;-08 08' 08 08' 08 08 08'). Los adjectius: “leu” e “leugereta”, exprimisson de concèptes de clartat e simplicitat per opausicion a una forma mai barrada de poesia. 101 M. de Riquer afirma que aquela òbra foguèt pas imitada e que se coneis pas cap d’autre cas amb aquel esquema: “Ningún otro caso con el mismo esquema.”102 Amics Marques, enqera non a gaire BEdT 210,1 Frank 382 sirv. 6 d 8; -aire, -ana, -ansa, -asca, -es, -eigner, -ic, ola, -on,-ona. Coblas doblas (I-II, III-IV, V-VI); a10’ b10’ a10’ b10’ c10 c10 d10’ d10’ Es un sirventés que l’autor apèla “cansson” al vèrs 2. M. de Riquer nos ditz qu’es un esquema metric fòrça emplegat mas que se tròba sonque 5 còps amb las meteissas sillabas e la meteissa composicion entre rimas femeninas e masculinas e una sola que imita lo tèxt de G. de Berguedà 103 Pas degús l’imitèt amb de rimas ricas. Aquel tèxt a sonque 12 rimas e Guillem es lo sol qu’emplega las tres rimas: -asca, -eigner, -osa.104 Bertran Carbonel imitèt aquel esquema metric e la melodia dins son poèma “Bertran lo ros, eu t’aug cobla retraire” (82, 27)105. Es posible, segon Riquer, que Lanfranc Cigala se siague inspirat d’Amics Marques per compausar son “A·N Rizartz man que per obra d’aragna” (2da cobla de 282, 26ª). 106 Un sirventes ai en cor a bastir. BEdT 210, 20 Frank 382,43 sirv. 8 u 8, 2-3; -aia, -aigna, -ert, -ir. Coblas unissonantas: a10 b10’ a10 b10’ c10’ c10’d10 d10 e doas tornadas. Es el meteis esquema metric que “Amics Marques”; es sonat “chan” (v.42) e “sirventés” (v.1). Ramon Berenguer IV de Provença posèt son inspiracion per compausar “Carn-eongla, de vos no·m voill partir” (184, 2). Tanben Federico de Sicilia y Ponç Hug de Ampurias se serviguèron d’aquel poèma per son “Ges per guerra no·m cal aver consir” (160, 1 = 180,1).107 101 Op. cit. p.192. Op. cit. p. 201. 103 Op. Cit. P.194. 104 Op. Cit. P.226. 105 Op. Cit. P.213. 106 Op. Cit. P.214 107 Op. Cit. P.213. 102 38 �L’idèa de sentir qu’es en tòrt qu’exprimís Bertran dins lo v. 5 “Tan lonjamenz dels mieus torz” (Quan mi perpens ni m’albire) sembla la meteissa que la del v.5 de “un sirventés ai en cor a bastir: “e non per tort ni per colpa q’ieu aia”. Mas avèm vist que Guillem sembla pas mostrar cap de sentiment de patz o de contricion. Las composicions de Guillem denòtan una personalitat fòrta e de particularitats importantas coma una raretat de tornadas108: ne trobam una sola vertadièra dins un sirventés ai en cor a bastir ont demanda a “Mon Tristan” de portar son “chan”. Sovent pren la plaça del joglar e lo “ieu” apareis e a una preséncia pron importanta: per exemple dins un sirventés ai en cor a bastir, amb “trametrai”, “mon seignor”, “mos cors” (v.13), “de mi” ‘v.14), “ieu” (v.9), “desir” (v.17), “remir” (v.19), “mi volv e·m vir” (v.33); la primièra persona: “farai” (Cansoneta, v.3), “ieu fi” (Amics Marques, v.2) e los pronoms “m”, “ieu” (Amics Marques v.9), “empeissi (Amics Marques v.10), “mon sirventes” (Amics Marques v.41), “eu” (v.44 Amics Marques). Aquel ieu coma “matèria d’escritura” apareis tanben dins Bertran.quand ditz que vòl escriure (v.3 pois lo gens terminis), quand se met en scèna e exprimís sa volontat dins Quan vei pels vergiers desplegar (v.65: “volh”), o sos sentiments coma dins l’expression «Bel m’es» e lo poèma Be·m platz. Lo pronom de la primièra persona se vei dins los vèrses 13 e 14 de Quan vei pels vergiers desplegar (“eu”, “eu o dic”) e 57 (“eu lo·lh perdo”) e v. 41 de Be·m platz. Pasmens sembla que l’òme s’escafe mai que non pas Guillem darrièr los eveniments e las personas que cita. 2. Los vèrses La causida de la longor dels vèrses es pas anodina e mòstra la volontat de l’autor d’exprimir tala o tala idèa. Notam que, dins la causida facha, i a pas cap de vèrses de 9 sillabas. D’après las Leys d’amors son pas polits: “bordo de nou sillabas no podem trobar am bela cazensa. per que no trobaretz que degus dels anticz aian pauzat aital bordo. e que aia aitals bordos laia cazensa.” 109 La tonalitat de tristum e de planh de Un sirventés ai en cor a bastir de Guillem es sotalinhada per los vèrses decasillabas. Permeton tanben de marcar a la cesura una idèa fòrta. Es un vèrs emplegat dins la poesia lirica mas tanben, a la debuta, dins de pèças epicas. Es benlèu per aquò que lo trobam tanben dins “Amics Marques”, mas aquí se sentís mai la trufariá que lo vèrs servís plan. Es la meteissa tecnica de se servir de la cesura, que trobam en çò de Bertran dins Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge. 108 Veire Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. P.229, §143 109 Las flors del gay saber o Las Leys d’amors, Traduction de M. le Marquis d’Aguilar, revue et complétée par M. Gatien-Arnoult. Toulouse, 1841. P.112. “Nous ne trouvons point de vers de neuf syllabes qui aient une cadence agréable; c’est pourquoi vous ne verrez pas qu’aucun des anciens ait employé cette espèce de vers.ˮ 39 �B. de Bòrn Pois lo gens terminis floritz Quan vei pels vergiers desplegar Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge Be·m platz lo gais temps de pascor Can mi perpens ni m’arbire G. de Berguedà Eu non cuidava Joglars Cansoneta Amics Marques Un sirventés Vèrses 8+4 8 + 7 rima femenina 10 rima femenina dins los primièrs e tresens vèrses de cada cobla. 8 + 6 rimas femeninas 7 amb rimas femeninas 7 e 6 + rima femenina 6 7 + rimas femeninas levat lo refranh 10 + rimas femeninas 10 + rimas femeninas Los vèrses corts, de 6 o 7 sillabas, que las Leys d’amors sonan “menor coma”, concentran la volontat de blaimar, satirizar e, se son intercalats entre de vèrses pus longs, destacan un mot o una idèa e ajudan a melhor sasir l’art de la retorica. Lo vèrs de 4 sillabas de Bertran poiriá èsser çò que las Leys d’amors qualifican de “bordos enpeutatzˮ. Segon M. de Riquer, 110 Guillem afeccionava lo vèrs eptasillabic e, en segond luòc, l’endecasillabic. Dins aquel genre, que será fòrça emplegat puèi en Catalonha, se rescontra la cesura lirica, es a dire la separacion en doas parts: 4/6. En çò que concernís las composicions de Guillem, es un nom de persona que se tròba dins lo primièr emistiqui: «q’a Sailforas // viron miei enemic» (v.5 de Amics Marques) «li canorgue e li borges de Vic» (v.14 de Amics Marques) «neus Mos Sogres, // que de Barsalones» (v.37 de Amics Marques) «E vos, dompna, reina pros e gaia» (v.29 de un sirventes) 3. Las coblas Lo tablèu seguent permet de veire un resumit dels genres de las coblas dels dos autors dins las òbras causidas. Podèm notar que las coblas unissonantas son pus frequentas en çò de Bertran. Se ditz que son pus malaisidas de fargar que las coblas doblas. Aquelas coblas permeton un jòc e una progression dins la satira coma dins Amics Marques, enqera non a gaire o refortisson l’oposicion entre joves e vièlhs dins Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge. 110 Riquer Martin de. Op. cit. p.227. 40 �Coblas unissonantas unissonantas doblas unissonantas unissonantas unissonantas doblas singularas doblas unissonantas B. de Bòrn Pois lo gens terminis floritz Quan vei pels vergiers desplegar Belh m’es quan vey camjar lo senhoratge Be·m platz lo gais temps de pascor Can mi perpens ni m’arbire G. de Berguedà Eu non cuidava chantar Joglars no·t desconortz Cansoneta leu e plana Amics Marques, enqera non a gaire Un sirventes ai en cor a bastir Aqueles detalhs tecnics son fòrça precioses per apreciar l’art de las composicions. Lo sol problèma es qu’avèm pas la música que sosteniá las paraulas. Se demòran de tèxtes dins los Cançonièrs s’es pas gaire conservada la melodía. Benlèu qu’èra pas notada coma se fa uèi o qu’èra “inventada”, “trobada” sul moment de la representacion. Al jorn de uèi, lo legeire actual, se vòl aver una idèa de l’acompanhament musical, li cal dire en votz nauta o plan agachar las rimas, la metrica per dire d’imaginar lo joglar dins sas òbras. 4. Las rimas Las rimas son variadas dins las òbras de cadun dels dos trobadors e son la mòstra de lor abiletat poetica. Dins Guillem, son reveladoiras de son art de bastir un poèma. M. de Riquer parla de “La libertad de opción en los casos de –n caduca.”111 Per exemple, dins Cansoneta leu e plana oblida la –n quand fa rimar”ples” e “ges” amb “Marques” o, dins Joglars, no·t desconortz, “cosi” e “di” (v.29 e 31). M. de Riquer ditz que Guillem emplega aquela libertat de prene en compte aquela –n per ne far una filigrana dins sa versificacion: “una pequeña filigrana versificatoria.” Lo modèl que cita es Joglars, no·t desconortz: las rimas en –o de las doas primièras coblas: “espero, “Arago”, “preiso”, “pro”, “sazo”, “ochaiso”, “bo”, “no” altèrnan amb las de las coblas tres e quatre: “Clarmon”, “amon”, “fron”, “aon”, “jon”, “fon”, “pon”, “Agremon”. L’explicacion de M. de Riquer es clara: la prononciacion per la “-o” finala sola es la meteissa en “provenzal” coma en catalan e, per la “-on”, la finala de “Claramunt”, “amunt”, “Font”, “pont”, “Agremunt”, s’escafa en catalan. Podèm observar que, per Guillem, dominan las coblas de sèt vèrses e que, levat Joglars, totas compòrtan de rimas femeninas. 111 Riquer, Martín de. Op. cit. p. 241. 41 �Rimas -itz, -ais, -es, -ur -ar, -aus, -enda -atge, -os, -el, -ar; atge, -a, -el, -ar -or, -ir, -atge, -atz, -ire, -eing, -orz, B. de Bòrn Pois lo gens terminis floritz Rimas -ar, -ia, -ona, G. de Berguedà Eu non cuidava chantar -ortz, -o -es, -on, -i -eu Belh m’es quan vey camjar -ana, lo senhoratge -es, -eiras, -iga, -ia Joglars no·t desconortz Be·m platz lo gais temps de pascor Amics Marques, enqera non a gaire Quan vei pels vergiers desplegar Can mi perpens ni m’arbire -aire, -ona, -ic, -asca, -eigner, -osa, on -ana, -ansa, -ensa, -es, -ola -ir, -aigna, -aia, -ert Cansoneta leu e plana Un sirventes ai en cor a bastir Bertran foguèt un cavalièr-poèta, abil dins l’art de la poesia coma dins l’art de la guèrra. S’en faguèt l’ensenhaire pel plaser mas tanben per dire de mantèner Aquitània fòra d’un poder francimand. Saupèt emplegar lo trobar contra los nòbles e reis que li semblavan pas complir lor dever de sobeirans. Coma ditz G. Gouiran, “le seigneur d’Hautefort après avoir symbolisé la ruse intelligente devenait le symbole de la violence féodale.ˮ112. Sa tòca èra mens personala que la de Guillem que s’interessava pas (almens dins los tèxtes presentats) a las grandas valors cavaleirosas mas qu’escarnissiá violentament sos enemics. Per arribar a sa fin, cadun empleguèt abilament, amb adreiça, totas las ressorsas del discors. 112 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 42 �IV. Retorica Es l’art de plan dire çò qu’òm vòl exprimir; es l’art de l’eloquéncia. Nòstres trobadors lo mestrejan perfièchament: son d’artistas reconeguts per lor abiletat dins la practica de las règlas de la retorica. N’en destriarem qualques unas: la ditologia, la repeticion / la represa anaforica, la metafòra, los imatges, l’aliteracion, l’opausicion, l’enumeracion, l’anominacion, l’iperbat, los jòcs de mots, las expressions popularas… que nos van ajudar a melhor comprene las intencions de nòstres egrègis compositors, a dintrar dins lo mecanisme de lor discors e a estimar la beltat de l’òbra al meteis temps que sa viruléncia. Coma los autors franceses Malherbe, lo poèta gramatician (1555 -1628) e, pus tard, Boileau (1636-1711) dins son Art Poétique (1674), Bertran e Guillem se serviguèron de las leis per fargar lor discors poetic, satiric, ironic, borlesc… «Vingt fois sur le métier remettez votre ouvrage; Polissez-le sans cesse et le repolissez; Ajoutez quelquefois, et souvent effacez» 113 Es plan possible que los dos autors ajan trabalhat lors tèxtes segon aqueles conselhs qu’an degut aplicar sens los conèisser. L’estructura rimica e ritmica, la plaça dels mots, de la expressions, las figuras d’estil variadas son de mejans variats d’afortir las idèas e de menar a la tòca volguda amb mai de fòrça per obtener lo resultat cercat. L’analisi dels tèxtes permet de descobrir la riquesa de l’escritura dels dos poètas. La retorica consistís pas sonque a conéisser plan las figuras d’estil. Encara las cal saupre emplegar adreitament per obtèner lo resultat esperat. E d’aquela abiletat los dos trobadors n’en son los mèstres tant dins la pretericion, la litòta o l’ataca dirècta, que siague per criticar una deca fisica o morala coma dins la caricatura, l’ironia, la maldisença… Avèm vist que los substantius avián un ròtle per apreciar l’istòria e la geografía coma per conéisser los òmes. Los vèrbes, que son nombroses e variats, participan a l’art de la composicion e a la finalitat dels poèmas. En mai dels nombroses temps compausats amb èsser e / o aver, totes los temps son emplegats. Lo camp lexical verbal114 es important e concernís las accions. Per Bertran son los actes de guèrra sustot mas i a tanben de vèrbes de conselhs e d’òrdres donats als reis o als nòbles. Lo ròtle de pedagòg que s’atribuís lo trobador es clarament exprimit. Per Guillem lo lexic es consagrat a refortir sa volontat de se trufar de sos enemics, de los ridiculizar. 113 114 Boileau Nicolas, Art Poétique, Chant I, v.171 a 173. Cf. Tablèu p.10 - 11. 43 �1. Podèm analizar las doas composicions: Cansoneta leu e plana115 e Amics Marques, enqera non a gaire que son d’atacas ferotjas de Guillem contra Pons de Mataplana, coma los dos primièrs sirventés de Bertran: Pois lo gens terminis floritz e Cant vei pels vergiers desplegar, son una critica violenta contra lo rei Anfós d’Aragon. Dins Cansoneta leu e plana podèm notar una gradacion dins la satira. La primièra cobla presenta un marqués enganaire e fals qu’es un guerrièr marrit e ridicul. La tresena cobla se trufa de son incapacitat fisica: li manca la fòrça d’un bras per manejar las armas. Aquela estrofa, que fa allusion a una deca física, es al mitan de las autras que blaiman las decas moralas. La quatrena daissa pensar qu’aquel Marqués es desleal e pòt tuar per traïson e doncas se cal mesfisar d’aquela persona. Aquò nos mena a l’acusacion mai grèva: la de sodomia e d’omosexualitat. L’autor procedís alternativament per d’allusions e per d’acusacions dirèctas. La segonda cobla e la quatrena contenon una ironia eliptica: se ditz pas clarament que Mataplana a la dent dura amb sos enemics mas sugerís lo tèxt qu’aurián degut copar las pèiras. Òm pòt pas li far fisança lo jorn de tant fals qu’es mas tanpauc de nuèch e lo cavalcament sotalinha lo dangièr: “gardar se deu totas ves qon qe·z an: an de clar dia de nuoitz ab vos non an ges.” (v. 24 a 26) Es un document descriptiu ont se pòt notar la predominança dels noms e adjectius suls vèrbes. L’ironia, la litòta e l’iperbòla son de mejans literàris fòrça plan emplegats per l’autor per arribar a sa tòca: ridiculizar son enemic e far rire los auditors. La ditologia es pedagogica per plan far comprene e se remembrar: «farsitz e ples» (v.5); es lo meteis ròtle de las repeticions: la de “Marques”, la repeticion anaforica de “ni” dins Eu non cuidava chanta (v.16 a 18). Las alliteracions: “mout es cobes / gelosia”, ont lo son <ou> es coma una boca dubèrta per manjar, son evocadoiras, semblan de metafòras coma dins Cant vei pels vergiers desplegar de Bertran, lo son <b> de “badalhar” e “batalha” (v.52 e 54). Dins Amics Marques, enqera non a gaire, la volontat de se trufar es clara dempuèi l’apostròfa repetida “Amics Marques” (v.1, 25, 33) e lo primièr mot “amicsˮ. Es curiós tanben de veire la proximitat del nom del joglar: “Raimon de Paz” (v.41) e lo nom del destinatari: “N Nas-de-corn” (v.42), totes dos a la debuta del vèrs e amb un cavalcament. 115 L’estudi de Cansoneta s’apèva sus: http://www.buenastareas.com/ensayos/ComentariCansoneta-Leu-e-Plana/3901654.html http://blocs.xtec.cat/catpoesia/els-origens/la-poesia-trobadoresca/guillem-de-bergueda/ aniell.files.wordpress.com/.../comentari-de-text-1r-btx. 44 �Las apostròfas son frequentas en çò de Guillem: per exemple, dins Un sirventés ai en cor a bastir, se refortís l’apostròfa de “Reis castellans” (v.33), son meses en evidéncia los noms de personas, joglars (“Joglars, no·t desconortz”) o amics: “A mon Tristan” (v.41) e “Ha, Castelbon” (v.44). Aital se destaca l’advèrbi “astivamen” (v9); l’expression “als turcs” (v.15) pren mai la valor d’una menaça. La segonda estròfa de Eu non cuidava chantar comença per “Baros”, la tornada per “Sogra”; las coblas dos, quatre e cinc de Cansoneta leu e plana començan per “Marques”. Amb lo refranh, aquò dona un sonsonet ironic e trufaire que deu agradar al mond qu’escotavan e coneissián los personatges. Lo vèrs 2 de Amics Marques, enqera non a gaire met lo mot “canssonˮ entre dos adjectius que sugerisson quicòm d’agradiu. Es l’aplicacion de la ditologia: “coinda cansson e bona”, “m’autrej e m’o dona” (v. 4); “d’engan e de no-fes” (v. 38) que sosten l’art de denigrar. L’emplec del condicional 2 de «m’agratz» (v. 20 e 26) es un biais de se trufar de la maladreça del Marques que podiá pas tuar lo trobador: n’èra pas capable. Podèm notar la posicion de “enemic” (v.5) amb la meteissa rima dins la segonda cobla al vèrs 13: “mendic”. Es per marcar encara mai qu’aquel Marqués es pas un “amics” mas un enemic vertadièr. La “lanssa” èra “mosa”: l’adjectiu en fin de vèrs se pòt raprochar de “vana” (v.24) atribuit a la man del Marqués, e benlèu de “gossa” (v.28). Amb lo sosten del subjonctiu imperfach de “si·l lanssa non fos mosa” (v.20) l’imatge de freuletat de la lança es una metafòra, una critica resconduda de la manca de virilitat e de coratge del Marqués. Notam l’art de la lingüistica dins la practica de la lenga d’un Catalan que coneis son “provenzal” perfièchament. L’emplec suggestiu de la conjugason es conegut e practicat per Guillem dins Amics Marques: lo subjontiu imperfach amb lo conjoncion “se” es un biais de supausar quicòm que se pòt pas passar e aital de far conéisser los defauts e las incapacitats de Mataplana: “si fossetz calvs” (v.8), “si·l lanssa non fos mosa” (v. 20), “si·l col pocsetz enpeigner” (v. 25). Al contrari, quand s’agís d’una accion realizabla e complida per Guillem, es lo present qu’es emplegat: “si·us empeissi” (v. 10) e “si esser pot” (v. 16). Bertran, el tanben, coneis lo poder de la conjugason e l’emplec del condicional 2 permet de refortir l’art de la litòta: “Berengier de Besaudunes Li retraissera, si-l plagues” 116 Dins Eu non cuidava chantar Guillem utiliza un datiu etic quand ditz: “E car me fetz plorar Ma Sogra, q’es bell’e bonaˮ (v. 13-14) Òm vei que, aquí, lo “ieu” de Guillem apareis amb una tonalitat esmoguda, que, s’es pas plan sincèra, es almens fòça personala. Aquel sentiment es renforçat pels vèrses 29 a 35 ont lo trobador s’adreiça a Estefania de Berga. 116 «si elle le voulait bien («la bonne reine»), je lui reprocherais Béranger de Besalu, puisque je critique tout à fait ses mauvaises actions.» V. 48-49, Pois lo gens terminis floritz. 45 �Lo vocabulari injuriós, la ditologia (v. 4: “autrej” e “dona”; v. 7: “anta”, “afan”, “destric”), l’enumeracion (v. 28: “glat”, “crit”, “huc”), l’anominacion (v. 11 e 17: “gabaire”, “gabar”), las comparasons amb los animals: “gossa”, “raineta”, las metafòras, las expressions popularas (“mala gota”, v. 15), l’esquèma rimic, totes aqueles mejans son al servici del denigrament apevat sus l’ironia e la trufariá la mai evidenta. Per contra, los mejans grossièrs lo rescontram pas en çò del Lemosin e mai se, dins Pois lo gens terminis floritz parla de la mar que purga lo rei. O ditz d’un biais umoristic, imatjat e discrèt. Sembla pus rusat e fin. Vesèm dins son biais de parlar indirectament d’un eveniment una abiletat complida. L’estructura de las coblas doblas es causida per sotalinhar las diferéncias. Dins Joglars, no·t desconortz, las doas primièras coblas s’opausan a las doas seguentas: lo futur (“serai”, v. 6 e 10; “tenra”, v. 7) e l’afirmacion d’èsser un bon vassal (lo present: “non a vassal tant bo”, v. 12) per apiadar lo rei d’Aragon contrastan amb las criticas e la marrida educacion, la trivialitat de las metafòras emplegadas. La rusa poetica de Guillem consistís en comandar una tasca politica malaisida a son joglar: solicitar del rei una favor, la d’èsser liberat de preson e, sustot, qu’escote pas sos detractors puèi que se somet. Mas, a partir del vèrs 15 (coblas tres e quatre), en realitat se congosta dins la critica de sos enemics: la repeticion anaforica de “ni” (v. 16, 17, 18) permet de ne presenta tres. Los imagina a la cort quand son a plaidejar per sa liberacion. Dins la cinquena cobla torna a son pretfach e manda a son joglar que recite dabans sos amics aqueste recit que el, lo trobador, ven d’escriure. La ditologia de “comta e di” (v. 31) sotalinha lo desir d’èsser rapid per poder profitar de sa libertat. Dins Amics Marques de Guillem (6 coblas de 8 vèrses de 10 silabas) es la meteissa estructura que Bel m’es quan vei chamjar lo senhoratge (5 coblas de 8 vèrses de 10 sillabas) de Bertran. Aquí Guillem jòga d’una estròfa a l’autra per aprigondir sa critica. Las coblas doblas permeton aquel jòc d’oposicion o de comparason: aquí son evocadas doas vergonhas dins doas laissas. Repren dins la cobla 3 l’idèa de la cobla 2 amb mai de fòrça a prepaus de l’aventura del “camp de N’Albert” (v.7): es aital que pintra un Marqués ridicul e incapable de se servir de sa lança, simbòl de son organ sexual. La lança se rescontra dins las estròfas 2, 3 e 4. Dins los vèrses 25 e 17, vesèm a la cesura los mots “colp” e “corns” coma per evocar lo còp recebut pel marit “escogossat”. “Volpill” (v.13) e “coart” (v. 43 semblan se respondre a la meteissa plaça cadun dins son vèrs. Es una finesa de construccion que redobla la violéncia del còp que se vòl donar a qualqu’un. 46 �Lo vocabulari tecnic del mestièr de fustièr dels vèrses 47 e 48 es del domèni prosaïc coma l’imatge - agradiu mas burlesc - de la raineta. Tot aquò servís a pintrar un Marqués fals e ridicul. 2. Las debutas faceciosa e lo ton leugièr, donat pels mots corts (v. 1 e 2), de Cansoneta leu e plana, espontanèa de Amics Marques (G. de Berguedà), primaverenca e tipica del biais de trobadors coma B.de Ventadorn, dins Pois lo gens terminis floris (B. de Bòrn), accentúan lo contrast amb lo demai qu’es mai seriós o trufandièr e agressiu. Benlèu que per Bertran es l’evocacion d’un aspècte plasent de la vida mas que correspond al moment ont se debanan los combats e las guèrras. La ditologia, dins Pois lo gens terminis floritz, met en evidéncia la beltat de la prima: “jauzions e gais” (v.2) mas servís tanben per sotalinhar la violéncia del denigrament d’un enemic: “flac e vans e sojornaditz” (v.18), “fals reis perjurs e savais” (v.55), “a quintais e a fais” (v.56). Bertran met l’anominacion al servici de sa critica e de son acusacion de traïson: “atur” (v.34, v.41), “traï, traïtz” (v.35, 52, 62). Aquel poèma presenta l’alternància de vèrses octosillabics e d’un vèrs tetrasillabic amb la meteissa rima: es posible de supausar que l’autor a causit aquela disposicion per destacar un mot, una idèa o un defaut del personatge blaimat: “c’ab mal agur” (v. 6), “del rei Tafur (v. 33), “sol s’i atur” (v. 42), “mas tot rencur” (v. 51), “pos ab cor dur” (v. 60). G. Gouiran parla d’una “plaisanterie par hyponoia.”117 a prepaus del regèt qu’es un biais de se trufar, criticar e sugerir e que trobam dins los vèrses 16 a 18: “Greu er que en mar no-l debur L'aura, car tant es pauc arditz, Flacs e vans e sojornaditz.” L’ironia es clara dins l’imatge de la mar que purga; es encara mai fòrt que l’acusacion neta d’èsser un òme de “bas paratges” (v.10). Plaçar “l’aura” destacada del vèrs precedent en cap del seguent sugerís la freuletat de la persona agantada per la paur. Mòstra amb umor çò que pòt arribar sus una barca en mar mas tanben es una pròva de manca de coratge de far dins sas calças, un eufemisme rescondut. Es lo regèt dins Cant vei pels vergiers desplegar que fa rire lo public qu’escota: lo nom del rei “d’Arago”, que totes sabon èsser l’enemic de Bertran, es a la debuta del vèrs 2 de la segonda cobla, situat risolièrament entre “acordar” e “tornar en paus”: “Ab lo rei mi voill acordar D’Aragon e tornar en paus” (v.9-10) 117 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. clxix. 47 �Tornamai, quand Bertran vòl garçar una marridesa ironica e injuriosa, es lo regèt que sotalinha son idèa: “Que d’un sol s’en saup ben pagar, D’Artuzet, don fai a blasmarˮ (v.38-39) L’ellipsi del nom del rei acusat es un biais de sotalinhar la duretat de la critica quand conta la malafacha del rei d’Aragon: “Que de sos pres pres esmenda Del rei, que·ls i degra liurar, E volc en mais l’aver portar Que hom totz sos pres li renda.” Mas Bertran a jà parlat d’el e sap que Richard comprendrà. La ditologia del vèrs 5 de Cant vei pels vergiers desplegar mòstra plan lo ròtle dels joglars qu’es d’espandir los cants dels trobadors dins totes los luòcs: òm vei l’estenduda de la coneissença dels poèmas pels soldats: “ “E·l sonet que fan li juglar Que viulen de trap en tenda” (v.4 e 5) Las enumeracions “Los cendatz grocs, indis e blaus” e “Trombes e corn e graile clar.” insistisson sul contrast entre lo “vergiers” ont naisson las flors e las fruchas e lo siti dels combats, plen de bruches e de colors. La debuta tradicionala se transforma lèu en espectacle joiós de l’òst en marcha e puèi, ven la descripcion dels combats ferotges. G. Gouiran parla pasmens d’una “guerre aseptisée” e ditz que “le troubadour a procédé à une sorte de sublimation de l’objet décrit, réduit à une combinaison de couleurs et de sons.”118. Lo vèrb “desplegarˮ conven per la natura que s’esvelha coma per las tendas que son montadas sul prat batalhièr: lo cavalcament refortís la suspresa del contrast entre l’evocacion primaverenca e la realitat: “Cant vei pels vergiers desplegar Los cendatz grocs, indis e blaus M’adousa la vos dels cavaus” Las colors son las colors naturalas del “vergiers” mas son atribuidas als elements guerrièrs. Abans de parlar de la musica dels joglars, es la votz dels cavals qu’ausís l’autor e que li agrada: “m’adoussa”. Es pasmens un son pauc agradiu que precedís l’orquèstra dels instruments militars. Podèm veire una similitud amb l’autre cant de guèrra: be·m platz lo gais temps de pascor. 118 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 48 �Un autre biais d’exprimir lo sentiment de gaug lo rescontram dins Bel m'es quan vei chamjar lo senhoratge. La represa anaforica de l’expression “Bel m’es” insistís coma tota repeticion sul plaser e sembla èsser un biais de dire que sembla acostumat pels trobadors. Es una locucion impersonala que se tòrna trobar dins Pèire de Bergerac (bel m’es quant aug lo resso, 329, 001), Bernard de Ventadorn (bel m’es quan eu vei la broilla, 070, 009); R. Vidal (bel m’es quan l’erba reverdis 411, 002); P. Vidal (be·m agrada la covinens sazos 364, 010). Es presenta tanben dins Marcabrun (bel m’es quan la rana chanta 293,011; bel m’es quan son li frug madur 293, 013; bel m’es quan s’azombra·l treilla 293, 012); P. d’Alvergne (bel m’es, quan la roza floris /e’l gens terminis s’enansa 323, 007) e B. de Rovenhac (bel m’es quan vey pels vergiers e pels pratz, 066, 001). Sa repeticion e las perifrasas qu’exprimisson lo plaser son per B. de Bòrn un mejan clar de sotalinhar lo costat agradiu e plasent d’un espectacle de guèrra e de combats. Las coblas doblas refortisson l’opausicion entre joves e vièlhs (5 coblas de 8 vèrses de 10 sillabas). L’enumeracion dels aliments: “blatz e vis e bacos”, “ous e formatge” (v.34 e 35) e son aspècte prosaïc contrastan amb la volontat desguisada de convéncer lo rei a se mostrar jove e valent. Es aital que Bertran vòl forçar “Richart” a se lançar dins una batalha. L’imatge de la joinessa e del vielhum coma sinonims de coratge o de coardiá es conservada dins la tornada. Lo poder dels vèrses 1 a 4 d’aquel tèxt es clar se pensam a l’istòria: Bertran suggerís un successor a Enric II: la litòta es plan l’art de dire sens exprimir la causa: “Bel m'es quan vei chamjar lo senhoratge E·lh velh laisson a·ls joves lor maisos, E chascus pot laissar en son linhatge” L’estròfa 2 mòstra pas cap de critica sul fisic de la femna ni de l’òme, a despart, benlèu, del vèrs 21, ont Bertran ditz de la dòna: “Joves se te quan garda son corps bel”. 119 Per contra, las dents de Mataplana semblan encara mai grandas (e l’òme encara mens agradiu…) quand son comparadas amb la duretat de las pèiras de “Melgur” (v.8-10 de Cansoneta leu e plana). Es çò meteis dins Amics Marques quand Guillem se ritz de la rasca de Mataplana, de sos paures vestits: v. 8, 13. La comparason dins Bel m’es quan vei chamjar lo senhoratge es emplegada mai coma una mena d’antifrasa per renfortir los costats positius esperats d’una dòna digna d’aquel nom e / o d’un cavalièr noble e “pros”; aital l’autor sotalinha, coma amb un procèssus antinomic, los desfauts. 119 Cf. Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. 758. 49 �L’aparéncia fisica fa pas l’objècte de traches ponchuts en çò de Bertran mentre que Guillem es pesuc dins sas criticas e caricaturas. Aquela caricatura que deforma los traches del Marqués de Mataplana aumenta lo poder de las acusacions e la fòrça del sarcasme. Segon l’autor espanhòl Milá y Fontanals120, l’òme Guillem es un “odioso personaje” e sas composicions son plenas d’un cinisme identic al de Guilhèm de Peitieus e son mai sanguinàrias que los poèmas de Bertran: “tan cínicas coma las de Guillermo de Poitiers, mas sanguinarias que las de Bertran de Born…” . La tonalitat generala del poèma Bel m'es quan vei chamjar lo senhoratge ont las repeticions e las alternàncias donan un ton leugièr e dançarèl, s’opausa clarament a la del darrièr cant de Bertran Quan mi perpens ni m’albire, ont las questions sul devenir dels òmes prefiguran puslèu las interrogacions essencialas e existencialas que se pausa Hamlet121: “To be, or not to be: that is the question”; èsser o pas èsser? Que valon los òmes? “Aitan es freols l'eforz Lo jorn c'om pass a los porz On van tut, ses contradire. Cals que·s fassa gais ni·s mire, A toz es comunals morz.” (v. 23 a 27) Lo regèt o encavalgament dins los vèrses 19 a 22 dona un ritme brusc, a l’imatge de las reflexions desordenadas e inquiètas de Bertran: “Que es hom, quant m'o cossire Ni que val? En ren no·m teinh. E doncs rics per que si feinh? Es rics? Anz n'es trop a dire” Aqueles vèrses nos fan pensar tanben a l’autor espanhòl Pedro Calderón de la Barca122 qu’escriguèt, en 1635, la pèça La vida es sueño ont Segismundo se pausava la question de saupre çò qu’èra la vida. Sa responsa èra voida d’espèr, d’esperança: la vida es un sòmi, una illusion, una causa irreala e que los quites sòmis son somiats: “¿Qué es la vida? Un frenesí. ¿Qué es la vida? Una ficción, una sombra, una ilusión, y el mayor bien es pequeño; que toda la vida es sueño, y los sueños, sueños son.” 120 Milá y Fontanals Manuel, De los trovadores en España, Barcelona, 1861. P. 278. Shakespeare William, The Tragical History of Hamlet, Prince of Denmark, coneguda amb lo títol Hamlet, es la pèça mai longa e celèbra de l’autor anglés. La primièira representacion se situèt entre 1598 e 1601 Lo tèxt foguèt editat en 1601. La question plan coneguda del monològ d’Hamlet es dins la scèna 1 de l’acte III. 122 Pedro Calderón de la Barca, 1600-1681, poèta e dramaturgo. Las questions se situan a la fin de l’acte 2. Segismundo es un prisonièr encadenat dins una torre per çò que son paire lo rei Basilio crenta que son enfant venga un tiran. 121 50 �Dins son darrièr sirventés que sona coma un cant d’adieu al mond, Bertran oblida pas qu’es un compositor de tria. La poténcia divina es mesa en relèu amb aquel artifici retoric del regèt dins los vèrses 28-29: “Lo Seinhor, qui es complire De toz jois, prec c'ab nos reinh” La ditologia dels vèrses 31-32 es refortida pel quiasma que met en contacte dirècte “deslials e falsˮ e contunha l’idèa del vèrs 9: “mals talansˮ e dels “necis deporzˮ (v. 14): “Cant mi membron li sospire Deslials e fals conort.ˮ Oblida pas tanpauc de donar un còp de pè a un eventual criticaire quand ditz (v. 3536): “Tals n'er ben leu escarnire, Qu'eu soi vius et el n'er morz.ˮ L’anominacion sul mot refranh «mortz» (vèrses 9, 18, 27, 36, 45, 48 e 51) insistís sul caractèr indefugible de çò qu’espèra totes los òmes. Sona coma una acceptacion de son astre per Bertran. - Òm poiriá daissar una plaça per l’iperbat que sembla èsser un punt comun als dos poètas e benlèu una biais d’escriure considerat coma corrècte a lor epòca mas que, pels legeires modèrnes, es, de còps que i a, un pauc escur. Fa pensar a Paul Valéry o a l’espanhòl Góngora.123 Ne podèm veire qualques exemples: Per Guillem, dins Cansoneta, v. 32-33 “et anc fills de crestiana pejor costuma non mes.ˮ Per Bertran, los v. 8-9 de pois lo gens terminis “Sai venc lo reis, don es aunitz, Esser soudadiers logaditz” Los v. 28-30 “Lo reis cui es Castrasoritz E ten de Toleta-l palais Laus que mostre de sos eslais” Los v. 37-39 « Lo bons reis Garsia Ramitz Cobrera, qan vida-il sofrais, Aragon, qe-l monges l'estrais » 123 Cf. https://archive.org/stream/gongoraetpaulval00henr/gongoraetpaulval00henr_djvu.txt Henry Albert, GONGORA ET PAUL VALÉRY Deux incarnations de Don Quichotte, Le Flambeau Bruxelles, T. 1 Année 20, No.4 Avril, 1837. Henry Albert: nasquèt a Grand-Manil (Belgica) en 1910 e moriguèt a Nancy en 2002, fogèt doctor en filologia romana. 51 �Dins cant vei pels vergiers desplegar v.45-48 “Qu’anc l’entreseings fags ab benda De la jupa del rei d’armar Que·l baillet, no li puoc guizar” v. 61-62 “E reis que loger atenda De seignor, be·l deu affanar;” - Dins Bel m'es quan vei chamjar lo senhoratge son evocats d’elements superficials coma los vestits que son malgrat tot importants sul plan sociologic: son un present del nòble a un joglar (“vestirs vertz ni blau”, v. 35 de Cant vei pels vergiers desplegar). Son una pròva de la situacion sociala mas se un vièlh n’en pòrta tròp (v. 37), es benlèu per çò qu’es afrejolit o avar, e a dire un marrit cavalièr. Dins la societat medievala occitana cal èsser “larc”, generós, degalhaire, sustot dins lo mitan aristocratic. Cal pas estalviar los dons que devon èsser “estragatz” (v. 28), tanpauc la noiridura (v. 35-36). Al contrari, cal cremar los bens: lo cavalièr es “joves” “quant art l’archa el vaissel”. Aquel adjectiu “joves”, G. Gouiran l’explica dins sa tèsi.124 Es lo moment que dessepara l’adolescéncia de l’edat madur. Mas es tanben un mot que conten lo sens de qualitat morala. Representa las valors cavaleirosas mai presadas: larguesa, servici d’amor, que donan de prestigi al senhor o a la dòna. Aquela deu saupre causir son amador dins son mond e se donar a el sens emplegar d’artificis e sens mancar a las reglas d’una bona conducha. Tanpauc son necesaris los artificis per que se mantenga en bona forma, per èsser totjorn polida e agradiva: de pas aver recors a “faitel”. La conclusion de G. Gouiran ditz que “[…] l’idée de jeune âge demeure presente, liée à la notion de perfection.”125 Dins las òbras causidas de Bertran se destaca sonque un imatge concrèt e ortalièr dins lo vèrs 60 de Pois lo gens terminis: “Quan n'ac traich lo vert e-l madur”, per illustrar l’idèa que tot es estat raubat. - Se los òmes e las femnas son fòrça importants, lo bestiari a son ròtle, encara qu’es un pauc redusit. L’abiletat lingüistica apareis dins lo domèni de la metafòra que Guillem emplega amb l’ajuda del lexic del campestre de Amics Marques, enqera non a gaire: “Huc de gossa” (v. 28), “Vas vos no·n sap lo traich d’una batzola / per so amdoi legitz en un’escola” (v. 39/40). 124 125 Gouiran Gérard, Op. cit., P.cxv acxvii. Gouiran Gérard, Op. cit., P. cxvii. 52 �Per indicar sa jòia se servís d’una raineta (v. 30/31 Amics Marques): “anz es plus gais que raineta en fon que ses aiga non poiria star sana plus q’ieu d’amor un jorn de la setmana ». Dins Cansoneta, prepausa las ortigas per sonhar lo Marqués: “ops i auria ortiga” (v. 18) Lo “volpill” de Amics Marques (v. 43) es lo representant tradicional e natural de la rusa, l’engana, l’astúcia e de la traïson: es lo simbòl, lo totèm del Marqués. Lo caval, per Guillem, es un biais metaforic de parlar de virilitat e d’omenatge a las dònas, amb forfantariá: v. 23 a 25 de Joglars, no·t desconortz: “D’aqestz n’i a tals tres c’ab lor moillers ai jon, et abeurat cen vetz mon caval a lor fonˮ Per Bertran, lo caval es una aisina de combat. Es lo doble de l’òme, son alter ego. Los cavals son sovent evocats dins be·m platz lo gais temps de pascor. Semblan de far pas qu’un amb los cavalièrs: “Chavaliers e chavals armatz” (v. 10) e “en chaval armatzˮ (v. 23), “chaval” (v. 36), “chavals”’ (v. 45). Son d’instruments de guèrra, pas de lucha amorosa. Per evocar la jòia que li dona la guèrra Bertran emplega las repeticions, las enumeracions: per exemple de “platz” (7 còps), “mortz” (3 còps), “armatz” (3 còps), “chaps e bratzˮ (v. 39), “mortz e nafratz” (v. 36). Cal insistir sus la declinason de las formas per evocar l’agradança: “be·m platz”, “platz mi” (v. 6, 11, 13, 15), “ai gran alegratge” (v. 8), “et autressi·m platz” (v. 21); tanpauc l’emplec de la metafòra que sotalinha la prigondor del gausiment: “tan no m’a sabor / manjar ni beure ni dormir” (v. 41-42) fàcia a las orrors de la batalha. Lo ritme del plaser es tanben marcat per la represa, dins totas les coblas, del relatiu “quan” / “quant”: v. 3, 6, 9, 11, 13, 16, 22, 37, 43. Segon G. Gouiran, “l’expression qui revient tout au long de la chanson plaz mi quand, “je suis heureux quand” a pour effet d’abstraire le verbe qui suit la conjonction de temps du présent pour en faire une simple généralité.”126 126 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. 53 �Òm diriá que Bertran agacha lo combat e sos preparatius coma se se metiá en “metaposicion”, en observator de çò que va arribar e coma se se chalava, se regaudissiá per avanci dels eveniments futurs. Aquela sensacion es refortida per l’emplec del futur dins los vèrbes: “Veirem a l'intrar de l'estorˮ (v. 33) “E qant er en l'estor entratzˮ(v. 37) L’evocacion del moment es precedida per la descripcion e l’enumeracion de las aisinas de combat: “massas e brans, elms de color, / escutzˮ (v. 31-32) e de las accions violentas que permeton: “tranchar e desguarnir”. La presentacion del libre de J. E. Ruiz Doménech127 presenta aital aquel personaje curiós de l’Istòria e de la literatura: “A uno le gustaba la guerra como razón de la vida (Bertran de Born); […]”; (la guèrra li agradava per çò qu’èra sa rason de viure). La repeticion del moment: “l’entrar de l’estor” e “en l’estorn entratz”, indica que l’accion es pas començada o que l’autor l’imagina coma aimariá de la veire. Òm diriá que Bertran sòmia lo combat pendent los moments d’ivèrn quand la guèrra es impossibla e se projècta dins la futura realitat que deseja viure e veire. Lo vèrb “veire” es fòrça repetit: v. 6, 13, 16, 33, 47, 49 e mai se un autre vèrb que evòca lo sens de l’audicion es utilizat: “auch” (v. 43, 44, 46). Es sostengut per las alliteracions en “oˮ e “aˮ que suggerisson los bruches, lo çaganh e los movements, coma los sons de l’expression “ab valen vassalatge” (v. 25). Son en opausicion amb la debuta joiosa e leugièra: “fai fuolhas e florsˮ (v. 2). Es un contrast que sembla comic de cambiar los cants dels aucèls e las floretas per las tendas de campanha e los cavals. L’estil dirècte evòca los crits dels soldats coma dels assejats (v. 43: “a lorˮ; v. 4: “aidatz! Aidatzˮ); l’emplec de las cesuras dins los vèrses 31/32 e 49/50 (“massas e brans, elms de color, / escutz tranchar e desguarnir”, “e vei los mortz que pe·ls costatz / an los tronzos ab los cendatz”) destaca los mots que son essencials per l’autor. Lo quiasma del vèrs 40 sotalinha lo contrast entre lo mond vius e los mòrts: “mais val mortz que vius sobratz”. 127 Ruiz Doménech J.E., Personajes intempestivos de la Historia, Gredos, 2011. 54 �Podèm destriar qualques mejans poetics de Bertran transformats en armas de combat: l’enumeracion de las aisinas de combat: “massas e brans, elms de color, / escutzˮ (v. 3132), de las necessitats oblidadas a favor de la guèrra: “manjar ni beure ni dormir” (v. 42); la ditologia dels vèrses 7: “tendas e pavilhos” e 17: “barris rotz et esfondratzˮe 52: “chastels e vilas e ciutatz”. Cal pas oblidar las repeticions de “E”, “e”, “et” que ritman l’avançada de las enumeracions e los progrèsses dels combats: L’utilizacion de las coblas unissonantas dona un ritme perlongat. L’estructura del poèma Be·m platz lo gais temps de pascor es entrecopada coma per seguir, acompanhar lo ritme de la batalha: alternància de vèrses octosillabics e exasillabics. Sembla èsser la presentacion d’un païsatge pels auditors d’aquel sirventés, un pauc coma dins un filme de uèi. Benlèu se pòt devinar un movement d’anar e venir dins aquel tèxt que fa una presentacion generala, coma un plan d’ensems de la situacion amb la primièra estròfa, per passar, puèi, dins un plan sarrat, als òmes e a las accions que se succedisson, coma “fugir” (v. 12) e “venir” (v. 14), plaçats en fin de vèrs totes dos, abans de donar de detalhs precises sus las nafraduras (quatrena estròfa), per acabar amb la fin de la lucha. Bertran nos daissa amb la vision dels còrses nafrats per apostròfar subte los barons (“Baro”, v. 51) e indicar clarament a qual èra destinat aquel tèxt: “A n’Oc –e-No” (v. 55). Es la meteissa abiletat tecnica que Guillem dins Amics Marques, enqera non a gaire, al vèrs 48 (“que cinc anz a non donet colp ni pres”), per garçar lo còp de gràcia a la fin d’un poèma. Tot aquò: lexic, retorica, dona una sensacion de realitat de visualizacion dirècta. L’afirmacion de A. Jeanroy que Bertran es «un condottiere besogneux et sans scrupules, qui se trouvait être un poète de génie.»128 sembla plan justificada. La retorica, la bastison del tèxt fan que tot aquel poèma es un cant d’amor a l’accion de la guèrra. Permet tanben de remembrar lo ròtle de la guèrra pels princes, nòbles: “la guerre est la grande activité de l’aristocratie.”, “seule la fonction guerrière justifie leur existenceˮ129. Es un biais de provar que la guèrra es un mejan de trobar l’onor, la glòria: “Et atressi.m platz de seignor, Qand es primiers a l'envazir En caval, armatz, ses temor, C'aissi fai los sieus enardirˮ (v. 21-24) 128 Jeanroy Alfred, La poésie lyrique des troubadours, Privat, Toulouse, 1934. P. 199. http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/rbph_00350818_1935_num_14_4_1561_t1_1368_0000_2 129 Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. 55 �Per Martine Dauzier130, la societat d’aquel temps es una societat “où la guerre est d’abord une immense fête de la destruction, une danse dans le tournoiement des combats et des assauts.ˮ Las orrors, las violéncias e la mòrt son pas grèvas pel nòble que vòl pas demorar en patz tròp longtemps e se vòl respectar son estatut de cavalièr: “Chascus hom de paratge Non pens mas d'asclar caps e bratz, Car mais val mortz que vius sobratz.ˮ (v. 38-40) Aquel laus a l’art de guerrejar es benlèu lo cant del cicne d’un biais de se batre qu’es a mand de desaparèisser o de se modificar. Pòt èsser tanben lo sovenir del sèti de son castèl d’Autafòrt qu’inspira a Bertran un document que nos fa cabussar dins la lucha medievala. “La guerre selon le coeur de Bertran est celle qui laisse toute sa place à l’exploit personnel et où ne dominent pas les ruses tactiques ou les armes à longue portée”. Vaquí una conclusion de G. Gouiran que conven perfièchament al poèma.131 Malgrat l’abséncia de critica anticlericala dins las òbras estudiadas, òm se pòt demandar se Bertran èra religiós o pas. Dins son darrièr poèma lo mot “Dieus” es sovent dich (4 còps) e designat per una perifrasa: “Cel qu’es verais e fort” (v. 6) e “a cel en soi grazire” (v. 49). L’expression “Lo Seinhor” (v. 28) es a la cesura d’un vèrs eptasillabic per èsser mesa en relèu. Bertran sembla plen de regrèts, de pentiments: las questions indirèctas del vèrs 2 (“qu’eu son, ni de cal part venh”) e las interrogativas dirèctas dels vèrses 19 a 22 sus l’òme, la vida, l’astrada umana, lo sentiment de fragilitat fàcia a la grandor divina, lo crit: “Alas del cor!” (v. 30) serián una pròva de sa fe e de sa cresença o de sa coneissença de las questions religiosas132. Als vèrses 39 a 41, aprenèm que coneis la causa religiosa: “C'ab atretal entreseinh Nos a traiz uns traire, Saludan;ˮ Notam que lo refinament es una caracteristica de Bertran al contrari de Guillem que se servís dels renècs coma d’una aisina poetica: dins Eu non cuidava chantar: “Dampnedieuˮ (v.16) e “Dampnidieusˮ (v.28) de Un sirventes ai en cor a bastir. 130 Dauzier Martine, “Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. 131 Gouiran Gérard, «B. de Born miles in ultima voluntate sua: une conception chevaleresque de la guerre? », RLR, La guerre au Moyen Âge, PULM, Tome CXVI, 2012, N°2. P. 347 à 366. 132 Cf. Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985.P. xlii. 56 �Avèm vist que la longor dels vèrses facilita l’expression dels sentiments, de la idèas e que la plaça dels mots es pas anodina: per exemple, dins Joglars no·t desconortz, Anfós, es qualificat de “bon rei palazi” dins un vèrs après “Dieu” per refortir la lausenja ipocrita (v. 33-34). Lo vèrs 33 de Un sirventes ai en cor a bastir mescla la ditologia e las alliteracions coma per suggerir a l’auditor lo movement de Guillem que se vira cap al rei de Castelha e evòca sa traïson “momentanèa”: “Reis castellans, vas vos mi volv e·m vir”. La falsetat de l’autor es sotalinhada per la ditologia, encara, quand ditz: “mos cors es marritz e s’esmaia” (v. 13). Engulhar l’expression “a son dan” (v. 16) dins un vèrs es una menaça resconduda: “e non aura a son dan plus espert” amb la proximitat del mot “espert”. Dins lo tablèu del vocabulari avèm notat una tièra de noms de personas e de luòcs. Es curiós aquel metòde de crear aital una òbra poetica. M. Dauzier ditz, a prepaus de l’òbra de Bertran: “Il ouvre les sirventes sur la geste grâce en particulier à la poésie des toponymes et des noms illustres. Il multiplie plus qu’aucun autre ce style proprement épique, celui des listes évoquant des châtellenies, buttes fortifiées, villes franches, des alliés, des ennemis.”133 Aquel biais d’enumerar, de citar d’eveniments istorics mai o mens vertadièrs o bestòrts obesís a una volontat: la de transmetre una coneissença a tot lo mond, que siaguen soldats sul prat batalhièr o que siaguen dins las corts, e aital far òbra pedagogica per ensenhar cossí se deu portar un cavalièr, un nòble, un sobeiran. Bertran sap se servir de la tecnica, de sas coneissenças literárias e istoricas per fargar una òbra plena d’ardor e de passion. E. Hoepffner complèta lo portrach de l’òme, del nòble e de l’artista: “C’est en chevalier et en soldat que Bertran a vu la guerre […]. Mais il l’a vue encore en poète et en artisteˮ.134 Aquò es per Bertran. Mas tanben, coma per Guillem, l’art de la retorica obesís a un desir de cobrir d’un vernís de vertat e de realitat un deluvi d’insults e d’injúrias per melhor blaimar un enemic. 133 Dauzier Martine, « Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. 134 Hoepffner, Ernest, Les Troubadours, Armand Colin, Paris, 1955. P. 122. 57 �Aquel estudi, un pauc “forra-borra”, dels mejans literàris emplegats pels dos trobadors per sotalinhar, transmetre lors sentiments d’òdi o d’amistat, afortir lors biais de veire la vida, las luchas personalas o regionalas nos a permés de melhor los apreciar sul plan cultural e de los conéisser un pauc mai dins lor existéncia. Mas nos podèm demandar ont ne sèm, uèi, de Guillem de Berguedà e de Bertran de Bòrn en particular e de la literatura e de la coneissença dels Trobadors en general. V. Recepcion Charles Trenet, en 1964, cantava: «Longtemps, longtemps après que les poètes ont disparus, leurs chansons courent encore dans les rues». Los Trobadors e lors cançons an traversat los sègles e nos demòran lors poèmas, d’en primièr inspirats per la Fin’amors que coneguèt una evolucion. A la fin de l’edat d’aur, i aguèt lo desplaçament de l’amor cortés e pagan per la dòna cap a l’adoracion religiosa per la Vèrge. Lo sirventés, pus marcat politicament, es demorat malgrat tot dins las memòrias e a interessat los seguidors literaris. Coma o afirma A. Jeanroy135 dins l’article de La Revue des Deux Mondes: “La Poésie provençale au moyen âgeˮ: «le sirventés historique et politique est vraisemblablement celui [le genre] qui a été le moins épargné par le temps.» Es vertat qu’aqueles poèmas èran compausats sustot per de senhors que crentavan pas tròp de reaccions violentas del costat de los qu’èran atacats136. E lor tonalitat istorica es benlèu un pauc passada de la memòria dels legeires actuals. Per Guillem sa cruseltat refinada e sas insinuacions suls personatges de son temps nos interèsson belcòp mens uèi que los auditors de son epòca. Nos podèm demandar cossí se son conservats qualques documents e cossí son arribats duscas a nosautres. D’efièch, de Dante a Max Roqueta, dels poètas de La Pléiade a Léo Ferré e Alain Baschung, lo sovenir literari de la poesia dels Trobadors es variat e totjorn viu tot lo long dels uèch sègles de literatura occidentala.137 Benlèu Rutebeuf dins sas criticas contra lo clergat s’inspirèt de l’esperit del sirventés mas calguèt esperar los Romantics e lo sègle XIX per veire una reconeissença pus clara. 135 Jeanroy Alfred, «La Poésie provençale au moyen âge», La Revue des Deux Mondes, T. 155, septembre-octobre 1899. 136 Gouiran G., Le poète et le prince: le cas Bertran de Born, in Les Troubadours et l’Etat toulousain avant la Croisade. Actes du colloque de Toulouse (9 et 10 décembre 1988), «Annales de Littérature Occitane», CELO/William Blake and Co. Edit.1997. P. 217. 137 www.trobar-aquitaine.org L’art des troubadours. La musique. 58 �E uèi, de tèxtes critics e d’analisi, de collòquis literàris recents 138 (en 2010, 2012, 2013, per exemple), las pinturas e las interpretacions musicalas son una pròva qu’aquel interés es totjorn viu. Per parlar de la recepcion dels Trobadors cal evocar la question de la conservacion dels documents e de las melodias. Se lo trobador escriviá las paraulas de son poèma daissava sovent al joglar lo trabalh de composicion de la musica. Aviá la libertat de far a son agrat e s’inspirava de las cançons popularas de l’epòca. Es benlèu un pauc diferent per Guillem: M. de Riquer afirma que sonque doas de sas composicions imitan l’esquema d’autras poesias e que òm pòt supausar que la musica del Catalan èra plan seuna e personala.139 Se los tèxtes foguèron conservats amb l’ajuda dels monges copistas, la melodia es pus malaisida de trobar: per Bertran, G. Gouiran parla d’una sola pèça Rassa, tant creis qu’es acompanhada d’indicacions musicalas.140 Coma d’unes cantaires, poètas, escrivans… dins l’istòria e la literatura, Bertran e Guillem s’èran engatjats dins un combat. Lor vida se mudèt en legenda a partir de qualques eveniments marcants que lor Vida pintrèt. Es aital que Bertran es comparat a un conselhièr dels reis e mai se pas cap de libre d’istòria parla de son influéncia politica. L’escritura, al sègle XIII, de las Vidas e Razos son una primièira marca de l’interès qu’aquela literatura a esvelhat. Mas son de documents que son sovent anonims e que s’apevan suls quites poèmas per ne far la glòsa: an contribuit aital a transformar en roman çò que lors autors cresián èsser la realitat e a fargar una part de la legenda en particular per Bertran. Malgrat lo fach que ni lo tèxt ni tota la musica son pas estats notats, que l’oralitat èra la condicion primièra de la transmission, d’unas pèças nos son arribadas completas. M. Zink constata141: “L’oeuvre médiévale, quelle qu’elle soit, est toujours appelée à transiter par la voix, e fonde souvent sur les effets mêmes de la vocalité et n’existe qu’en «performancesˮ. Apond que «le texte médiéval se veut avant tout un aide-mémoire» e que los trobadors èran legits a la fin del sègle XIII e al sègle XIV gràcias a l’organizacion en cançonièr e que l’abséncia de notacion de las melodias es una pròva que los tèxtes èran escriches. 138 Cf. http://www.univmontp3.fr/occitan/index.php?option=com_content&task=view&id=50&Itemid=20&limit=1&limitst art=1 -Cf. «Modernités des Troubadours: réécritures et traductions» 21-23 novembre 2013, Ais de Provença. 139 Cf. Riquer M. de, Guillem de Berguedà, in Història de la literatura catalana, Ariel, vol. 1, 1964, p.8687. 140 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. cxciii. 141 Zink Michel, Littérature française du Moyen Âge, PUF, Paris, 1992. P.17 e 256. De veire tanben per l’escritura e los manescriches las paginas 22 a 25. 59 �Los poèmas restontiguèron en Itàlia, Alemanha e una explicacion als viatges dels poèmas se pòt trobar dins las peregrinacions dels trobadors de cada costat dels Pirinèus o cap a Itàlia mas tanben, benlèu, dins la Crosada. Sabèm que Guillem venguèt en çò de Bertran, que recebèt en çò sieu un trobador faidit Aimeric de Peguilhan. Giraut de Bornelh, Gaucelm Faidit... traversèron la montanha per anar en Espanha. Lo quite primièr trobador reconegut Guillem IX d'Aquitània anèt se batre en Espanha. Quand foguèt acabada la Crosada contra los Albigeses, los Catars emportèron dins los biaças e lor cap lor patrimòni lingüistic e literari vèrs de luòcs pus segurs e fisables coma Itàlia. 1. Lo títol de l’article de M. Dauzier142: “Bertran de Born, itinéraires européens”, es evocator del camin percorregut per las òbras. La lectura atentiva de son article provesís de donadas precisas sus l’itinerai dins lo temps e dins l’espaci dels poèmas de Bertran qu’es un dels trobadors qu’inspirèt lo mai los poètas tardius coma Dante que placèt l’òme dins “l’Infern” de sa Commedia., e tanben Eliot e Pound: es çò qu’afortisson Simon Gaunt e Sarah Kay.143 Lo sègle XIX foguèt important dins la renaissença de la coneissença dels Trobadors, dins lo domèni literari e musical, pels países d’Euròpa e d’endacòm mai. En Itàlia, per exemple, una opèra auriá degut èsser creada a Turin per un jove compositor Amilcare Ponchielli144 que aviá escrich la musica sus un libret de Filiberto Balegno. Walter Zudarič145 ditz que la causida del tèma èra interessanta mas que capitèt pas d’èsser representada l’opèra qu’èra un drama liric en tres partidas. Los Angleses tanben, en 1900, amb la pluma de Sir Maurice Hewlett 146, se servisson del nom de Bertran e de sa vida per lo transformar en un personatge ridicul. Lo tèxt es estat revirat en francés, per Gustave de La Ruwière en 1950: Le démon d’Anjou. Pels Catalans, lo trobador Victor Balaguer147 fa una plaça a son confraire del passat e lo considèra coma un menaire d’òmes. Los Alemands comencèron en 1818 a pensar a las originas de las poesias nacionalas. S’interessèron fòrça al Lemosin148: Uhland149, en 1831, càmbia en drama l’acarament 142 Dauzier Martine, “Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. 143 Gaunt Simon and Kay Sarah, The Troubadours: An Introduction, Cambridge University Press, 1999. P. 281. 144 Almicare Ponchielli (1834-1886), compositor italian, conegut en particular per son òbra la Gioconda 145 Zidarič Walter, L'univers dramatique d'Amilcare Ponchielli, L’Harmattan, Paris, 2010.P. 39. 146 M. Hewlett: 1861-1923. Poèta anglés. 147 Víctor Balaguer, nascut a Barcelona en 1824, moriguèt en 1901; foguèt un òme politic e un escrivan catalan, un dels grands de la Renaixença. Histoire politique et littéraire des Troubadours 148 Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. P. clxxxviii a cxc. 149 Ludwig Uhland, nascut en 1787, moriguèt en 1862. Es un poèta romantic alemand que s’ocupèt puslèu dels tèmas populars del’Edat Mejana. 60 �inventat per la razo; en 1841, H. Heine150 compausa una romança per contar lo poder de seduccion de Bertran, dins tres estròfas ont pas res enfectar l’istorian. Es aital que lo nom d’“Autafort” apareis dins un atlàs istoric a Leipiz en 1916. Felix Draeseke es un compositor e pedagòg alemand compausèt entre 1892 e 1894 l’opèra en tres actes “Bertran de Born” (WoO 22, òbra sens cap de títol) que será pas jamai jogat.151 Ernst von der Recke152, autor danés e filològ escriguèt un drama liric amb un títol original: Bertran de Born, en 1872. Bertran es pintrat segon los moments e las mòdas coma un personatge dotat d’una passion exclusiva que pòt èsser negativa (teatre italian), enauranta per l’autor danés Lunts o destrusenta en çò de Dräseke. Aquel personatge eroïc crida naut e fòrt son desir de libertat e d’independença. Benlèu que sa modernitat e la longor de sa “vida literària” es deguda a sas luchas contra aquel poder que volián instalar los reis e contra lo qual se batèt vigorosament, almens dins sos poèmas politics. “Bertran de Born retient l’attention comme individu libre plus que comme symbole de l’honneur ou de la chevalerie.”153 Mas la modernitat de Bertran es evidenta dins sa permanéncia literària e M. Dauzier ditz d’el qu’es a la debuta d’un estil e que a creat un modèl que mòstra l’actualitat: “Poète, ami des poètes come Folquet de Marseille, Guillem de Berguedan et Conon de Béthune, cet auteur de sirventes a créé un modèle poétique pour rendre compte de l’actualité.” 154 Los Saxons son pas los sols a èsser atirats pels trobadors. En França tanben los trobadors esvelhèron l’interès. Jean Bernard Marie Lafon, sonat Jean-Bernard Mary-Lafon (1810-1884), es un òme de letras francés, istorian e lingüista, autor dramatic, que se consagrèt a l’occitan e a sa literatura. Escriguèt un roman istoric: Bertrand de Born, en 1839, que foguèt représ en fulheton dins lo jornal Le Journal du Dimanche en 1865. Augustin Thierry n’en faguèt un eròi romantic e lo citèt dins Histoire de la conquête de l’Angleterre par les Normands, de 1825. 150 Christian Johann Heinrich Heine, nascut en 1997, moriguèt en 1856, a París. Es un dels grands escrivans alemands del sègle XIX e es considerat coma lo darrièr poèta romantic. Es conegut pel nom de Henry Heine. 151 Felix Draeseke (Felix August Bernhard Draeseke), 1835 – 1913. 152 Ernst von der Recke, 1848 – 1933. 153 Dauzier Martine, “Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. 154 Dauzier Martine, Op. cit. 61 �Se lo sègle XIX foguèt fertil en produccion d’òbras suls trobadors, lor influéncia se sentís encara al sègle XX. En 1923, pareguèt dins la revista “La Ville” de Petersborg, una tragèdia corta, Bertran de Born, que jamai foguèt mesa en scèna, escricha per Lev Natanovitch Lunts, jove autor rus.155 En 1936 Jean Valmy-Baysse156, un escrivan e jornalist francés, faguèt editar una comèdia eroïca en detz tablèus: Bertran de Born, que foguèt jogada davant la paret del teatre d’Orange. L’escrivan dels Estats-Units, Paul Auster, dins son roman Invisible, parla d’un misteriòs professor de francés Rudolf Born.157 De pèças de teatre, de grabaduras (G. Doré, en 1961), de pinturas coma la de Dalí, son lo testimoniatge de la permanéncia culturala de Bertran. Lo sovenir es viu encara dins l’òbra d’Aragon que lo cita dins Les yeux d’Elsa (1942) e Ezra Pound (1885 – 1972), critic, poèta e musician american, li consagrèt un poèma Sestina: Altaforte» dins los Cantos.158 La preséncia de Bertran dins la literatura e l’esperit modèrn e contemporanèu se pòt comparar amb lo sovenir que daissèt Guillem dins son país e dins d’autres países d’Euròpa. 2. Al sègle XVI, Jean de Nostredame (1507-1577) dins l’òbra Les Vies des plus célèbres et anciens poètes provençaux escriguèt: «Guilhen de Berguedan: estoit gentilhomme e Gascogne; a faict une chanson adressanta à l’arondelle et une chanson au roy de Barcellone».159 Mas aquel autor modifiquèt la grafia del nom de Guillem en “Guilhen de Bargemon” dins lo capítol XLVIII de las edicions seguentas. Se tòrna trobar, en 1609, dins las Considerazioni sopra le rime del Petrarca de Alessandro Tassoni ont es apelat “Guiglielmo di Berguedam”160; puèi en 1710, amb los escriches de Giovan Maria Crescimbeni: Giunta alle vite dei poeti provenzali. 155 Lev Natanovitch Lunts, 1901 – 1924; èra un escrivan rus e josèu, critic e reviraire que fasiá partida del grop literari “Los Fraires de Serapion”. Èra fòrça interessat per l’Occident que pensava portaire d’inspiracion per la cultura russa e afogat a la literatura e lengas romanas. 156 Jean Valmy-Baysse (1874-1962) 157 Auster Paul, Invisible, (traduit de l'américain par Christine Le Bœuf), éditions Actes Sud, coll. « lettres anglo-américaines », Arles, 2010, 293 p. Paul Auster es un escrivan american nascut en 1947; revirèt de poèmas franceses, abans d’escriure de romans compausèt de poesias e s’es lançat dins la realizacion de filmes. 158 Thuillat Jean-Pierre, Bertran de Born, Histoire et légende, Fanlac, Périgueux, 2009, p.213 a 249. -Pound Ezra, Les Cantos, sous la direction d'Yves di Manno. Traduits de l'américain par J. Darras, Y.di Manno, D. Roche, P. Mikriammos et F. Sauzey. Flammarion. 2002. Réedité en 2013. 159 Riquer M. de, Guillem de Berguedà, p. 261 e 263. 160 Riquer M. de, op. cit. p.264. 62 �En 1724, se pòdon legir qualques frasas sus Guillem escrichas per un canonge catalan de la catedral de Girona, Antonio Bastero y Lladó, dins son òbra La Crusca provenzale, publicada a Roma. En 1774, l’Histoire littéraire des troubadours, publicada a París presenta aital Guillem: “Voici encore un troubadour de Catalogne, distingué par une haute naissance. Mais la fougue de son caractère, la licence de ses moeurs et l’obscénité de ses pièces, l’ont extrémement dégradé.”161 En 1817 dins Le Parnasse occitanien de Rochegude pareis Cansoneta leu e plana, en companhiá de cançons de Bertran. Raynouard fa imprimir un debat de Guillem (e tanben de cançons de Bertran) e un capítol de Histoire littéraire de la France (trabalh començat en 1733 per los religioses benedictins de la Congregacion de Saint Maur) li es consagrat.162 Al sègle XIX, apareis la publicacion de sas poesias per Adelbert Keller: Lieder Guillems von Berguedan, en 1849. Aquel alemand publiquèt un librilhon de 61 paginas que foguèt remarcat pels filològs a causa de las dificultats d’interpretacion que presentavan las poesias. Aital o explica M. de Riquer, que estudièt fòrça plan la poesia de Guillem e de qual ditz que per sa vida coma per son òbra es en conexion amb los melhors autors occitans de son epòca coma Bertran de Born, Arnau Daniel, Peire Vidal e Aymeric de Peguilhan: “Ja el 1848, el provençalista alemany Adelbert Keller163 va publicar "un bell llibret romàntic de només 62 pàgines, que tot seguit suscità la curiositat dels filòlogs, atrets, entre altres raons, pels enigmes i dificultats d'interpretació que oferien les seves poesies.”164 En Espanha son sovenir demorèt: lo Marques de Santillana165 ne faguèt mencion. Amb l’òbra de Manuel Milá y Fontanals, De los trovadores en España,166 l’estudi de sa poesia venguèt mai cientific e, en 1865, un provençalista allemand, Karl Bartsch, publiquèt un trabalh sus Guillem en s’apevant suls dires de Milá. En 1878, en Madrid, foguèt publicada l’òbra de Victor Balaguer: Los Trovadores ont l’autor consagra un capítol a son compatriota e parla de la vida de Guillem coma d’una “continuada orgía de guerra, bandolerismo, crápula y desorden.”, après aver tuat Ramon Folc de Cardona167. 161 Riquer M. de, op. cit. p.266. Cf. Lacurne Sainte Pelaye J.-B. de, e Millot Claude, Histoire des troubadours, T.2, p.125-132. 162 Riquer M. de, op. cit. pp. 261 a 273. «Guillem de Berguedà en la historia literaria». 163 Heinrich Adelbert von Keller (1812 Pleidelsheim -1883Tübingen), filològ romantic alemand, especialista del periòde médieval. Lieder Guillems von Berguedan, Mitau e Leipzig, 1849. 164 https://wikiantologia.wikispaces.com/Can%C3%A7oneta+leu+e+plana 165 Íñigo López de Mendoza y de la Vega, marqués de Santillana (1398–1458) es un poèta espanhòl. Son òbra es plena de son admiracion per Dante e per l'umanisme de Petrarca e de Boccace. 166 Milá y Fontanals Manuel, De los trovadores en España, Jacinto Verdaguer, Barcelona, 1861. 167 Riquer M. de, op. cit. p.271. «une vie continuelle de guerre, désordres et banditisme.» V. Balaguer: nascut a Barcelona en 1824, mòrt en 1901; es un òme politic e un escrivan catalan, un dels autors màgers de la Renaixença catalana. Exiliat en França en 1866-1867, coneguèt F. Mistral. 63 �Lo sègle XX coneguèt mantuna publicacion sus aquel autor, entre los que se destacan mai es M. de Riquer. Podèm citar tanben Emil Levy, Giulio Bertoni, Miret y Sans, Luis Nicolau d’Olwer (en 1928), J. Massó Torrents en 1932; en 1933, Francesco A. Ugolini; Manuel de Montoliu publiquèt un assag en 1947, coma Jorge Rubió Balaguer en 1949, e un autre document en 1957. Dins un autre domèni, lo nom dels dos autors foguèt donat a de licèus: a Berga (Catalunha), i a un licèu I.E.S. Guillem de Berguedà 168 coma existís un licèu Bertran de Bòrn a Periguers. En Catalonha, a Berga, i a una carrièra G. de Berguedà. Lo trobador lemosin a sa carrièra tanben a Montpelhièr e a Tolosa sens oblidar son esculptura dins lo pargue Gamenson de Peiriguers. 169 L’estil e lo biais de satirizar de Bertran e Guillem evòcan los jornals satirics del sègle XX, mas tanben an inspirat benlèu las cançons de rap o de slam: las criticas politicas, socialas e / o personalas son la basa d’aqueles mejans de comunicacion e lo nom el grop tolosan “Fabulous Trobadors” es plan cargat de sens. Dins lo domèni musical, los poèmas èran escriches per èsser ausits e compreses pel public. L’art del trobar èra associat a l’art de cantar. I aviá, a la debuta, una diferéncia entre lo trobaire, compositor del tèxt e lo joglar qu’èra encargat de jogar la melodía, de cantar e far conéisser lo document. A l’ora d’ara, los que vòlon cantar los Trobadors se pausan mantuna question: cossí far? Cantar? Dire, recitar? Utilizar d’unes instruments? Se demandan qual es la fiabilitat, l’autenticitat de las sorgas manescrichas.170 Aquò fasiá un brave moment que «les troubadours roussillonnais» esperavan d’èsser cantats. Dins lo blòg cultureandorra.andorrablog.com/files/.../les-troubadoursroussillonnais.p... trobam tornamai l’article sul grop Saurimonda (Saurimonda Ensemble de Musique médiévale) que ditz: «Malheureusement nous n’avons toujours pas trouvé les mélodies;»171. 168 http://www.xtec.cat/centres/a8014668/ Cf.: www.ajberga.cat 169 Thuillat Jean-Pierre, Bertran de Born, Histoire et légende, Fanlac, Périgueux, 2009, p.250. 170 Zuchetto Gérard, Petite introduction au monde des troubadours XII ème – XIIIème siècles A l’aube de la litterature moderne… (Editions de Paris «terre des troubadours» e «le livre d’or des troubadours» 1996 et 1998). Cf.www.musicologie.org http://www.medieval.org/emfaq/cds/edp001.htm http://www.troubadours-ensemble.com 171 Cf.: http://www.art-troubadours.com/pages/PagesTrobArtProduction/saurimonda.html 64 �Uèi, Henri Gougaud canta los Trobadors e existisson de sitis que presentan las musicas medievalas coma www.cmm-paris.fr/ o http://musique-medievale.fr/. Las doas femnas: Marie-Ange Gacherieu, Béatrice Lalanne, compausan lo grop “Terra Maïre”: son una maire e sa filha unidas per l’ereditat mas tanben per las rasigas del Sud de França. Lor repertòri es los cants medievals e sagrats, en occitan. Comencèron de cantar en 1996.172 Rosina e Martina de Peira an editat, en 1983, en çò de Revolum un disc titolat “Trobadors” amb poèmas de Marcabrun, G. de Bornelh, J. Rudel, R. de Miraval, Ventadorn e Berenguièr de Panazòl. “Amb la doçor” es la debuta del vèrs de G. de Peitius, lo primièr grand trobador (Ab la douzor del temps novel) e servís de polit títol pel disc de Delphine Aguilera (de Nimes) e Christian Zagaria, paregut en çò de Delfaquí. I ausissèm B. de Ventadorn e G. de Peitius en 1995. “Fin amor” es sortit en 2007. La flamba de la poesía trobadorenca s’es pas atudada al sègle XXI. Per sortir del cadre un pauc estrech de Bertran e Guillem, podèm veire que la «trobadormania» es actuala. Un espectacle: “Puig-Reig, l’herència de Guillem de Berguedà als Templersˮ se debana a Puig-Reig173. Francesc Ribera, Titot 174 del grop desaparegut “Brams”175, cantèt amb “Mesclats” e “Ara Mateix” (ara desaparegut tanben) las òbras de Guillem. La vila de Berga ont se celebra un festival G. de Berguedà, organizèt a partir de 2005 las “Trobadories” que lo principal objectiu es convertir la vila en un punt de rescontre internacional de musica antica del Sud d’Euròpa 176 La novena edicion del festenal “Les Troubadours cantan l’art roman”177 en Lengadòc-Rosselhon se debanarà del 17 de mai al 12 d’octòbre de 2014. En septembre de 2009 pareguèt un disc del Clemencic Consort: Musique des Toubadours ont trobam Marcabru, la Comtessa de Die, Peire Vidal, Raimbaut de Vaqueiras178… 172 Terra Maïre - III Trobadories d'en Guillem de Berguedà - YouTube http://youtu.be/fq2lGBwKc0c Cf.: http://www.lemondedesreligions.fr/culture/terra-maire-des-demons-de-minuit-au-chant-sacreoccitan-20-12-2013-3549_112.php 173 Comuna del ròdol de Berguedà, ont Guillem possedissiá un castèl 174 http://youtu.be/N1DM2ZY-nlM 175 “Brams”, grop del Berguedà, separatist, nascut en1990 e desaparegut en 2005. Sos eiretièrs Mesclats e Aramateix fan partida del rock catalan. Aramateix a desaparegut dempuèi 2009. http://www20.gencat.cat/portal/site/culturacatalana/menuitem.be2bc4cc4c5aec88f94a9710b0c0e1a0/?vgn extoid=bb5bb080776d6210VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextchannel=bb5bb080776d6210VgnV CM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextfmt=detall2&contentid=fa3ec5bdf1378210VgnVCM1000008d0c1e0 aRCRD&newLang=fr_FR http://mesclat2012.blogspot.com.es/p/components.html 176 http://www.trobadories.org/principal.asp 177 Cf. http://festival-troubadoursartroman.fr/ 178 http://www.harmoniamundi.com/#/albums?view=playlists&id=1401 65 �G. Zuchetto acaba d’escriure, en 2013, un document en tres volums titolat Camins de trobar: trobar et troubadours, XIIe-XIIIe siècles, en çò de Tròba Vox179 (Montseret, Auda). Es «una presentacion bilenga e fòrça illustrada de l’art dei trobadors e de son influéncia sus la civilisacion occitana de l’Atge Mejan.»180 Los poètas occitans modèrnes coma R. Nelli, Max Roqueta, Robèrt Lafont, Bodon… an seguit la dralha trobadorenca: coma dins “La gacha a la cisterna” de Lafont, las Albas de Bodon…per exemple. M. Dauzier assolida aital la fòrça d’aquela poesia e sa sobrevivéncia malgrat lo pas del temps: “Bertrand de Born guerroie toujours à la face des princes au carrefour de l’Histoire, une histoire incertaine, et de la Poésie, une poésie plus reconnue qu’on ne l’aurait cru au nord de l’Europe.” “La poésie du trobar, [...] est la première poésie moderne en Europe après la chute de l’Empire romain.” 181 Aquela poesia es la memòria de la lenga e es ben per aquò que se pòt pas oblidar. La font es pas encara agotada que la prima torna totjorn après l’ivèrn e, coma ditz J. Bodon: “encara canta lo paure merlhaton”. 179 Tròba Vox es un labèl discografic independent consagrat a las producccions de “Troubadours Art Ensemble” (grop constituit a l’entorn de G. Zuchetto, cercaire, compositor e interprèt dels trobadors), mas tanben als cants e musica de creacion occitana dins lo Miègjorn ont se costejan musica e poesia tradicionalas e creativas. Distribucion Abeille Musique. http://trobavox.wix.com/editions 180 Cf. la revista trimestriala de l’I.E.O. Anem! Occitans! N° 147, p.22. 181 Dauzier Martine, “Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. 66 �Conclusion Dins aquela analisi benlèu un pauc rapida e pas brica cientifica, avèm ensajat de veire las relacions entre la poesia e l’istòria, l’art poetic e sa transmission. La bastison d’un poèma obesís a de règlas que Bertran e Guillem an respectadas e acaptadas. Benlèu que la colèra de cadun èra exprimida d’un biais teatral mas èra la condicion sine qua non per que lo messatge foguèsse comprés pel public qu’ausissiá los joglars e los vesiá representar los eveniments contats. La retorica s’es ligada a la gramatica e a la dialectica, coma dins lo trívium antic, per far conéisser a l’encòp l’Istòria e las istòrias que se passavan dins lo país de cada autor. L’art d’emplegar lo lexic, la versificacion, las rimas e los ritmes, facilitèt la compreneson e la recepcion de las preferéncias politicas e dels òdis de cadun. Se los personatges presents dins los poèmas e los eveniments istorics nos semblan, uèi, un pauc lonhdans e estrangièrs, pasmens demòra l’abiletat del contaire que nos comunica sos sentiments, son umor, son ironia e avèm lo plaser de los legir e de lo percebre, si que non de los partajar. Nos sèm demandat, en parodiant Rutebeuf, çò qu’èran devenguts nòstres amics, los Trobadors; cossí lors òbras avián traversat lo temps dempuèi l’Atge Mejan. Avèm vist que lor poesia èra encara a la mòda e, per çò que concernís Bertran de Bòrn e Guillem de Berguedà, lo genre particular del sirventés es pas passat d’usatge. Es mercé a l’alquimia de la teoria artistica e a l’umanitat contenguda dins los tèxtes extudiats que sèm encara pivelats pels Trobadors e pas sonque per la Fin’amors mas per tota la poesia de l’Edad Mejana qu’es pas pus considerada aquela epòca coma negra, ignoranta e supersticiosa. Es plan possible que Bertran e Guillem son estats los testimònis d’un periòd qu’èra a s’acabar, a se modificar e, gracias a eles, avèm un portrach fisèl, e mai siague un pauc aguerlhat, de segur es plasent, d’aquel moment viscut de l’interior. Aquel estudi es un pauc superficial: una molonada d’elements son pas estudiats o pas plan. Seriá bon d’aprigondir e d’un biais mai cientific l’estudi de la versificacion dins son ròtle d’ajuda a la concepcion; de precisar l’emplec de las figuras d’estil e, benlèu, de cercar las sorgas primièras dels dos trobadors estudiats. Conéisser cossí an bastit lor òbra, saupre que son encara uèi legits, cantats, explicats es un polit afar mas descobrir las rasigas prigondas ont posèron lors idèas, aquò, coma a dich Kipling, poiriá èsser una autra istòria… 67 �ANNEXES 1 Guillem de Berguedà: BEdT 210 01 4 8 12 16 20 24 28 32 Eu non cuidava chantar, car razon non avia, mas Arnautz del Vilar m’a mes er en la via; c’auzi l’autrier clamar de Mon Sogr’ab sa corona, q’el no·il det a l’ora nona del peis, e fes l’amagar. Baros, e cum o poc far, pois en l’alberc l’avia? Si n’agues a comprar ben tart l’en dera·l dia. E car me fetz plorar Ma Sogra, q’es bell’e bona, Dampnedieu prec qe·l cofona o·l lais ab mi encontrar. Mout es cobes de manjar e plens de gelosia, per que no·l deu amar midonz N’Estefania; faria lo menar en la cort de Barselona, que de Tortoz’a Narbona de tracion non a par. E pois ren no·m val reptar qe·il fassa de bausia, laissar m’o ai estar tro un jorn que l’aucia. Sogra, no·us deu pesar si ben gardatz sa persona, qe·l dia c’om lo repona poiretz cent tans meillurar. Sogra: Berga e Cardona e Mon Sogr’ab la corona m’an fayt de vos tant luynar. Testo: Riquer 1975 (91). – N° 91, p.524 Rialto 30.vii.2003. 68 �BEdT 210.012 Joglars, no·t desconortz Joglars, no·t desconortz e vai t’en d’espero – no i gartz agurs ni sortz – vas lo rei d’Arago, 5 qe·m traga de preiso; que ja, pois serai mortz, no·m tenra dan ni pro. 10 15 20 25 No·i gart colpas ni tortz en aquesta sazo; e qan serai estortz, si·m vol metr’ochaiso, non a vassal tant bo de Tortosa als portz no·il torn son oc e no. E no·n get Mon Marques, ni·N Guillem de Clarmon, ni·l Vescomt mal apres, ni·l qart, si ven d’amon, q’a totz dic ad un fron: «Reis, anc no fi qe·us pes, mas los maritz aon». D’aqestz n’i a tals tres c’ab lor moillers ai jon, et abeurat cen vetz mon caval a lor fon, e passatz a lor pon amdos mos palafres, q’am mais que Agremon. A·N Arnaut, mon cosi, et a·N Hugo d’Aveu, joglars, comta e di, et a·N Bascol Romeu, que pregon lo lur Dieu lo bon rei palaizi 35 qe·m trag’o qe·m maleu. Testo: Riquer 1975 (92). – N° 92, p.527 Rialto 30.vii.2003. 30 69 �Cansoneta leu e plana Cansoneta leu e plana, leugereta, ses ufana, farai, e de Mon Marques, del traichor de Mataplana, 5 q’es d’engan farsitz e ples. A, Marques, Marques, Marques, d’engan etz farsitz e ples. BEdT 210.008 10 15 20 25 30 35 Marques, ben aion las peiras a Melgur depres Someiras, on perdetz de las denz tres; no·i ten dan, que las primeiras i son e non paron ges. A, Marques, Marques, Marques, d’engan etz farsitz e ples. Del bratz no·us pretz una figa, que cabreilla par de biga e portatz lo mal estes; ops i auria ortiga qe·l nervi vos estendes. A, Marques, Marques, Marques, d’engan etz farsitz e ples. Marques, qui en vos se fia ni a amor ni paria; gardar se deu totas ves qon qe·z an: an de clar dia, de nuoitz ab vos non an ges. A, Marques, Marques, Marques, d’engan etz farsitz e ples. Marques, ben es fols qui·s vana c’ab vos tenga meliana meins de brajas de cortves; et anc fills de crestiana pejor costuma non mes. A, Marques, Marques, Marques, d’engan etz farsitz e ples. Testo: Riquer 1975 (93). – N° 93, p.529 Rialto 30.vii. 2003. 70 �BEdT 210.001 4 8 12 16 20 24 28 32 36 0 44 Amics Marques, enqera non a gaire Amics Marques, enqera non a gaire q’ieu fi de vos coinda cansson e bona, mas ancar n’ai en talan autr’a faire, puois mos cosseills m’o autrej’e m’o dona; q’a Sailforas viron miei enemic l’anta q’ieu·s fi e·l afan e·l destric, qu·el camp N’Albert laissetz l’elme per tasca: si fossetz calvs tuich vos virant la rasca. Q’ieu vos cuidei d’entrams los arssos traire, si·us empeissi ab ma lanssa gascona c’al encorbar, sitot vos etz gabaire, ditz qe·l vos vi·N Guillems de Savasona, q’en las bragas vos tengront per mendic li canorgue e li borges de Vic. Amics Marques, si mala gota·us nasca, si esser pot, meillors n’aiatz a Pasca. Ja del tornei no·us cal gabar ni feigner c’anc non valc tant Rotlans a Serragosa: et eu·s autrei que no m’en cal destreigner, que mort m’agratz si·l lanssa non fos mosa, que planamen mi detz tal colp su·l fron que rire·n fetz En Guillem de Clarmon: tuich vostr’amic crideron: Mataplana!, tro lor membret qe·l man aviatz vana. Amics Marques, si·l colp pocsetz enpeigner mort agratz cel qe·ls maritz escogossa, lo cortes drut qe·ls corns sap far enpeigner, e non tem glat ni crit ni huc de gossa, gerra ni fais, ni barrieira ni pon, anz es plus gais que raineta en fon, que ses aiga non poiria star sana plus q’ieu d’amor un jorn de la setmana. Marques, escriut port el fer de ma lansa c’om no-fesatz non pot aver guirensa; e pois vers es, podetz n’aver doptansa, c’anc plus traicher de vos non pres naisensa; neus Mos Sogres, que de Barsalones porta las claus d’engans e de no-fes, vas vos no·n sap lo traich d’una batzola: per so amdoi legitz en un’escola. Raimon de Paz, mon sirventes romansa a·N Nas-de-Corn, e non aias temenssa que plus volpill no·n a d’aqui en Fransa, ni plus coart, si eu ai conoissenssa; 71 �que cinc anz a non donet colp ni pres en l’escut d’aur en que la dompna es, ni en tornei non capusa ni dola, 48 anz ten per fol qui sas armas l’afolla. Testo: Riquer 1975 (94). – N° 94, p.532 Rialto 30.vii.2003. BEdT 210.021 Un sirventes ai en cor a bastir Un sirventes ai en cor a bastir que trametrai a·N Sanchon en Espaigna, c’ab mon seignor me cuich desavenir 4 car no m’acuoill en sa bona compaigna; e non per tort ni per colpa q’ieu aia, mas car el cre q’al arcivesque plaia; e puois li platz q’ieu m’en an a cubert, 8 a seguir m’er la via d’En Robert, 12 16 20 astivamen, q’ieu non puosc remanir ni aus estar en plan ni en montaigna, ni ai amic c’ab si m’aus retenir, coms ni vescoms ni comtors que re·m taigna; per que mos cors es marritz e s’esmaia. E pois lo reis cre de mi gen savaia, vau m’en als turcs, e no·ill er mais sofert, e non aura a son dan plus espert. E si non fos la bella cui desir, que chascun jorn conquier pretz e gazaigna e·ls bels semblans qe·m fai - qand la remir vejaire m’es ja mais jois no·m sofraigna - , cinc anz aura a la calenda maia que m’agra·l reis que ten Bordels e Blaia, malgrat d’aicels qe·m volont mal cubert, dels tres seignors e d’En Dalmaz de Biert. 24 28 32 36 que no·il reman el comtat de Sardaigna mieiller vassals; e cel qe·m fai partir de s’amistat Dampnidieus lo contraigna. E vos, dompna, reina pros e gaia, emperairitz, non cuietz q’ieu m’estraia de vos amar, anz dic en descobert que vostr’om sui en plan et en desert. Reis castellans, vas vos mi volv e·m vir, car so dauratz c’autra poestatz stagna, e pot vos hom per lo meillor chausir q’es dal Peiron tro sus en Alamaigna; car lai etz pros on autre reis s’esmaia e valetz mais on hom plus vos assaia, c’a tot lo mon tenetz donar ubert, 72 �40 e qui mais val, mais de bes l’en revert. A Mon Tristan, que ben a e mieils aia, tramet mon chan, e si·l guizerdon pert, seguit aurai lo trayn del lazert. 44 Ha, Castelbon!, Deus vos don re qe·us plaia, e membre vos dels quatre filz N’Albert, q’om non es pros qui ses colps tera pert. Testo: Riquer 1975 (96). – N° 96, p.538 Rialto 30.vii.2003. 73 �Bertran de Bòrn BEdT 080.032 pois lo gens terminis floritz (182) Pois lo gens terminis floritz S'espandis jauzions e gais, M'es vengut en cor que m'eslais De far un novel sirventes, On sapchon li Aragones C’ab mal agur D'aisso sion li tuich segur, Sai venc lo reis, don es aunitz, Esser soudadiers logaditz. Sos bas paratges sobreissitz Sai que fenira coma lais E tornara lai don se trais, A Melhau e en Carlades. Quan qecs n'aura son dreit conques, An s’en vas Sur ! Greu er que en mar no-l debur L'aura, car tant es pauc arditz, Flacs e vans e sojornaditz. Proenssa pert, dont es eissitz, Que son frair Sanson prezon mais; Qu'el non a soing mas que s'engrais E beva per Rossillones, On fo deseretatz Jaufres, Qu’a Vilamur, En Tolsa-l tenon per prejur Tuich cill ab cui s’era plevitz, Car los a per paor giquitz. Lo reis cui es Castrasoritz E ten de Toleta-l palais Laus que mostre de sos eslais Sai al fill del Barsalones, Car per dreit sos malvatz hom es. Del rei Tafur Pretz mais sa cort e son atur, Non fatz cella don fui trahitz Lo jorn q'el fon per mi servitz. 182 Las indicacions dels tèxtes se tròban dins la tèsi de G. Gouiran en primièr e dins l’òbra de M. de Riquer en segond: N° 28, P.451 / N° 133, p.709 ; N°24, p.475 / 134, p.716 ; N° 38, p. 751 / N° 139, p737 ; N°7 p.723 / N° 140, p. 740 ; N°43, p. 801 / 143, p.748. 74 �Lo bons reis Garsia Ramitz Cobrera, qan vida-il sofrais, Aragon, qe-l monges l'estrais; Cobrara ab sos Alaves, Sol s’i atur. Aitant cum aurs val mais d'azur, Val meais e tant es plus complitz Sos pretz que del rei apostitz. Per cella de cui es maritz, Per la bona reïna-m lais, E des qe-m dis so don m'apais. Berengier de Besaudunes Li retraissera, si-l plagues; Mas tot rencur Sos malvatz faitz que son tafur, Car per el fo mortz e trahitz, Don es sos linhatges aunitz. Molt trahi laich l'emperairitz Com fals reis perjurs e savais, Qan pres a quintals et a fais L'aver que Manuels trames E la rauba e tot l'arnes; Pois ab cor dur, Quan n'ac traich lo vert e-l madur, El n'enviet per mar marritz La dompna e-ls Grecs q’el ac trahitz BEdT 080.035 cant vei pels vergiers desplegar Cant vei pels vergiers desplegar Los cendatz grocs, indis e blaus M’adousa la vos dels cavaus E·l sonet que fan li juglar Que viulen de trap en tenda, Trombes e corn e graile clar. Adoncs voill un sirventes far Tal que·l coms Richartz l’entenda. Ab lo rei mi voill acordar D’Aragon e tornar en paus. Mas trop fon descauzitz e braus Qant venc sai sus per osteiar; Per qu’es dregs qu’eu lo·l reprenda. Ieu o dic per lui castiar; E peza·m si·l vei folleiar E voill que de mi aprenda. 75 �Ab mi·l volon tut encuzar, C’us me comdet de sos vassaus Que de Castellot ac mal laus, Quant ne fes N’Espangnol gitar. E no·m par que si defenda Ves el, si el n’auza proar; E quant intret per covidar, Conquerri lai pauc de renda. Oi mais no li puosc ren celar, Anz li serai amics coraus: Gastons cui es Bearns e Paus Mi trames sai novas comdar Que de sos pres pres esmenda Del rei, que·ls i degra liurar, E volc en mais l’aver portar Que hom totz sos pres li renda. Que so m’an dig de lui joglar Q’en perdon an fags totz lur laus. S’anc lur det vestirs vertz ni blaus Ni lur fes nuill denier donar, Lag l’es c’om l’en sobreprenda Que d’un sol s’en saup ben pagar, D’Artuzet, don fai a blasmar, Qu’en mes als Juzieus en venda. Peire Joglar saup mal pagar, Que·l prestet deniers e cavaus, Que la vella que Fons-Ebraus Atent lo fes tot pesseiar; Qu’anc l’entreseings fags ab benda De la jupa del rei d’armar Que·l baillet, no li puoc guizar C’om ab coutels tot no·l fenda. Peire Roïs saup divinar, Al prim que·l vi joves reiaus, Que no seria arditz ni maus; E conoc lo al badaillar: Reis que badaill ni s’estenda Qant aug de batailla parlar Sembla o fassa per vaneiar Ni en armas no entenda. Eu lo·il perdo si·m fe mal far A Catalans ni a Laraus; Puois lo seingner cui es Pitaus Lo·i mandet, non auset als far. E reis que loger atenda 76 �De seignor, be·l deu affanar; Et el venc sai per gazaignar Mais qe per autra fazenda. Voill sapcha·l reis e aprenda De son grat e fassa cantar Mon sirventes al rei Navar E per Castella l’estenda. BEdT 080.007 belh m’es quan vey camjar lo senhoratge Bel m'es quan vei chamjar lo senhoratge E·lh velh laisson a·ls joves lor maisos, E chascus pot laissar en son linhatge Aitans enfans que l'us poscha esser pros: Adoncs m'es vis que·l segles renovel Melhz que per flor ni per chanter d'ausel; E qui domna ni senhor pot chamjar Velh per jove, be deu renovelar. Per velha tenc domna, puis c'a pel laya, E es velha quan chavalier non a; Velha la tenc, si de dos drutz s'apaya, E es velha si avols om lo·lh fa; Velha la tenc s'ama dinz son chastel, E es velha quan l'a ops de faitel; Velha la tenc, pois l'enojan joglar E es velha quan trop volha parlar. Joves es domna que sap onrar paratge, E es joves per bos faitz, quan los fa; Joves se te quant a adreit coratge E ves bon pretz avol mestier non a; Joves se te quan garda son corps bel, E es joves domna quan bes chapdel; Joves se te quan noi chal devinar Qu'ab bel joven se gart de mal estar. Joves es om que to seu be engatge, E es joves quant es be sofraitos, Joves se te quan pro·l coston ostatge, E joves es quan fa estragatz dos; Joves se te quant art l'archa el vaissel E fai estorn e vouta e sembel; Joves se te quan li platz domnejar, E es joves quan be l'aman joglar. 77 �Velhz es rics om quan re no met en gatge E li sobra blatz e vis e bacos; Per velh to tenc quan liura ous e formatge A jorn charnel si e sos companhos; Per velh, quan vest chapa sobre mantel, E velh, si a chaval qu'om seu apel; Velhz es quan vol un jorn en patz estar, E velhz, si pot gandir sens baratar. E Mon sirventes porta, velh e novel, Arnautz joglars, a Richart, que·l chapdel, E ja tesaur velh no volha amassar, Qu'ab tesaur jove pot pretz gazanhar. BEdT 080.008 be·m platz lo gais temps de pascor Be.m plai lo gais temps de pascor, Que fai foillas e flors venir! E plaz me qand auch la baudor Dels auzels que fant retentir Lor chan per lo boscatge! E plaz me qand vei per los pratz Tendas e pavaillons fermatz; Et ai gran alegratge Qand vei per campaignas rengatz Cavalliers e cavals armatz. E plaz mi qan li corredor Fant las gens e l'aver fugir; E plaz me qan vei apres lor Granren d'armatz corren venir ; E platz m'e mon coratge Qan vei fortz chastels assetgatz E.ls barris rotz et esfondratz, E vei l'ost el ribatge Q'es tot entorn claus de fossatz, Ab lissas de fortz pals serratz. Et atressi.m platz de seignor, Qand es primiers a l'envazir En caval, armatz, ses temor, C'aissi fai los sieus enardir Ab valen vassalatge. E pois qe l'estorns es mesclatz, Chascus deu esser acesmatz 78 �E segre.l d'agradatge, Que nuills hom non es ren prezatz Troq'a mains colps pres e donatz. Massas e brans, elms de color, Escutz trancar e desgarnir Veirem a l'intrar de l'estor, E maint vassal essems ferir, Don anaran aratge Cavaill dels mortz e dels nafratz. E qand er en l'estor intratz, Chascus hom de paratge Non pens mas d'asclar caps e bratz, Car mais val mortz que vius sobratz. E.us dic que tant no m'a sabor Manjar ni beure ni dormir Coma qand auch cridar : « a lor !» D'ambas las partz, et auch bruïr Cavals voitz per l'ombratge, Et auch cridar : « aidatz ! aidatz ! » E vei cazer per los fossatz Paucs e grans per l'erbatge, E vei los mortz que pels costatz Ant los tronchos ab los cendatz. Pros comtessa, per la meillor C'anc se mires ni mais se mir Vos ten hom, e per la genssor Dompna del mon, segon q'auch dir. Biatritz d'aut lignatge, 183 Bona dona en ditz et en fatz, Fonz lai on sortz tota beutatz, Bella ses maestratge, Vostre rics pretz es tant poiatz Qe sobre totz es enanssatz. E1 Baron, metetz en gatge Castels e vilas e ciutatz Enans q'usqecs no.us gerreiatz. E2 Papiols, d'agradatge Ad Oc e No t'en vai viatz! Dire qe trop estau en patz. 183 «Il me semble d’autre part impossible de tirer des conclusions sur l’absence de la comtesse Béatrice dans les autres chansons de Bertran. […] Au demeurant, nous ignorons totalement quelle est cette comtesse Béatrice.» Voir Gouiran G., L’amour et la guerre, op. cit. p .724. 79 �[Amor vol drut cavalcador, Bon d'armas e larc de servir, Gen parlan e gran donador Tal que sapcha benfar e dir Fors e dinz son estatje Segon lo poder que lli er daç. E sia d'avinent solatz, Cortes e d'agradatge. E domna c'ab aital drut jaç Es monda de toç sos peçaç.]184 Donzella d’aut linhage Tal en cui es tota beutatz Am fort, e cui per leis amatz; E dona.m tal corage Qe ja no pens esser sobratz Per un dels plus outracujatz. (185) BEdT 009.019 Can mi perpens ni m’arbire Can mi perpens ni m'arbire Qu'eu son, ni de cal part venh, Meravil me mot e·m seinh Con Dieus volc esser soffrire Tan lonjamenz dels mieus torz. Mas Cel qu'es verais e fort, Pos li plaz c'a lui me vire, Deinh asi·l peccat ausire Com mos mals talanz es morz. Be·s vol de tot be devire Qui contra Dieu pren nuil geinh, Que Dieus non vol c'om l'enseinh. Cuidavam passar ab rire Per nostres nescis deporz. Fraire, per pauc loncs acorz No nos fes trop tart assire! Tantost deu hom far con dire Lo ben, c'ades vai hom morz. Que es hom, quant m'o cossire Ni que val? En ren no·m teinh. E doncs rics per que si feinh? Es rics? Anz n'es trop a dire, Aitan es freols l'eforz 184 «Cette strophe, que les manuscrits V et a insèrent dans notre sirventés, figure comme cobla esparsa dans les manuscrits G (130), N (86 v° -87) et Q (108 v)»: voir Gouiran, G. L’amour et la guerre, p.740. 185 «On trouve dans MPe une strophe de six vers qui représente sans doute deux tornadas de trois vers chacune.» Voir Gouiran, op. cit. p.742. 80 �Lo jorn c'om pass a los porz On van tut, ses contradire. Cals que·s fassa gais ni·s mire, A toz es comunals morz. Lo Seinhor, qui es complire De toz jois, prec c'ab nos reinh. Alas del cor! Co m'estreinh, Cant mi membron li sospire Deslials e fals conort. Mas ar si camja ma sorz En ben, per que no·m n'aire. Tals n'er ben leu escarnire, Qu'eu soi vius et el n'er morz. Pos Dieus volc sofrir martire, Ja nos no n'aiam desdeinh, C'ab atretal entreseinh Nos a traiz uns traire, Saludan; don desconorz No m'es, c'al deabl'estorz Soi ab tan, cui foi servire; Non a poder plus que·m tire, Per que no·m fa paor morz. E1 Folquets, si ses contradire Crezes so que·us auçi dire, No m'agra fag paor morz. E2 Mas a cel en soi grazire Qui, per nostra mort ausire, Deinhet esser en crotz morz. 81 �Annèxes 2 1. Autres poèmas 1.BEdT 242 051 Cançon de G. de Bornelh 186 No posc sofrir c'a la dolor De la den la lenga no vir E.l cor ab la novela flor, Lancan vei los ramels florir E.lh chan son pel boschatge Dels auzeletz enamoratz, E si tot m'estauc apensatz Ni pres per malauratge, Can vei chans e vergers e pratz, Eu renovel e m'assolatz. Qu'eu no m'esfortz d'altre labor Mas de chantar e d'esjauzir! C'una noch somnav'en pascor Tal somnhe que.m fetz esbaudir D'un esparver ramatge Que m'era sus el ponh pauzatz E si.m semblav'adomesgatz, Anc no vi tan salvatge, Mas pois fo maners e privatz E de bos getz apreizonatz. Lo somnhe comtei mo senhor, C'a son amic lo deu om dir, E narret lo.m tot en amor E dis me que no.m pot falhir Que d'oltra mo paratge No m'aia tal ami'en patz, Can m'en serai pro trebalhatz, C'anc om de mo linhatge Ni d'oltra ma valor assatz Non amet tal ni.n fon amatz. 186 Guiraut de Bornelh (1138-1215) nascut dins una familha modèsta; estudièt dins una abadiá lemosina e apartenguèt a la cort d’Anfós II d’Aragon. Dante lo considerèt coma lo segond melhor trobador. 82 �Era n'ai vergonh'e paor E.m n'esvelh e.n planh e.n sospir E.l somnhe tenh a gran folor E no cut posch'endevenir! Pero d'un fat coratge No pot partir us rics pensatz Orgolhos e desmezuratz C'apres nostre passatge Sai que.l somnhes sera vertatz Aissi drech com me fo narratz. E pois auziretz chantador E chansos anar e venir Qu'era, can re no sai m'assor, Me volh un pauc plus enardir D'enviar mo messatge Que.ns porte nostras amistatz. Que sai n'es facha la meitatz, Mas de leis no n'ai gatge E ja no cut si'achabatz Nuls afars, tro qu'es comensatz. Qu'eu ai vist acomensar tor D'una sola peir'al bastir E cada pauc levar alsor Tan josca c'om la poc garnir. Per qu'eu tenh vassalatge D'aitan, si m'o aconselhatz, E.l vers, pos er ben assonatz, Trametrai el viatge, Si trop qui lai lo.m guit viatz Ab que.s deport e.s do solatz. E s'eu ja vas emperador Ni vas rei vauc, si.m vol grazir Tot aissi com al seu trachor Que no.l sap ni no.l pot gandir Ni mantener, ostatge Me lonh en us estranhs renhatz Cais si serai justiziatz E fis de gran damnatge, Si.l seus gens cors blancs e prezatz M'es estranhs ni m'estai iratz. 83 �E vos entendetz e veiatz Que sabetz mo lengatge, S'anc fis motz cobertz ni serratz, S'era no.ls fatz ben esclairatz. E sui m'en per so esforsatz Qu'entendatz cals chansos eu fatz. ( 187) 2. BEdT 080 039 Sirventés de B. de Bòrn Seigner en coms, a blasmar Vos fai senes faillia Car no.i ausetz anar Pois ella o volia, A la dompna parlar. Et al for de Cataloigna, Al vostr'ops eu n'ai vergoigna Car la.i fesetz fadiar. E fis drutz no.is deu tardar Si messatge.l venia, Mas que pens de l'anar E qe.is met'en la via, Com non sap son affar De sidonz, ni sa besoigna! Ben leu a talan que loigna Per que no.is deu aturar. E qan vitz vostre joglar Que devas lieis venia, Ja no.us degratz restar, Qi.us dones Normandia S'acsetz bon cor d'anar Antre Beira e Dordoigna De regart no.us daratz soigna, Ni ja no.us degra membrar. Mas ara podetz proar S'es vers so q' eu dizia, Que non fai ad amar Rics hom per drudaria. Tant ant a cossirar 187 http://youtu.be/ws3oSIVnQCw; http://www.trobar.org/troubadours/giraut_de_bornelh/poem40.php; http://www.cardenal.org/musique.htm « La musique dans l’oeuvre de Pierre Cardinal » 84 �Per qe.l jois d'amor los loigna. Q'ieu non vuoil aver Bergoigna Sens temer e sens celar. Q'ieu non vuoill ges esser bar Ni de gran manentia, Per qe-m pogues reptar Nuills hom de vilania. Mais am rir'e gabar Ab midonz, que m'en somoigna, Q'eu no volria Gascoigna Ni Bretaigna capdellar. Mon chant vir vas n'Azemar, Qui s'onor en sabria, Cui nostre seigner car. Sa pauca Lombardia Tant gen sap dompneiar, Qe no.is camja ni s' enbroigna Per menassas! anz ressoigna, Limotge-l fai reserar. Si.l coms Jaufres no s'esloigna Peitau aura e Gascoigna, Si tot no.is sap dompneiar 3. Sirventés de B. de Bòrn BEdT 080, 034188 Quan la novela flors par el verjan, On son vermelh, vert e blanc li brondel, Per la doussor qu'eu sent al torn de l'an, Chant autresi com fan li autre ausel; Quar per ausel me tenc en mantas res Quar aus voler tot lo melhz qu'el mon es; Voler l'aus eu, e aver cor volon, Mas no·lh aus dir mon cor, anz lo·lh rescon. Eu no sui drutz ni d'amor no·m fenh tan Qu'el mon domna n'enrazon ni n'apel Ni no domnei, e sin val autretan, Que lausengier fals, enojos, fradel, Desensenhat, vila e mal apres An de mi dit, tan ne son entremes, Que fan cuidar que la genser del mon Mi tenha gai, jauzen e desiron. 188 Cf . G. Gouiran, Op. cit. T. 1 p. 407 (De 1183 / 1186). http://colecizj.easyvserver.com/povb4015.htm 85 �Om sens domna no pot far d'amor chan, Mas sirventes farai fresc e novel. Pois chastiar cuidon en guerrejan Nostre baro lo senhor de Bordel E per forsa tornar franc e cortes, Mal estara s'anear vilas non es, Tant que chascus aia gaug si·lh respon E nols enoi si bels pela nils ton. Anta aura s'aissi pert son afan En Lemozi, on a trait tan quairel E tanta tor, tan mur e tant anvan Fait e desfait, e fondut tan chastel, E tant aver tolt e donat e mes, E tan colp dat e receubut e pres, E tanta fam, tanta set e tan son Corn el a trait d'Agen tro a Nontron. Rassa, per vos remanen sai claman En Lemozi, dessai ves Monmaurel: Per vostre pro avetz fait de lor dan. Som dis n'Aimars e.l senher de Martel E'n Talhafers e'n Folcaus e'n Jaufres. E tuit aicil qu'ab vos s'eron empres: Non an la patz ges per vos en que son, Anz fan lor grat lai al comte Raimon. Una re sapchan Breto e Norman E Angevi, Peitavi e Mancel, Que d'Altasvaus entro a Monferran E de Rosiers entro a Mirabel Noi aura un no veja son arnes; E pois lo coms o vol e sos dreitz es, Deman ades la terra saint Aimon Tro que·lh pausen la cresma sobrel fron. Sirventes, vai a'n Raimon Gauceran Lai a Pinos; en ma razon l'espel, Quar tant aut son sei dit e sei deman De leis que te Cabrera e Seu d'Urgel. A mon fraire en ren gratz e merces De Bergadan, del fin joi que·m trames, Que tot mon cor m'en tornet jauzion, Quan nos partim amdoi al chap del pon. E1 Gauceran Durtz e son fraire en Raimon Am autretan com s'eran mei segon. 86 �E2 Si com l'ausel son desotz l'aurion, Son las autras sotz la gensor del mon. 4. Sirventés de B. de Bòrn, 080, 036 Rassa, mes si son primier En la fin que ant parlada Li seignor e·il mainadier E·il baron de l'encontrada. E s'il fant vas vos estrada Et eu cal mal vos en mier, Que terra non ai cobrada? Chascus mi laissa derrier Qan m'ant mes en la mesclada Li gentil e li lainier. Pois q'ant ma terra adermada Et arsa et abrasada Dizont cill de Colombier Q'en prenda dreich, si m'agrada. Nos em trenta tal gerrier: Chascus ha capa traucada, Tuich seignor e parsonier Per cor de gerra mesclada, C'anc no·n cobrem dinairada; Anz qand a als colps mestier, Ant lor coreilla prestada. Oi mais seran ric portier, Que tenrant porta serrada; E sabran arbalestier Q'es la patz en l'encontrada, C'om non lor dara soudada. Doncs auran chan e lebrier Del comte s'amor privada. Austor e falcon gruier, Corn e tabors encuirada, Li braquet e·il liamier, Arc ab sajeta barbada, Gannacha larga folrada, Et osas de Salavier Serant mais de lor mainada. Sercat ai de Monpeslier Tro lai part la mar salada, Que non trob baron entier C'aia proeza acabada, 87 �Q'el mieichluec non sia oscada O fraicha da l'un cartier, Ni mais us m'en agrada. Bella dompna, a Dieu vos qier, Que tant vos ai desirada Que mort m'ant li desirier, Avinens dompna prezada. Na Tenpre, ·l gensser m'agrada, Qe m'a per son messatgier Del mon la razon celada. Bêla domna, adieu vos quier, Que tan vos ai desirada Que mort m'an li desirier, 45 Âvinens domna prezada. Na Tempres genser m'agrada Que m'a per son messagier Del mon la razo celada. Papiols, te dreit semtier, 5o No temas ven ni gelada: Dijas mi a mon Rainier' Que sa proeza m'agrada. 5. BEdT 210 017 Sirventés de G. de Berguedan 189 Reis, s'anc nuill temps foz francs ni larcs donaire ni encobitz per las autrui moillers, penedenssatz vos en cum hom pechaire, queras lor etz enemics e gerriers; e parec ben organ al primier cors que vos vim far a las primieiras flors, per que dompna, soimais vos a bon cor, de vostra'ver vol creiser son tresor. II Reis, si fos vius lo pros coms, vostre paire, non feira pas, per mil marcs de deniers, la Marquesa far fondejar ni traire aissi cum faitz vos e vostres archiers. Na Sibiuda trai per un dels auctors, cui vos ametz et ill vos fetz amors, que, si non met En Raimons de Timor, plus durs lera que frusca q'eis] del tor. 189 http://www.rialto.unina.it/BdT.htm 88 �III E puosc vos dir planamem mon vejaire, reis deschausitz, ben a dos ans entiers, e pot vos hom ben mostrar e retraire la comtessa q'es dompna de Beders, a cui tolguetz, qan vos det sas amors. doas ciutatz e cent chastels ab tors: de tot en tot era de perdre dor tro.l de Saissac i mes autre demor. IV Reis castellans, qetz en luoc d'emperaire: aissi cum etz rics de totz bos mestiers, mandatz viatz per tot vostre repaire vostras grans ostz a flocs et a milliers; e faitz nos sai un avinen socors, per que totz temps naiatz pretz e lauzors; q'a Lerida vej'om dinz e defor los fums de lost, e nos de Montesor. V Coms de Tolsan, parton se las amors s'a Marquesa non faitz calque socors, que val trop mais non fetz Elionor: eras parra si l'amatz de bon cor 6. Chansons de Conon de Béthune 1. AHI ! AMORS, COM DURE DEPARTIE. Ahi ! Amors, com dure departie Me convenra faire de la millor Ki onques fust amee ne servie ! Dieus me ramaint a li par sa douçour, Si voirement con j'en part a dolor ! Las ! k'ai je dit ? Ja ne m'en part je mie ! Se li cors va servir Nostre Signor, Mes cuers remaint del tot en sa baillie. Por li m'en vois sospirant en Surie, Car je ne doi faillir mon Creator. Ki li faura a cest besoig d'aïe, Saiciés ke il li faura a grignor ; Et saicent bien li grant et li menor Ke la doit on faire chevallerie Ou on conquiert Paradis et honor Et pris et los et l'amor de s'amie. Dieus est assis en son saint iretaige ; Ore i parra con cil le secorront Cui il jeta de la prison ombraje, Quant il fu mis ens la crois ke Turc ont. 89 �Honi soient tot chil ki remanront, S'il n'ont poverte ou viellece ou malaige ! Et cil ki sain et jone et riche sont Ne poevent pas demorer sans hontaige. Tot li clergié et li home d'eaige Qui ens ausmogne et ens biens fais manront Partiront tot a cest pelerinaige, Et les dames ki chastement vivront Et loiauté feront ceaus ki iront ; Et s'eles font par mal consel folaige, A lasques gens mauvaises le feront, Car tot li boin iront en cest voiaige. Ki chi ne velt avoir vie anuieuse Si voist por Dieu morir liés et joieus, Car cele mors est douce et savereuse Dont on conquiert le resne presïeus, Ne ja de mort n'en i morra uns sels, Ains naistront tot en vie glorïeuse ; Et saiciés bien, ki ne fust amereus, Mout fust la voie et boine et deliteuse. Dieus ! tant avons esté preus par huiseuse, Or i parra ki a certes iert preus ; S'irons vengier la honte dolereuse Dont chascuns doit estre iriés et honteus ; Car a no tans est perdus li sains lieus Ou Dieus soffri por nos mort angoisseuse. S'or i laissons nos anemis morteus, A tos jors mais iert no vie honteuse. 2 Bien me deüsse targier Bien me deüsse targier De chançon faire et de mos et de chans, Quant me convient eslongier De la millor de totes les vaillans, Si em puis bien faire voire vantance, Ke je fas plus por Dieu ke nus amans, Si en sui mout endroit l'ame joians, Mais del cors ai et pitié et pesance. On se doit bien efforchier De Dieu servir, ja n'i soit li talans, Et la char vaintre et plaissier, Ki tos jors est de pechier desirans ; Adont voit Dieus la doble penitance. Hé ! las, se nus se doit sauver dolans, Dont doit par droit ma merite estre grans, Car plus dolans ne se part nus de France. Vous ki dismés les croisiés, Ne despendés mie l'avoir ensi ; Anemi Dieu en seriés. Dieus ! ke porront faire si anemi, 90 �Quant tot li saint trambleront de dotance Devant Celui ki onques ne menti ! Adont seront pecheor mal bailli, Se sa pitiés ne cuevre sa poissance. Ne ja por nul desirier Ne remanrai chi avoc ces tirans, Ki sont croisiet a loier 91 �2. Mapas e genealogia 190 191 190 Cf. Berthelot Anne – Cornilliat François, Littérature Textes et Documents, Moyen Age XVIè siècle, Collection Henri Mitterand, Nathan, Paris, 1988. P.122. 191 Bertran de Born per Dalí. Bois gravé, 33x26 cm - image : 25x19 cm, 6000 ex, 1960. Une des 100 illustrations pour la Divine Comédie, Chant 28 - Catalogue raisonné Michler & Löpsinger. Réf. 1066. 92 �192 192 http://www.escriptors.cat/autors/deberguedag/pagina.php?id_sec=4073 93 �193 194 193 Evolución condados pirenaicos orientales.png Cf. http://fr.wikipedia.org/wiki/Comt%C3%A9_de_Cerdagne 127 Bordonove Georges, La tragédie cathare, Editions Pymalion / Gérard Watelet, Paris, 1991, P.57. Mapa de las possessions del comte de Tolosa a la velha de la Crosada contra los Catars. 94 �195 196 195 196 Debax Hélène, Op. cit. P. 342. Debax Hélène, Op. cit; P.343 95 �Bibliografia 1. Manuals - Asián Peña José L. Manual de Historia de España, Bosch, Casa Editorial, Barcelona, 1959. -Berthelot Anne – Cornilliat François, Littérature Textes et Documents, Moyen Age XVIè siècle, Collection Henri Mitterand, Nathan, Paris, 1988 - Camp J., La littérature espagnole, Que sais-je? N° 114, PUF, Paris, 1965. - Escarpit R., F. Bergès F., Larrieu G., Guide hispanique, Classiques Hachette, Paris, 1964. - García López J., Historia de la literatura española, editorial Vicens Vives, Barcelona, 1964. - Lafon, R., et Anatole C., Nouvelle Histoire de la Littérature Occitane, PUF, Paris, 1970. - Lázaro F., Tusón V., Literatura española, Bachillerato 2, Anaya, Madrid, 1988. - Prats J., Castelló J.E, Camino García Ma, A. Loste, Ma, Izuzquiza,I., Fernández R., Geografía e Historia de España, Anaya, Madrid, 1987. 2. Monografias. -Bennassar Bartolomé, Histoire des Espagnols, VIè-XXè siècle, Paris, Robert Laffont, 1992. -Berry André, Florilège des Troubadours, Firmin-Didot et Cie, Paris, 1930 ; CIEL d’Òc, 2005. - Boysson R. de, Études sur Bertrand de Born: sa vie, ses œuvres, et son siècle, Slatkine, 1973. -Bordonove Georges, La tragédie cathare, Editions Pymalion / Gérard Watelet, Paris, 1991. -Débax Hélène, La féodalité languedocienne, XIè – XIIè siècles, Toulouse, Mirail, 2003. -Fabre Paul, Anthologie des Troubadours, Medievalia N° 72, Paradigme, Orléans, 2010. -Frank Istvàn, Répertoire métrique de la poéssie des Troubadours, Librairie Honoré Champion Editeur, Paris, 1966, 2 T. -Gouiran Gérard, L'Amour et la guerre, l'œuvre de Bertran de Born, édition critique avec traduction et notes, 2 vol., Aix-en-Provence, Publications de l'Université de Provence, 1985. -Grossel Marie-Geneviève, « Quand le monde entre dans la chanson », Cahiers de recherches médiévales, 11 | 2004, 213-230. -Milá y Fontanals Manuel, De los trovadores en España, Barcelona, 1861. - Hoepffner, Ernest, Les Troubadours, Armand Colin, Paris, 1955. -- Riquer Martin, de, Los Trovadores Historia literaria y textos, editorial Planeta, Barcelona, 1975. - Riquer M. de, – Comas A., Història de la literatura catalana, Ariel, Barcelona, 1964, Part antica T.1. 96 �- Riquer M. de, Guillem de Berguedà, I, Estudio histórico, literario y lingüístico, Abadiá de Poblet, 1971. -Thuillat Jean-Pierre, Bertran de Born, Histoire et légende, ed. Fanlac, Périgueux, 2009. -Zidaric Walter, L'univers dramatique d'Amilcare Ponchielli,L’Harmattan, Paris, 2010. -Zink Michel, Littérature française du Moyen Âge, PUF, Paris, 1992. P.106. -Zumthor Paul, Essai de poétique médiévale, Essais, Seuil, Paris, 1972, réédité 2000. 3. Articles -Asperti Stefano, “Le sirventés”, Europe, revue littéraire mensuelle, 950-951, juin-juilet 2008. -Cabré, Miriam, “Mécènes et troubadours dans la Couronne d'Aragon”, Europe. Revue littéraire mensuelle, 86, 950-951, 2008: 126-136. -Dauzier Martine, « Bertran de Born, itinéraires européens”, in Cahiers de recherches médiévales, 2ǀ1996, p.179-186. -Fernández González José Ramón, Gramática histórica Provenzal, Oviedo, 1985 -Gouiran Gérard, Les Troubadours, une anthologie, Europe, revue littéraire mensuelle, 950-951, juin-juillet 2008, p.7-30 ; p76-102 ; p.126-137. Paris -Gouiran Gérard, Bertran de Born et Guillem de Berguedà : Les Maîtres du sirventés ou comment chanter en duo occitano-catalan l’air de la Calomnie " dans: Transferts de thèmes, transferts de textes, mythes, légendes et langues entre Catalogne et Languedoc, études réunies par éd. M.-M. Fragonard et C. Martínez, Transferts de thèmes, transferts de textes, mythes, légendes et langues entre Catalogne et Languedoc, Barcelone, PPU , 1997, 61-86. - G. Gouiran: Le poète et le prince: le cas Bertran de Born, in Les Troubadours et l’Etat toulousain avant la Croisade. Actes du colloque de Toulouse (9 et 10 décembre 1988), «Annales de Littérature Occitane», CELO/William Blake and Co. Edit.1997. - Gouiran Gérard, Bertran de Born, troubadour de la violence?, in La violence dans le monde médiéval, Senefiance N° 36, CUER MA, Aix en Provence, 1994. P. 235. - Goustine Luc de, Bertran de Born, Seigneur et troubadour, Cahiers de Carrefour Ventadour (ISSN 1625-3337), 2009. Trobada de Hautefort 2009. -Hoepffner Ernest, «Un ami de Bertrand de Born, “Mon Isembartˮ» in «Comptes rendus des scéances de l’Académie des Inscriptions et Belles-Lettres», 89è année, N° 3, 1945, pp.318-321. -Patterson Linda, Les Troubadours et l’éloquence, Oxford, Clarendon, 1975, 244p 4.Adreiças Internet http://www.classiques-garnier.com.www.ezp.biu-montpellier.fr/numeriquebases/index.php?module=App&action=FrameMain -http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/crai_00650536_1945_num_89_3_77865 97 �http://fr.wikisource.org/wiki/Les_Chansons_de_Conon_de_B%C3%A9thune/Introducti on [Texte établi par Axel Wallensköld, Honoré Champion, 1921 (pp. iii-xxiii).)] -http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/crai_00650536_1945_num_89_3_77865.pdf http://labretonnie.forumactif.com/t219-la-guerre-au-xiieme-siecle-les-tournois http://www.richardcoeurdelion.fr/la_guerre.html http://www.rialto.unina.it/index.html http://w3.uniroma1.it/bedt/BEdT_03_20/index.aspx 98 �MERCEJAMENTS Es un plaser, al moment d’acabar aqueste Memòri, de grandmercejar Gilda Russo per sa paciéncia e sos conselhs. Ma reconeissença va tanben a M-J. Verny per son aduja tecnica, al sénher G. Gouiran pel temps que m’acordèt, los documents que me prestèt, al sénher F. Martèl per son umor e son amor de l’Istòria. Mercé tanben a una amiga, Maria, que me prestèt la man per organizar lo trabalh amb lo sorire e una paciéncia angelica. Mercé a totes los professors qu’an totjorn agut, dins las annadas de licéncia e de Mastèr, una atencion pedagogica e amistosa per mos dobtes, mas questions e qu’an jamai esparnhat lor temps per corregir mon trabalh e amelhorar mas coneissenças. Amb eles, benlèu qu’aquela aventura se poiriá contunhar. 99 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © IEO-Limousin © IEO-Limousin https://www.occitanica.eu/files/original/0531ea492ea81ea33db3c27cd5878788.jpg 6378926b6a76fb3067293fbbaf70eed9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/4beb62b3856a70a7b1598488c43dfb7c.jpg c88794242fcb6e20e85e9a789a8ac33a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/103209bd6f862e73d56ea83c5f1c2faf.jpg 2f90657bcff439f32ff59a7671d3ab9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/a00cbe2c2b6bc016feb365330c04c7b0.jpg 4d46d0e44cde4e022c5e399cce51b591 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/f66f50cd820334e963e309aa283629a2.jpg e05d9e1cf8dd9bebfa64e0305e1aa58c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/3301fbcfad5ca260ce4499302e6bf93c.jpg 87863dfcef16c093439f672aa298e5e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures https://www.occitanica.eu/files/original/300d00770acb6ec26b59f15138fe90ab.jpg ff1faf39954e2a6422e1c987b6637323 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Rights Information about rights held in and over the resource © Parc naturel régional Périgord-Limousin © Union Occitane Camille Chabaneau Title A name given to the resource Photo de Pierre Rapeau lors d'une visite de ses peintures Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Campus Memòri Variante Idiomatique Languedocien Graphie Graphie classique / Grafia classica Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource La rhétorique au service de la médisance et de la célébration de la guerre dans quelques sirventés de Bertran de Bòrn et Guillem de Berguedà / Marie-France Tourrel-Fourcadier Subject The topic of the resource Bertran de Born (1140?-1215?)‎ - Critique et interprétation Guillem de Berguedà (1138-1196) - Critique et interprétation Poésie lyrique occitane -- Avant 1500 Poésie lyrique catalane Description An account of the resource <!DOCTYPE html> <html> <head> </head> <body> <div style="text-align: justify;">Etude de quelques sirvent&egrave;s du troubadour limousin Bertran de B&ograve;rn et du catalan Guillem de Bergued&agrave; &agrave; travers l'analyse du lexique et de la versification. M&eacute;moire de master II LLCER Sp&eacute;cialit&eacute; occitan (Universit&eacute; Paul-Val&eacute;ry Montpellier-III) sous la direction de Gilda Ca&iuml;ti-Russo.</div> </body> </html> Creator An entity primarily responsible for making the resource Tourrel-Fourcadier, Marie-France Caiti-Russo, Gilda. Directeur de thèse Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Alternative Title An alternative name for the resource. The distinction between titles and alternative titles is application-specific. La rhétorique au service de la médisance et de la célébration de la guerre dans quelques sirventés de Bertran de Bòrn et Guillem de Berguedà / Marie-France Tourrel-Fourcadier La rhétorique au service de la médisance et de la célébration de la guerre dans quelques sirventés de Bertran de Bòrn et Guillem de Berguedà / Marie-France Tourrel-Fourcadier Source A related resource from which the described resource is derived <!DOCTYPE html> <html> <head> </head> <body> <p><strong>LLACS - Universit&eacute; Paul-Val&eacute;ry Montpellier III</strong></p> <p><br /><img src="http://www.locirdoc.fr/E_locirdoc/images/stories/um3.jpg" alt="" height="130" /><img src="http://www.locirdoc.fr/E_locirdoc/images/stories/redoc.jpg" alt="" height="130" /></p> </body> </html> Date Issued Date of formal issuance (e.g., publication) of the resource. 2015-05-15 Rights Information about rights held in and over the resource © Marie-France Tourrel-Fourcadier Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf 1 vol. (99 p.) Language A language of the resource oci Type The nature or genre of the resource Text monographie imprimée Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context http://purl.org/occitanica/CT-Num_0003 Relation A related resource Vignette : http://occitanica.org/omeka/files/original/8a08c3631557c9ed425b665bb0f11510.jpg http://www.sudoc.fr/185619703 Occitanica Jeu de métadonnées internes a Occitanica Portail Le portail dans la typologie Occitanica Mediatèca Sous-Menu Le sous-menu dans la typologie Occitanica Campus Type de Document Le type dans la typologie Occitanica Mémoire universitaire Contributeur Le contributeur à Occitanica LLACS Univ MTP 3 Catégorie La catégorie dans la typologie Occitanica Ressources scientifiques