https://www.occitanica.eu/files/original/e349bbeba6d1521d29cc440edcd5fd2e.JPG bfd4ea7e80caf1c719b1a5f577aa1e0a https://www.occitanica.eu/files/original/a2e335b0853c4215588a1635e6c2748a.xml 5e0d380f32d7cd8842834f81faf07179 https://www.occitanica.eu/files/original/f1b6f7a2cdbd13ae0dca49935f5559d5.pdf 8a7fc1972ec1f5b7d6dc317212a2a6ff PDF Text Text Jornadas CAPES ⎼ Montpelhièr 29 e 30 de genièr de 2015 De l’amor pantaiat a l’amor sacralizat : la creacion del mite « Jaufré Rudèl » Gilda Caiti-Russo En foro e au-dessus de la realita, — qu’abandounan, Messiés, i disputo dóu siècle, — nous-autre, pèr idèio, vesèn à nòstis iue resplendi la Prouvènço, talo que la naturo emé l’istòri nous l’an facho, e ié disèn coume Rudèl : « Iéu t’ame, o ma bello, o ma sèmpre bello ! » nousautre, toujour jouino e toujour souleianto, la vesèn viéure e triounfla, coume un fougau eterne de pouësìo e de clarun, coume un païs de joio e d’enavans e d’aveni, qu’a fourni éu soulet proun lume e proun amour pèr civilisa lou mounde ; car, se tóuti li sant e tóuti li grands ome e tóuti lis ilustre, qu’an trena la courouno dóu blasoun prouvençau, au noum de Santo-Estello, poudien aro prene cors e se dreissa davans nous-autre, aquéu pont couloussau que porto la Durènço, emé si cènt pourtau, noun sarié pas proun large pèr ié servi d’arc-de-triounfle ! Messiés, aquèu miracle d’ilusion e d’amor que fai revièure encaro au bout de sept cents ans lou trobaire Rudèl e la comtesso Melisendo, aquèu galant miracle de pouesìa e d’ilusion, lo Felibrige l’acomplís per la Provènço. (Mistral 1906, p. 36-39) Vaquí un estrach significatiu del discors « L’ilusion » prononciat per Mistral a destinacion dels felibres a z’Ais de Provènça en 1888. Aquel tèxt fa jogar a la legenda de Jaufré Rudèl un ròtle fòrça important. Las sorgas medievalas èran ja estadas editadas per Rochegude dins son Parnasse occitanien de 1816, mas aquí Mistral es mai pròche del Jaufré Rudèl del sègle XVIen, lo de Joan de Nostredame, per mai d’una rason : d’en premièr per la mencion de Melisenda, absenta dins la vida medievala e puèi per de que Mistral se plaça pas aquí dins un discors filologic de reconstitucion d’una òbra anciana mas puslèu dins una operacion de respelida civilizacionala e de continuitat militanta cap a l’atge d’aur trobadorenc. Dins aquel estrach, s’establís atal amb una legenda anciana una relacion analogica : la tèsi prepausada es que Jaufré aima la comtessa de Tripòli al mens aitant que los felibres aiman Provença. « Lo miracle galant de pouesía e d’ilusion » representat per Jaufré ven atal una clau per comprene l’actualitat felibrenca, sa valor utopica es esclairada per un mite fondator que sona coma l’incitacion a una accion qu’es a l’encòp anciana e novèla, doncas universala e necessària. Lo reviscolament de la legenda de Jaufré e son actualizacion passan pasmens per lo desenvolopament d’una teoria estetica mai larga. Mistral reconeis en la legenda de Rudèl un mite de l’estetica romantica, quora cita e revira la balada del poèta alemand Heinrich Heine consacrada a Rudèl. Anam pas citar la balada, serà mai interessant de citar la lectura que Mistral fa d’aquel tèxt. Un pouèto alemand, lou celèbre Henri Heine, a escri aqui-dessus uno balado deliciouso. Henri Heine nous dis qu’au castelas de Blaio, i’a, contro li paret, uno tapissarié de sedo ounte la bello Melisèndo a brouda elo-memo l’istòri doulourouso de sis amour emé Rudèl ; e despièi sèt cènts an, tóuti li niue, dis lou pouèto, quand la luno clarejo à travès li fenèstro, lou troubaire e sa dono sorton, pau à cha pau, de la tapissarié, e, au bras l’un de l’autre, en trevant planplanet dins li salo goutico, recoumençon plan-plan si dous prepaus d’amour. — Melisèndo ! éu ié dis, quand regarde tis iue, iéu revive : noun i’a de mort en iéu que la peno, que lou mau qu’ai agu sus la terro. — Jaufret ! elo ié dis, nous amavian, pèr tèms, en pantaiant : vuei, nous aman de-bon enjusquo dins la mort. Lou diéu Amour a fa miracle. �Jornadas CAPES ⎼ Montpelhièr 29 e 30 de genièr de 2015 — Melisèndo ! éu ié respond, qu’es lou pantai e qu’es la mort ? rèn que de mot. Dins l’amour tout soulet i’a lou verai, e iéu t’ame, o ma bello, o ma sèmpre-bello ! L’amor s’opausa atal per sa volontat d’eternitat a la mòrt qu’engolís tot. Sèm aquí dins lo paradigma plan conegut de la lucha entre eros e tanatos, car al romantisme e a la psicanalisi. Al sègle XIXen, podèm doncas parlar de mite per Jaufré Rudèl perqué sa legenda exemplara constituís lo modèl perfièch d’una aspiracion fondamentala de l’òme : son desir d’amor e de beutat que desfisa de tota eternitat los vabres de la mòrt… Avèm vist que lo mite Rudèl del sègle XIXen es pas sens ligam amb l’umanisme de Joan de Nostredame, personatge malmenat pels filològs mas reabilitat pels istorians de la literatura justament per son ròtle de pensador de la cultura provençala en ligason mai que mai amb la poesia europenca (Casanova 2013). Dins una perspectiva d’elaboracion mitologica e en reconéisser als poètas lo ròtle ancian de creators de mites, es legitim de nos demandar tanben se podèm qualificar de mite la legenda medievala de Rudèl o se la mitificacion e lo reviscòl datan pas que de l’estrambòrd mistralenc e de son predecessor Nostredame. Jàufre Rudèl, prince de Blaia, conegut coma personatge istoric, es partit de segur amb Alfons Jordan, comte de Tolosa e de Sant Gèli per la segonda crosada en terra santa en 1148 e moriguèt probablament en aquela pontannada. Son òbra se tròba dins mai d’un cançonièr mas sas pèças poeticas son pas gaire nombrosas en comparason amb d’autres best-seller del sègle XIIen. Los tèxtes los mai difusits son « Lancan li jorn son lonc en mai » e « Quan lo rius de la fontana » (que ne comptan 19 attestacions dins 18 manescrits medievals diferents) seguits par « Quan lo rossinhols el foillos » (13 attestations). Avèm aquí de tèxtes que figuran a l’encòp dins las familhas lengadociana, catalana e italiana dels cançonièrs trobadorencs. Los autres tèxtes que trobaretz dins l’edicion de Rosenstein (edicion del programa del CAPES) figuran pas que dins dos cançonièrs de la familha lengadociana, es a dire dins lo manescrit de Miquel de la Tor (lo manuscrit de Montpelhièr qu’es estat possible de reconstituir a partir de còpias posterioras – lo fragment Mh2 de la bibliotèca de Madrid e la compilacion de l’abat Joachim Plà (Careri 1992) e dins lo plan conegut manescrit C, lo cançonièr qu’a apartengut al tolosan Guilhèm Catèl au sègle XVIIen, que foguèt redigit a Narbona a la mitat del sègle XIIIen . Dins aqueles dos manescrits figura l’autra mitat de l’òbra rudelenca : tres pèças de mai, plus un tèxte que pòrta lo nom de Jaufré mas que son atribucion es pas certana (mas Lafont -1992- pensa lo contrari e la tradicion manuscrita confirma, a mon vejaire, la posicion de Lafont). En d’autres mots l’òbra de Rudèl es estequida e, en mai d’aquò, enigmatica. Cal agachar lo nombre de critics que se son clinats aquí dessús dins la temptativa de racionalizar çò que pòt pas vertadierament èsser racionalizat e d’anar quèrre lo sens d’aqueles tèxtes dins una significacion metaforica que va de la recèrca mistica al chamanisme celtic (de véser las referéncias bibliograficas sus Jaufré Rudèl en linha sus la BEdT, « bibliografia elettronica dei trovatori » de Stefano Asperti). Aquò dich, l’ipotèsi interpretativa mai significativa, qu’exclaus pas l’interpretacion metaforica legitima per la pluralitat dels senses de l’escrichura medievala, deu pas, a mon vejaire, èsser forçadament alonhada de son sens litteral. D’efièch, una de las matritz culturalas dels trobadors de la primièra generacion semblariá plan d’èsser l’erotisme oniric – fau referéncia en particular a l’interpretacion del « Vèrs del dreit nient » de Guilhèm IX (Zambon 1991) – que sembla justament una parodia �Jornadas CAPES ⎼ Montpelhièr 29 e 30 de genièr de 2015 avant l’ora de « l’amor de lonh » de Jàufre Rudèl. L’amor paradoxal pel « nient », es a dire per una dòna inexistenta, desconeguda, e lonhdana, per un pantais total, se tròba largament dins la tradicion poetica araba coneguda en Aquitània e es pas estonant que lo comte de Peitieus s’en trufe dins son extraordinari « Vèrs del dreit nient ». La parodia afirma lo modèl e nos mòstra l’importància d’aquela tradicion dins la primièra generacion dels trobadors. Jaufré Rudèl se plaça justament dins aquela meteissa tradicion mas sens recorre a la parodia e son òbra apareis traversada sens dobte per l’erotisme de la distància. Espaci del pantais e de l’enigma, la poesia de Rudèl es pas qu’aparentament fargada de « paubres mots » coma se ditz dins la vida ; al contrari, s’ofrís al lector coma poesia enigmatica e cargada d’ambiguïtat. Es pas possible de dintrar dins los detalhs mas es benlèu pas vertadièrament frequent de legir una cançon de crosada mai erotica que « Quan lo rossinhols el foillos », ont nos demandam se lo que ditz « ieu » dins lo tèxt a vertadièrament enveja de quitar l’amor profan per l’escòla de Jèsus coma se ditz pas qu’a la fin, dins la tornada. D’en pertot es clar que l’amor cercat e pantaiat se deu viure sotz cortina, en cambra o jardin. Vaquí d’unes exemples d’aquel erotisme oniric qu’a degut embarassar mai d’un filològ… Lai1 es mos cors si totz c’alhors non a ni sima ni raitz, et en dormen sotz cobertors es lai ab lieis mos esperitz Las pimpas sian als pastors e als enfans burden petitz e mias sion tals amors don ieu sia jauzen jauzitz ont es pas malaisit de reconèisser l’evocacion explicita del plaser erotic partajat representada per la figura retorica2 « jausen jausit ». D’aquest’ amor soi cossiros vellan e pueis sompnhan dormen car lai ai joi meravelhos per qu’ieu la jau jausitz jauzen. Aquel partatge del climax erotic es amplificat aquí per la formulacion « la jau jausitz jausen » (literalament se deuriá revirar per « la possedissi mentre qu’ela sentís lo plaser que sentissi »). Luenh es lo castels e la tors on elha jai e son maritz. la representacion de la domna dins lo lièch de son espós legitim fa partida tanben d’aquel imaginari fòrça erotic : l’interdich doble representat per la distància e pel maridatge afortís l’expression del desir pantaiat. alres no.i a mais del murir s’alcun joi non ai en breument 1 Avèm deliberadament causit de pas donar de referéncia a l’incipit (premièr vèrs) dels extraches citats per tal de balhar un exemple de lectura globala possibla del pichòt cançonièr de Jaufré Rudèl. Los candidats al CAPES reconoisseràn aisidament los textes citats. 2 Es tecnicament un poliptòt. �Jornadas CAPES ⎼ Montpelhièr 29 e 30 de genièr de 2015 Rosenstein parlèt aquí de relacion entre la Mòrt e la « pichòta mòrt »… S’aquesta primièra generacion dels trobadors, de la primièra mitat del sègle XIIen, fa pròva d’una libertat d’expression e de pensada estonanta, aquò durarà pas : l’aparat critic medieval dels cançonièrs, que data d’un sègle pus tard, del sègle XIIIen , testimònia ja d’un gost literari qu’a cambiat e que finís per orientar autrament l’interpretacion del tèxt poetic trobadorenc, sobretot dins la tradicion italiana. Dins los cançonièrs italians, las biografias dels trobadors (las vidas) orientan la lectura de l’òbra a partir d’una pedagogia actualizanta (Meneghetti 1992) qu’exclutz pas, de còps que i a, una excentricitat del trobador que pòt arribar a la marginalizacion sociala. Dins aquel còrpus arriba pas tant rarament qu’aquò que los trobadors se retroben al mostièr e que purguen atal coma monges las amors desordenadas de lor joinesa. La critica s’es interrogada sus las originas socialas dels trobadors de las vidas mas pas pron sus la representacion de la fin dels trobadors. Doblidèm pas que lo sègle XIIIen transforma la cançon en discors intellectual o retoric sus l’amor, que preferís l’engajament moralizator del sirventés (la figura que domina aquel sègle es Pèire Cardenal) e qu’ensaja de convertir los trobadors a l’amor divenc (pensèm à la conversion forçada dels trobadors en cò del Breviari d’Amor del fransiscan Matfré Ermengau o mai tard al purgatòri d’Arnaut Daniel dins la Divina Commedia). La biografia de Jaufre Rudèl semblariá se plaçar dins aquela dralha pedagogica, mas serà justament aquel conte que farà passar mai largament una òbra pas totjorn aisida e destinada aux happy few designats dins las tornadas. La vida medievala, escricha probablament pel trobador caorsin Uc de Sant Circ a Trevise (en Venecia), se tròba pas que dins los cançonièrs italians, ABIKN, que son tanben los cançonièrs qu’an la seccion d’òbras la mai estequida. Aquela biografia3 orienta a posteriòri la lectura de l’òbra enigmatica de Rudèl, mai que demesida dins aquels cançonièrs. Jaufré Rudels de Blaia si fo mout gentils hom, princes de Blaia. Et enamoret se de la comtessa de Tripol, ses vezer, per lo ben qu’el n’auzi dire als pelerins que venguen d’Antiocha. E fez de leis mains vers, ab bons sons, ab paubres mots. E per voluntat de leis vezer, el se croset e se mes en mar, e pres lo malautia en la nau, e fo condug a Tripoli, en un alberc, per mort. E fo fait saber a la comtessa et ella venc ad el, al son leit, e pres lo entre sos bratz. E saup que era la comtessa e mantenent recobret lo vezer e l’auzir e.l flazar e lauset Dieu que l’avia la vida sostenguda tro que l’agues vista, et enaissi el mori entre sos braz. Et ella lo fez a gran honor sepelir en la maison del temple ; e pois, en aquel dia, ella se rendet morga, per la dolor qu’ella n’ac de la mort de lui. De segur Uc de Sant Circ se servís dins son micro-conte d’un paradigma cristic aplicat dins las vidas dels martirs crestians (l’agiografia es la primièra forma literària narrativa de l’Atge Mejan). Uc de saint Circ introduisís lo tèma fondamental del sacrifici acceptat pel martir. Malgrat l’ambuiguïtat morala de son òbra e son erotisme pas tant velat qu’aquò, l’amor cantat pel trobador ne sortís del còp desculpabilizat e en mai d’aquò sacralizat. En conclusion nos cal deduire que lo premièr mite Rudèl es la creacion del sègle XIIIen per l’òbra del trobador Uc de Sant Circ, expatriat en Itàlia e obligat tanben de justificar la transmission del patrimòni trobadorenc classic a una epòca e dins una cort, la de Da Romano 3 L’Edicion de referéncia, que seguís es sul sit www.rialto.unina.it. �Jornadas CAPES ⎼ Montpelhièr 29 e 30 de genièr de 2015 de Trevis, qu’èra pas forçadament la dels premièrs trobadors. La distància cronologica e geografica a afavorit l’invencion d’un conte destinat a foncionar coma lo mite fondator e sacralizator d’una civilizacion representada per l’amor-poesia, la civilizacion occitana de l’atge d’aur idealizada per un trobador exilhat. D’un ponch de vista filosofic lo mite fondador es atal destinat al reviscòl e a l’actualizacion rituala (Girard 1977). Dirai, e serà vertadierament ma conclusion, que cal plan far la diferéncia entre l’òbra de Jaufré Rudèl (datada del sègle XIIen) e la biografia legendària d’Uc de Sant Circ (datada del sègle XIIIen) : l’una seguís lo camin escur del pantais, l’autra lo percors fatal de l’eroïsme mitic. Aquò dich, las doas òbras s’esclairan recipròcament e comunican pasmens sul fonds en defòra dels detalhs que son estats notats per la critica (Barbieri 2002). La vida e l’òbra lirica nos convidan totas doas a pensar la poesia coma lo despassament de se e la quista infinida de l’endacòm mai e ofrisson a l’istòria una definicion de l’umanitat dubèrta a l’eternitat de la desirança. Es pas estonant doncas que la musiciana finlandesa Karja Saariaho et l’escriveire franco-libanès Amin Malouf ajan poscut renosar en 2000 amb l’inspiracion lirica de la primièra generacion dels trobadors en la plaçar dins l’encastre mitic del conte d’Uc de Saint Circ, reviscolat per Nostredame, Heine e Mistral… Gilda CAITI-RUSSO Bibliografia ASPERTI Stefano et alii , www.bedt.it (bibliografia electronica dels trobadors) BARBIERI Luca, Vida, amors, mortz. Jaufre Rudel tra copisti, lettori e interpreti, « Carmina semper et citharae cordi. Etudes de philologie et métrique offertes à Aldo Menichetti », p. 55-70, Genève 2002. CASANOVA, Jean-Yves, Historiographie et littérature au XIVe siècle en Provence. L’œuvre de Jean de Nostredame, Tournhout 2013. CARERI Maria, « Jaufre RUDEL nel « Libre » di Miquel de la Tor », Contacts de langues, de civilisations et intertextualité, Actes du IIIe Congrès international d’études occitanes, tome II, p. 607-625, Montpellier 1992. DI GIROLAMO Costanzo et alii : www.rialto.unina.it (ed. Chiarini de las cançons de Jaufré Rudèl e edicion de la Vida) GIRARD René, La violence et le sacré, Paris 1972. LAFONT Robert, Liriche. Jaufré Rudel, Florence 1992. MALOUF Amin, L’amour de loin, livret d’opéra, Paris 2001. MENEGHETTI, Il pubblico dei trovatori, Turin 1992. MISTRAL Frédéric, Discours e Dicha, Avignon 1906 (reprodusit sus Gallica) ROSENSTEIN Roy, Chansons pour un amour lointain, Paris 2011. ZAMBON Francesco, L’amante onirica di Guglielmo IX, « Romanistische Zeitschrift für Literaturgeschichte », heft ¾, p. 247-261, Heidelberg 1991. � https://www.occitanica.eu/files/original/89eacbe9f459f7d72976f0136e590b78.jpg d19ddcb97374655c0eb5e96901e178fe https://www.occitanica.eu/files/original/a67d9e0eb9eb9a7d82bebf8ce9e9a357.jpg f7386ad48c74509f9529431de451c454 https://www.occitanica.eu/files/original/4febadcd1ed80c961814f4e5f1884d52.jpg 034ece566be81aae89327c62f482d451 https://www.occitanica.eu/files/original/c157c911581017abb505f41ab0ba6d83.jpg ed58b939afebfdcd841b74d8f54d0107 https://www.occitanica.eu/files/original/2f9c6cd2121bcb8d07eedb909a32e279.jpg 7e8465d66bf8997765fd4e80de16d585 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Campus Estudis Variante Idiomatique Languedocien Région Administrative Languedoc-Roussillon Graphie Graphie classique / Grafia classica Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource De l'amor pantaiat a l'amor sacralizat : la creacion del mite « Jaufré Rudèl » / Gilda Caiti-Russo. Jornadas d'estudis CAPES, Montpelhièr, 29-30 de genièr de 2015 Alternative Title An alternative name for the resource. The distinction between titles and alternative titles is application-specific. De l'amor pantaiat a l'amor sacralizat : la creacion del mite « Jaufré Rudèl » / Gilda Caiti-Russo De l'amor pantaiat a l'amor sacralizat : la creacion del mite « Jaufré Rudèl » / Gilda Caiti-Russo Subject The topic of the resource Critique littéraire Jaufré Rudel (1130-1170) Description An account of the resource <!DOCTYPE html> <html> <head> </head> <body> Cette communication a &eacute;t&eacute; donn&eacute;e le 29 janvier 2015 &agrave; l'Universit&eacute; Paul Val&eacute;ry dans le cadre des Jornadas d'estudis CAPES. </body> </html> <!DOCTYPE html> <html> <head> </head> <body> Aquesta comunicacion fogu&egrave;t deliurada lo 29 de geni&egrave;r de 2015 a l'Universitat Paul Val&eacute;ry dins l'encastre de las Jornadas d'Estudis CAPES. </body> </html> Creator An entity primarily responsible for making the resource Caiti-Russo, Gilda. Source A related resource from which the described resource is derived <!DOCTYPE html> <html> <head> </head> <body> <p><strong>LLACS - Universit&eacute; Paul-Val&eacute;ry Montpellier III</strong></p> <p><br /><img style="float: left;" src="http://www.locirdoc.fr/E_locirdoc/images/stories/um3.jpg" alt="" height="130" /><img style="float: left;" src="http://www.locirdoc.fr/E_locirdoc/images/stories/redoc.jpg" alt="" height="130" /></p> </body> </html> Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015-01-29 Date Issued Date of formal issuance (e.g., publication) of the resource. 2015-06-15 Rights Information about rights held in and over the resource Certains droits réservés Is Part Of A related resource in which the described resource is physically or logically included. <!DOCTYPE html> <html> <head> </head> <body> <a href="http://www.purl.org/occitanica/11019">Actes des <em>Jornadas d'estudis CAPES 2015</em></a> </body> </html> Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf Language A language of the resource oci Type The nature or genre of the resource Text texte électronique Temporal Coverage Temporal characteristics of the resource. 13.. Relation A related resource Vignette: http://occitanica.eu/omeka/files/original/e349bbeba6d1521d29cc440edcd5fd2e.JPG Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 1503-24-Jaufre_Rudel_Russo.pdf https://occitanica.eu/items/show/11505 Date Modified Date on which the resource was changed. 2017-04-12 Jeanne-Marie Vazelle Is Version Of A related resource of which the described resource is a version, edition, or adaptation. Changes in version imply substantive changes in content rather than differences in format. <!DOCTYPE html> <html> <head> </head> <body> <a href="http://www.purl.org/occitanica/11062"><em>La Creacion del mite &laquo; Jaufr&eacute; Rud&egrave;l &raquo;</em> / Gilda Russo [conf&eacute;rence film&eacute;e]</a> </body> </html> Occitanica Jeu de métadonnées internes a Occitanica Portail Le portail dans la typologie Occitanica Mediatèca Sous-Menu Le sous-menu dans la typologie Occitanica Campus Type de Document Le type dans la typologie Occitanica Article scientifique Contributeur Le contributeur à Occitanica LLACS Univ MTP 3 Catégorie La catégorie dans la typologie Occitanica Ressources scientifiques